Bókastaðir

Þorlákr biskup fór til Íslands þat sama sumar, sem hann var vígðr, ok tóku menn feginsamliga við honum, sem verðugt var. Hann helt hinu sama lítilæti í biskupsdómi sínum, sem hann hafði áðr haft, ok alla lét hann sína mannkosti í vǫxt fara, en øngva þverra, meðan hann lifði. Hann tók marga menn til læringar, ok urðu þeir síðan góðir kennimenn, ok í mǫrgu efldi hann kristnina á Íslandi.

Þá er Þorlákr biskup hafði þrjá vetr setit at stóli í Skálaholti, þá andaðisk Jón biskup Ǫgmundarson at Hólum, en síðan var kjørinn í staðinn Ketill Þorsteinsson, ok fór hann utan ok suðr til Danmerkr, ok var þar vígðr til biskups tíu nóttum eptir Kyndilmessu, ok kom til Íslands hit sama sumar eptir. Þorlákr biskup ruddi til þess á sínum dǫgum, at þá var settr ok ritaðr kristinna laga þáttr, eptir hinna vitrustu manna forsjá á landinu, ok umráðum Ǫzurar erkibiskups, ok váru þeir báðir viðstaddir til forráða Þorlákr biskup ok Ketill biskup; ok margt var þat annat, sem þeir settu ok sǫmdu á sínum dǫgum til siðbótar landsmǫnnum.

Þorlákr biskup bauð barnfóstr Halli Teitssyni í Haukadal, ok fór þá Gizurr, son Halls, í Skálaholt, ok var biskup við hann svá ástúðligr, sem hann væri hans son, ok spáði hann þat er síðarr gekk eptir, at slíkr merkismaðr mundi trautt finnask á Íslandi sem hann, ok varð á því raun síðan.

Þorláki biskupi þjónaði hinn sami prestr ávallt, meðan hann lifði ok hann var biskup, er Tjǫrvi hét, ok var Bǫðvarsson, mikill dýrðarmaðr, ok hann hafði áðr verit með Gizuri biskupi; ok mátti af slíku sjá, ok ǫðrum hans dagligum háttum prýðiligum, hversu jafnlyndr hann var at góðu í sínu lífi. Hann sǫng hvern dag þriðjung af psaltara seint ok skynsamliga, en þess á milli kendi hann eða ritaði, eða las yfir helgar ritningar, eða læknaði ráð þeirra manna, er þess þurftu ok á hans fund kómu; aldrei var hann iðjulauss. Ǫrr var hann við aumingja, en kallaðr féfastr við alþýðu, ok sparði þó aldrei penninga at nauðsynjum til allra þarfligra hluta.

En er Þorlák biskup skorti þrjá vetr á fimmtugan at aldri, þá tók hann sótt eptir þat, ok lá í svefnhúsi því, er hann var vanr at sofa í ok lærðir menn hans. En [er] sóttin tók at vaxa, þá bað hann lesa yfir sér bók þá, er heitir cura pastoralis; þá bók hefir gǫrva Gregorius páfi, ok sagt frá greiniliga, hversu þeim manni skal farit vera at ǫllu, er stjórnarmaðr skal vera annarra manna; en þat þóttusk menn á finna, at hann hugði síðan betr til síns andláts, en áðr en bókin væri lesin. Hann bjósk síðan við andláti sínu, sem hann kaus sjálfr, ok eigi vissi almúginn hvat fram fór í sóttinni allt til andláts.

Þorlákr var vígðr til biskups á dǫgum Gelasi páfa; þá hafði hann þrjá vetr hins fjórða tugar. Hann andaðisk næsta dag fyrir Brygittar messu, þá hafði hann biskup verit fimmtán vetr, ok var grafinn hjá hinum fyrrum biskupum. Þá váru konungar í Noregi Eysteinn ok Sigurðr Jórsalafari. Þá var liðit frá hingatburð Christi ellifu hundruð vetra ok sex ok tuttugu vetr.

Sá atburðr varð fyrir norðan land þann sama dag er Þorlákr biskup andaðisk, at á þeirri sǫmu stundu fór leiðar sinnar prestr einn fróðr ok gǫfugr, er Árni hét, sonr Bjarnar Kárleifssonar; hann heyrði sǫng fagran upp í himininn yfir sik, ok var sungin cantilena Lambertus biskups þessi: "Sic animam claris cælorum reddidit astris", en þat var vitat, þá til var prófat, at engi maðr hafði þar í nánd verit. Þótti af því mǫrgum mǫnnum mikils vert um þenna atburð, ok létu sér eigi ór minni falla.

