Bókastaðir

Meðan Magnús var biskup, þá sviku bœjarmenn Harald gilla, ok þá fellu þeir Magnús konungr Sigurðarson ok Sigurðr slembidjákn. Þá varð víg Þóris Steinmóðssonar ok andlát Ǫzurar erkibiskups, ok [Rafns] Úlfhéðins [sonar] lǫgsǫgumanns ok Finns lǫgsǫgumanns, ok Henriks Englandskonungs, ok margt annat varð á hans dǫgum, þat er mikil tíðindi váru í.

Eptir andlát Magnús biskups, hit næsta sumar, varð at kjósa mann til biskups, ok fór utan Hallr Teitsson, ok mælti allstaðar þeirra máli, sem hann væri allstaðar þar barnfœddr, sem þá kom hann. Hallr andaðisk í Trekt, þá þeir fóru aptr, ok var eigi vígðr til biskups. En þá andlát hans spurðisk til Íslands, ok menn mundu þurfa at kjósa biskup, þá váru þat allra manna kjǫr, sem ráða áttu, með forsjó Bjarnar biskups á Hólum, at menn kjøru til biskups norðlenzkan mann, þann er Klængr hét, ok var Þorsteinsson ok Halldóru Eyjúlfsdóttur.

Klængr var vænn maðr at áliti, ok meðalmaðr at vexti, kvikligr ok skǫruligr, ok hinn mesti lærdómsmaðr. Hann var málsnjallr ok øruggr at vinfesti, ok hit mesta skáld. Hann hafði verit með Katli biskupi ok hafði hann í mǫrgu lagi hans háttu góða.

Klængr fór utan hit sama sumar sem hann var til biskups kosinn, með bréfum Bjarnar biskups, á fund Áskels erkibiskups, ok vígði hann Klæng til biskups tólf nóttum eptir Máríumessu á vár, ok hit sama sumar eptir fór hann til Íslands, ok var þá kominn frá Róm sunnan, ok allt utan or Bár, Gizurr Hallsson, [ok] fór út með honum; ok áttu þá menn at fagna tveim senn hinum beztu manngersemum á Íslandi. Á tveim skipum kómu út stórviðir, þeir er Klængr biskup lét hǫggva í Noregi til kirkju þeirrar, er hann lét gera í Skálaholti, er at ǫllu var vǫndut fram yfir hvert hús annat, þeirra er á Íslandi váru gǫr, bæði at viðum ok smíði.

En er biskup kom til stólsins í Skálaholti, þá varð hann þegar svá vinsæll við alþýðu, at jafnvel unnu honum þeir menn hugástum, er hann hafði skamma stund at stóli setit, er heldr hǫfðu við honum horft í sínum huga. Er þat eigi kynligt, þó at svá yrði, því at hann var stórlyndr ok stórgjǫfull við vini sína, en ǫrr ok ǫlmusugóðr við fátæka menn. Linr ok lítilátr var hann við alla, kátr var hann ok keskifimr, ok jafnlyndr maðr við vini sína, svá at þangat var til allra úrlausna at sjá, er hann var, meðan hann var at stólnum, hverskyns er við þurfti.

Hann lét taka til kirkjusmíðar, er hann hafði einn vetr at stólnum setit. Svá sýndisk ǫðrum mǫnnum tillǫg vera mikil til kirkjugerðar at hverjum misserum, bæði í viðarfǫngum ok smíðakaupum ok mannhǫfnum þeim, er þar fylgdu, at svá þótti skynsǫmum mǫnnum, sem ǫll lausafé þyrfti til at leggja, þau er til staðarins lágu í tíundum ok ǫðrum tillǫgum. Búit þurfti í annan stað svá mikilla tillaga við at hverjum misserum, fyrir sakir fólksfjǫlda ok gestrisni ok annarar atvinnu, [at] svá þótti, sem þar mundi þurfa til alla lausa aura, þá er staðr átti. Í þriðju grein hafði hann svá veizlur fjǫlmennar, ok stórar fégjafir við vini sína, er bæði váru margir ok gǫfugir, at þar þurfti náliga ógrynni fjár til at leggja. En almáttugr guð, er allt gott gefr af sér, lét øngvan þann hlut skorta er þurfti at hafa, bæði til kirkjugerðar ok annarar atvinnu, þeirrar er biskup vildi láta hafa meðan hann lifði.

