Bókastaðir

Þessir menn váru samtíða Gizuri biskupi: Sæmundr prestr í Odda, er bæði var forvitra ok lærðr allra manna bezt. Annarr Markús Skeggjason, lǫgsǫgumaðr, er var hinn mesti spekingr ok skáld. Þeir báru ráð til samans, ok sóttu at ráði hǫfðingja, at þat yrði lǫgtekit, at menn tíunduðu fé sitt á hverjum misserum, ok allan lǫgvǫxt fjár síns, svá sem í ǫðrum lǫndum er títt, þar sem kristnir menn byggja. En með ráðleitni þeirra ok fortǫlum spakligum urðu þau málalok, at menn gengu undir tíundar gjaldit, ok skyldi síðan skipta í fjóra staði: einn hlut til handa biskupi, annan til kirkna, þriðja hlut skyldu hafa kennimenn en fjórða hlut fátækir; ok hefir eigi annarr slíkr grundvǫllr verit auðráða ok hœginda í Skálaholti, sem tíundargjaldit, þat er tillagðisk þá fyrir vinsæld ok skǫrungskap Gizurar biskups. Steinunn Þorgrímsdóttir hafði búsforráð í Skálaholti fyrir innan stokk, meðan Gizurr biskup réð fyrir stólnum, en Dalla meðan Ísleifr biskup lifði.

En er Gizurr biskup hafði setit at stólnum tuttugu vetr, eða því nær, þá felldu Norðlendingar bœn at honum, at þeir skyldi ná at hafa biskup einn sér, ok setja þar biskupsstól annan í Norðlendinga fjórðungi, allan at aftektum, ok væri tveir biskupsstólar á Íslandi, ok tǫldu þess ván, at annathvárt mundi ván vera, at sjaldan eða aldrei mundi vera biskupslaust á landinu, ef tveir væri biskupsstólarnir; ok þá bœn veitti Gizurr biskup með guði Norðlendingum; ok var síðan valinn til biskups af guði ok góðum mǫnnum Jón prestr Ǫgmundarson, ok hann fór utan með bréfum Gizurar biskups, ok sótti síðan á fund Paschalis páfa, ok var hann vígðr til biskups af Ǫzuri erkibiskupi í Lundi í Skáney, tveim nóttum fyrir Philippi messu ok Jacobi. Jón fór síðan til Íslands ok setti biskupsstólinn at Hólum í Hjaltadal í Skagafirði.

Gizurr biskup hafði telja látit bœndr á Íslandi, þá er þingfarkaupi áttu at gegna, ok váru þá sjau hundruð í Austfirðingafjórðungi, en tíu hundruð í Sunnlendingafjórðungi, níu hundruð í Vestfirðingafjórðungi, en í Norðlendingafjórðungi tólf hundruð, ok var sá auðgastr at jǫfnu manntali.

En er Gizurr biskup var orðinn hálfáttrœðr, þá tók hann þyngd svá mikla, at hann rétti ekki or rekkju, ok hann var eigi þingfærr. Hann sendi þá orð vinum sínum ok ǫllum hǫfðingjum til alþingis, at menn skyldu biðja Þorlák prest Runúlfsson til utanferðar. En hann taldisk undan, bæði fyrir æsku sakir ok margra annarra hluta. En þó lauk svá því máli, at hann játaði at ganga undir þann vanda, ef þat væri biskups ráð. Síðan lét Gizurr biskup búa ferð hans, unz hann var at ǫllu vel búinn, ok fekk honum bréf sitt á fund Ǫzurar erkibiskups.

En sótt elnaði á hendr Gizuri biskupi, ok gerðisk hǫrð, strǫng ok óhœg, ok fellu stór sár á hǫrund hans allt at beini, ok fylgðu stór óhœgindi af verkjum. En er mjǫk tók at honum at sœkja, ok menn þóttusk heyra, at beinin gnǫtruðu við hrœringarnar, þá gekk Steinunn húsfreyja at sænginni, ok spurði, hversu þá skyldi mætti manns komit vera, er heita skal fyrir manni.