Margt er merkiligt ok gæzkusamligt at segja frá Þorláki biskupi Runólfssyni. Þau tíðindi urðu í hans biskupsdómi, at þá andaðisk Jón biskup helgi á Hólum, ok Eysteinn konungr ok Sigurðr Jórsalafari. Sæmundr prestr hinn fróði andaðisk þat vár hit sama, er Þorlákr biskup andaðisk áðr um vetrinn; þá var ok víg Þorsteins Hallvarðssonar ok Þórarins Ívarssonar. Þá andaðisk Bergþórr lǫgsǫgumaðr. Þá var lǫgdeila þeirra Hafliða Márssonar ok Þorgils Oddasonar; þá var ok sætt þeirra. Margir hǫfðingjar váru Þorláki biskupi óhœgir fyrir sakir sinnar óhlýðni, en sumir í óráðvendi ok lagabrotum, en [hann] hafði allt í hǫndum, sem bezt váru efni á.

Magnús var sonr Einars Magnússonar, Þorsteinssonar, Hallssonar af Síðu, ok Þuríðar Gilsdóttur, Hafrssonar, Svertingssonar, Hafr-Bjarnarsonar, Molda-Gnúpssonar. Magnús var uppfœddr með Einari fǫður sínum ok Oddnýju, stjúpmóður sinni, dóttur Magnúsar prests Þórðarsonar or Reykjaholti. Þessum kváðusk þau mest unnat hafa af ǫllum sínum bǫrnum. Magnús var til bœkr settr, ok vígðr ǫllum vígslum, áðr hann var prestr.

Magnús var vænn maðr at áliti ok heldr hár maðr vexti, fagreygðr ok vel limaðr, þýðr ok þekkiligr ok allra manna skǫruligastr í ǫllu yfirbragði ok látgæði. Hann var ljúfr ok lítilátr við alla, stórlyndr ok staðfastr í skapi, fullræðasamr, frændrœkinn, margfróðr ok málsnjallr. Hann reyndisk ok vel brugðinn við hvárttveggja, búnað ok farar, ok var ávallt alla menn sættandi, hvar sem hann var við mál manna staddr, ok sparði þess ekki, hvárki orð sín né auðæfi.

En þá er Þorlákr biskup hafði andazk áðr um vetrinn, þá var Magnús kjørinn til biskups sumarit eptir, ok þat sumar ætlaði hann til utanferðar, ok varð aptrreka í Blǫnduós, ok var þá í Skálaholti um vetrinn, ok fór til Noregs annat sumar eptir. Þat sumar fór hann utan, er þeir Magnús Sigurðarson ok Haraldr gilli bǫrðusk á Fýrileif, ok stǫkk þá Haraldr undan suðr til Danmerkr. Magnús biskupsefni fór til Danmerkr hit sama haust, ok gaf gjafir Haraldi konungi ok tóksk þá vinfengi þeirra mikit. Magnús fór á fund Ǫzurar erkibiskups, ok tók hann við honum virðuliga, ok vígði hann til biskups á Simonis messudag. Þann vetr hinn næsta var Magnús biskup í Sarpsborg, þar til er Haraldr konungr varð innlendr; þá fór hann til hans ok tók konungr feginsamliga við honum, ok með hinni mestu sæmd ok virðingu, ok var með honum þar til hann fór út aptr til Íslands, ok þá af konungi virðuligar gjafir: borðker, er vá átta merkr, ok var þar síðarr kaleikr or gǫrr, ok margar gjafir aðrar, því at konungr var ǫrr ok stórlyndr við vini sína.

Magnús biskup kom til Íslands um alþingi, ok kom í Eyjafjǫrð ok reið til þings, ok kom þar þá menn váru at dómum, ok urðu eigi ásáttir um eitthvert mál, en þá kom maðr at dóminum, ok sagði at nú riði Magnús biskup á þingit; en menn urðu svá fegnir þeirri sǫgu, at þegar gengu allir menn heim. En biskup gekk síðan út á hlaðit fyrir kirkju, ok sagði þá ǫllum mǫnnum þau tíðindi, er gǫrzk hǫfðu í Noregi, meðan hann var utan, ok þótti ǫllum mǫnnum mikils um vert málsnilli hans ok skǫrungskap.

Þá reyndisk ok brátt hverr ágætismaðr hann var í sínu stórlyndi ok forsjá, bæði fyrir sína hǫnd ok annarra, af því hann sparði aldrei fjárhlut til meðan hann var biskup, at sætta þá, sem áðr váru sundrþykkir, ok lagði þat jafnan af sínu til, er þeirra var í milli, ok urðu af því engar deildir með mǫnnum meðan hann var biskup. Hann helt hinu sǫmu lítilæti sínu við alþýðu sem áðr, þó [hann] væri biskup, ok var hann af því vinsælli en flestir menn aðrir, ok hafði þar marga stóra hluti til þess gǫrt.