Þessir váru hǫfuðsmiðir at kirkjunni í Skálaholti: Árni er kallaðr var hǫfutsmiðr, ok Bjǫrn hinn hagi Þorvaldsson; Illugi Leifsson telgdi ok viði. En þá kirkjan var algǫr, orti Runólfr biskupsson vísu þessa:

Klængr biskup var svá mikill málafylgismaðr, ef hann var at sóttr til ásjár, at hann var bæði hǫfðingi mikill sakir vizku ok málsnilli; honum váru ok landslǫgin í kunnara lagi. Af því hǫfðu þeir hǫfðingjar allan hlut mála, er biskup var í fylgi með; var ok engin sú gerð um stórmál, at eigi væri Klængr biskup til hverrar tekinn. Þeir váru ok hans vinir traustastir, er mest váru virðir á Íslandi: Jón Loptsson ok Gizurr Hallsson. Klængr biskup átti ok gjafavíxl við hina stœrstu hǫfðingja í ǫðrum lǫndum, þeim er í nánd váru; ok af slíkum hlutum varð hann vinsæll, bæði utanlands ok innan.

En þá er kirkja var gǫr í Skálaholti, svá biskupi þótti hon til vígslu fallin, þá gerði biskup veizlu mikla ok ágæta vinum sínum, ok bauð þangat Birni biskupi ok Nichulási ábóta, ok mǫrgum hǫfðingjum, ok var þar hinn mesti fjǫldi boðsmanna; þeir vígðu báðir kirkju í Skálaholti, Klængr ok Bjǫrn, annarr utan, en annarr innan, ok helguðu báðir Petri postula, svá sem áðr hafði verit, en Nichulaus ábóti hafði formæli. Þat var á degi Viti píningarvátts. En eptir tíðir bauð Klængr biskup ǫllum þeim mǫnnum, er við kirkjuvígslu hǫfðu verit, at hafa þar dagverð, þeim er sér þótti þat betr gegna, ok var þat enn gǫrt meir af stórmennsku en fullri forsjá, af því at á einn veg reyndisk þat ávallt, at eiga undir mǫrgum heimskum, er einn vitr maðr má vel fyrirsjá með stillingu, ok mátti þar ok þá mikit at raun um þat komask, fyrir því at eigi hǫfðu þar færri menn dagverð en sjau hundruð, ok urðu tillǫg með óhœgindum áðr létti; en veizla var allvirðulig, at ǫllum þeim mǫnnum [þótti], er þangat var boðit, ok váru allir virðingamenn með stórum gjǫfum á brott leystir.

Klængr biskup lét prýða, þat mest hann mátti til fá, kirkju þá er hann lét gera at Skálaholti, unz hon var at ǫllu búin. Hann lét gera gullkaleik ok setja gimsteinum ok gaf kirkjunni; hann lét ok rita tíðabœkr miklu betri en áðr váru.

Sú var ǫll iðja hans senn: at kenna prestlingum ok ritaði ok sǫng psaltara, ok mælti þó allt þat, er nauð bar til. Meinlátsamari var hann í mǫrgu lagi en aðrir biskupar hǫfðu verit, í vǫkum ok fǫstum ok klæðabúnaði; hann gekk opt berfœttr um nætr í snjóum ok frostum.

Þá er Klængr hafði tíu vetr biskup verit, þá andaðisk Bjǫrn biskup at Hólum tveim nóttum eptir Lúcasmessu, þá er hann hafði fimmtán vetr biskup verit. En sumarit eptir [var] kjørinn Brandr prestr Sæmundarson, ok hafði hann utan með sér bréf Klængs biskups á fund Eysteins erkibiskups, ok var hann vígðr til biskups Máríumessu dag hinn síðari, ok var í Bjǫrgvin um vetrinn ok svá Jón Loptsson; en síðan fór biskup út um sumarit eptir, ok settisk á biskupsstólinn á Hólum, sem hann var til vígðr.

Klængr biskup helt allt til elli vegsemd sinni ok vinsældum, svá at allir virðu hann mikils, þeir er mest váru verðir. En er hann tók at eldask, þá sótti at honum vanheilsa mikil, ok tók í fyrstu fœtr hans at opnask af kulda ok meinlætum, ok óhœgindum þeim, er hann hafði haft.

En er hann tók at mæða bæði elli ok vanheilsa, þá sendi hann utan bréf sín til Eysteins erkibiskups, ok bað hann leyfis, at hann skyldi ná af hendi at selja lands-fjǫlskyldir biskupsdóms síns, ok at taka annan til biskups í staðinn, eptir dœmum Gizurar biskups. En þau orð kómu aptr af erkibiskupi, at í hans leyfi skyldi biskup kjósa ok senda utan, en hann skyldi halda upp tíðagerð ok kenningu meðan hann væri til færr, þótt hann væri eigi færr til yfirferðar. Klængr biskup fór til alþingis, ok sótti þá at hǫfðingja, at maðr væri til biskups kosinn, ok var þat allra manna ráð, at hann skyldi kjósa þann, sem hann vildi, en hann kaus Þorlák Þórhallsson, er þá var ábóti í Þykkvabæ; ok var þat mikil gæfa Klængs biskups, er hann kaus þann mann eptir sik, er nú er sannheilagr, ok allir mega vita, at aldrei hefir fyr meir neinn maðr at því reynzk á Íslandi, nema hinn heilagi Þorlákr biskup, er þá var til biskups kosinn.

En þó hafði Klængr biskup staðarforráð þau misseri, ok var þó óhœgt fyrir at ráða, því at þá lágu øngvar gjafir til staðarins, en afvinna varð øngvu minni. Klængr biskup seldi sjálfr af hendi staðarins forráð, ok fekk þau í hendr Þorláki biskupi, ok þeim mǫnnum, er hann kjøri til með sér; en hin síðustu misseri, er Klængr biskup lifði, reis hann náliga ekki or rekkju, ok bjósk eptir því við andláti sínu, sem hverr vitr maðr mundi sér helzt kjósa í lǫngum vanmætti.

Klængr var vígðr til biskups á dǫgum Evgeni páfa af Áskeli erkibiskupi, ok á dǫgum Eysteins ok Sigurðar Noregskonunga; hann hafði þá sjau vetr hins fimta tugar ok var biskup fjóra ok tuttugu vetr. Hann andaðisk þrimr nóttum eptir Mathíasmessu, ok ber svá ártíð hans, en fjórum ef hlaupár er [eigi], þá var þváttdagr í ymbrudǫgum um langafǫstu; þá var liðit frá hingatburði Christi at almenniligu áratali þúsund ok hundrað ok sex tigir ok níu ár, ok var hann grafinn hjá hinum fyrrum biskupum; en Þorlákr ábóti stóð yfir honum, bæði hans grepti ok hans andláti; ok bar honum allskonar giptusamliga til, er slíkr maðr skyldi yfir honum standa bæði lífs ok ǫnduðum, sem nú reynisk fyrir guði hinn sæli Þorlákr biskup.

Mǫrg urðu stór tíðindi meðan Klængr var biskup, þó hér geti eigi margra. Þá varð fráfall þeirra brœðra Gillasona, Noregskonunga, Sigurðar fyrst, en þá Eysteins, en síðast Inga, ok andlát Jóns erkibiskups, ok fall Hákonar herðibreiðs, ok andlát Bjarnar biskups á Hólum. Á dǫgum Klængs biskups var píndr hinn heilagi Thomas erkibiskup á Englandi, ok á hans dǫgum kom annat sinn upp eldr í Heklufelli. Þá var ok jarðskjálpti sá, er mannskaði varð af. Þessir menn ǫnduðusk íslenzkir meðan Klængr var biskup: Jón Sigmundarson ok Hreinn ábóti, Páll Þórðarson ok Guðmundr Ketilsson, Bjarnhéðinn prestr Sigurðarson ok Beinir bróðir hans; víg Helga Skaptasonar; ok Nichulás Sigurðarson var þá felldr í Þrándheimi.

Nú má oss sýnask sem eigi hafi slíkr skǫrungr verit fyrir margra [hluta] sakir á Íslandi, sem Klængr biskup var; viljum vér þat ok ætla, at hans rausn muni uppi vera meðan Ísland er bygt.

Nú er komit at frásǫgu þeirri, sem segja skal frá hinum sæla Þorláki biskupi, ok er þessi saga hér samin til skemtunar góðum mǫnnum, til frásagnar, sem aðrar þær, er hér eru fyrr ritaðar. En svá vel sem frásǫgn fer frá hverjum þeirra, þá eru þó engin dœmi fegri í alla staði, en frá þessum hinum dýrðliga guðs vin er at segja, Þorláki biskupi, er at réttu má segjask geisli eða gimsteinn heilagra, bæði á þessu landi ok svá annarstaðar um heiminn. Hann má at sǫnnu kallask postuli Íslands, svá sem hinn heilagi Patrekr kallaðisk postuli Írlands, því at þeir frǫmdu verk postula sjálfra í sínum kenningum ok þolinmœði bæði við óhlýðna menn ok rangláta.