Magnús biskup lét mjǫk auka kirkju í Skálaholti, ok vígði síðan, ok var kirkjudagr settr á Seljumannamessu, en áðr hafði verit Krossmessa á vár, þá er Gizurr biskup hafði vígt. Magnús biskup lét tjalda kirkju borða þeim, er hann hafði út haft, ok váru þat hinar mestu gersemar. Hann hafði ok út pell þat, er hǫkull sá er or gǫrr er skarbendingr heitir. Hann efldi ok mjǫk staðinn í mǫrgum tillǫgum, þeim er lengi hafa mest gœði at verit, bæði staðnum ok svá þeim, sem hann hafa síðan varðveitt. Hann keypti til staðarins í Skálaholti Árnes ok Sandártungu, ok nær allar Vestmannaeyjar, áðr en hann andaðisk, ok ætlaði þar at setja múklífi; en honum endisk eigi til þess líf.

En þá er Ketill biskup var nú orðinn vel sjautugr, þá fór hann til alþingis ok fól sik undir bœnahald allra lærðra manna á prestastefnu, ok þá bauð Magnús biskup honum heim með sér í Skálaholt til kirkjudags síns, ok brullaups þess, er þá skyldi vera. Sú veizla var svá mjǫk vǫndut, at slík eru sízt dœmi til á Íslandi; þar var mikill mjǫðr blandinn, ok ǫll atfǫng ǫnnur sem bezt mátti verða.

En fǫstudags aptan fóru biskupar báðir til laugar í Laugarás eptir náttverð. En þar urðu þau tíðindi, at þar andaðisk Ketill biskup, ok þóttu mǫnnum þat mikil tíðindi. Mikill hryggleiki var þar á mǫrgum mǫnnum í því heimboði, þartil er biskup var grafinn ok um hann búit. En með fortǫlum Magnús biskups ok drykk þeim hinum ágæta, er þar var veittr, þá urðu menn skjótara afhuga hǫrmum sínum.

En eptir þat var kjørinn til biskups at Hólum Bjǫrn Gilsson, ok fór hann utan með bréfum Magnús biskups til Áskels erkibiskups, ok var Bjǫrn vígðr til biskups næsta dag eptir Krossmessu á vár, ok fór út hingat hit sama sumar, ok var biskup at Hólum fimmtán vetr.

En þá fimmtán vetr váru liðnir frá andláti Þorláks biskups Runólfssonar, en Magnús hafði biskup verit fjórtán vetr, þá brast sú óhamingja á Íslandi, at eigi hefir ǫnnur þvílík verit at mannskaða, þá Magnús biskup hafði farit yfir Vestfjǫrðu ok var í Hítardal um Michaelismessu. En hinn næsta dag eptir messudaginn, þá kom þar eldr í bœinn um náttmál, ok varð biskup eigi fyr varr við, en honum þótti eigi óhætt út at ganga, ok var sem hann vildi eigi bæði gera, at flýja ógn dauðans, er hann sá þá nálgask, en hafa þess áðr beðit jafnan almáttugan guð, at hann skyldi þat líflát spara honum til handa, er honum þœtti sér í því laugar píning. Magnús biskup lét þar sitt líf í húsbruna, ok með honum tveir menn ok átta tigir. Þar andaðisk Tjǫrvi prestr Bǫðvarsson, er ávallt hafði honum þjónat í hans biskupsdómi. Þar létusk sjau prestar aðrir ok allir gǫfugir.

Lík biskups ok Tjǫrva váru náliga óbrunnin, ok váru bæði fœrð í Skálaholt, ok þá váru sendir skynsamir menn í Fljótshlíð, Páll prestr Sǫlvason or Reykjaholti ok Guðmundr Koðransson, at segja þessi tíðindi Halli Teitssyni ok Eyjúlfi Sæmundarsyni, ok ǫðrum hǫfðingjum, er at veizlu váru með honum. Þeir fóru strax í Skálaholt; en vestan kom með lík biskups ok Tjǫrva: Guðmundr prestr Brandsson, ok Snorri Svertingsson, ok fleiri virðuligir menn, ok kómu í Skálaholt á Díonysius messu. En Gereonisdag váru líkin niðrsett hjá grepti hinna fyrri biskupa, ok hefir vætr meir til óyndis hagat en þá, er menn urðu svá nauðskilja, at náliga varð hverr við sinn ástvin at skilja, í Hítardal.

Magnús var vígðr til biskups af Ǫzuri erkibiskupi á dǫgum Anacleti páfa, á dǫgum Haralds konungs gilla ok Magnús Sigurðarsonar, Noregskonunga. Þá var hann vetri meir en hálffertugr. En hann andaðisk í húsbruna í Hítardal fimta dag viku, einni nótt eptir Michaelismessu. Þá var liðit frá hingatburði Christi ellifu hundruð vetra fjórir tigir ok einn vetr; þá hafði hann þrettán vetr verit biskup.