En biskup svarar: "því at eins skal heita á guð, at aukisk ávallt mín óhœgindi, ef til þess er heitit meðan ek má standask; því at engin efni eru á því", segir hann, "at biðjask undan guðs barðaga, er náliga mun komit á enda æfi minnar, ok gengit áðr margt at sǫlu".

Hann var ok þá atspurðr, hvar hann vildi láta grafa sik: en hann svaraði með viðrkenningu ok miklu lítilæti: "grafi þér mik hvergi í nándir fǫður mínum, því at ek em þess eigi verðr at hvíla honum nær". Síðan skipaði hann til alla hluti, eptir því sem hann vildi at væri, áðr en hann andaðisk.

Synir hans ǫnduðusk allir fyrr en hann, nema Bǫðvarr. Gróa, dóttir hans, lifði eptir hann, ok var gipt Katli Þorsteinssyni. Gizurr var vígðr til biskups þá [er] hann var fertugr at aldri; þá var Ólafr konungr kyrri at Noregi, sonr Haralds Sigurðarsonar. Gizurr biskup andaðisk þriðja dag viku, tólf nóttum fyrir Columba messu. Þá hafði hann verit biskup sex ok þrjá tigu vetr. Hann var grafinn hjá fǫður sínum. Þá var liðit frá hingatburði Christi ellifu hundruð ok ellifu ár.

Svá fell mǫrgum manni nær andlát Gizurar biskups, at aldrei gekk or hug meðan þeir lifðu. En þat kom ásamt með ǫllum mǫnnum, at hans þóttusk aldrei iðgjǫld fá; þat hefir ok verit allra vitra manna mál, at hann hafi af guðs góðgipt ok sjálfs síns atgervi gǫfugastr maðr verit á Íslandi bæði lærðra manna ok ólærðra.

Á því ári er Gizurr biskup andaðisk þá andaðisk ok Paschalis páfi, ok Baldvin Jórsalakonungr; Arnhallr patriarchi í Jórsalaborg; Alexius Grikkjakonungr; Philippus Sviakonungr.

Þá gerðisk ok óveðrátta mikil. Þá var sú hríð um dimbildaga, at kennimenn máttu eigi flytja tíðir á kirkjum fyrir norðan land fǫstudaginn langa, ok hóf upp knǫr undir Eyjafjǫllum, ok sneri á lopti ok kom hvolfandi niðr, ok lítill hluti manna mátti taka corpus domini á páskadaginn, en sumir urðu úti. Ǫnnur hríð kom þá menn riðu til alþingis, ok drap fé manna fyrir norðan land; þá braut ok kirkju á Þingvelli, þá er Haraldr konungr Sigurðarson hafði við tilfengit. Þat sumar kom til Íslands fimm ok þrír tigir skipa, en átta komu til Noregs um haustit eptir Michaelis messu. Við þat óx svá mikill mannfjǫldi á Íslandi, at þat var mikill óáransauki í mǫrgum heruðum.

Svá hugðisk at hinum vitrustu mǫnnum, at svá þótti drjúpa Ísland eptir fráfall Gizurar biskups, sem Rómaborgarríki eptir fall Gregori páfa. En fráfall Gizurar biskups bendi til ættar um ǫll óhœgindi á Íslandi af óáran, bæði í skipabrotum ok manntjóni, ok fjárskaða, er því fylgði, en eptir þat ófriðr ok lǫgleysur, ok á þat ofan manndauði sá um allt landit, at enginn hafði slíkr orðit síðan landit var byggt. Tveimr vetrum eptir lát Gizurar biskups varð Hafliði Mársson sárr á alþingi, ok varð eigi um málit dœmt þat sumar.

Bǫðvarr einn lifði sona Gizurar biskups, þá er hann andaðisk; en áðr ǫnduðusk aðrir synir hans: Teitr, Ásgeirr, Þórðr ok Jón. Gróa lifði ok lengi síðan, ok varð nunna, ok andaðisk í Skálaholti á dǫgum Klængs biskups.

Í biskupsdómi Gizurar biskups urðu mǫrg stórtíðindi: lát hins helga Knúts konungs á Fjóni ok Benedikts, bróður hans; Vilhjálms Englands konungs; andlát Ólafs konungs kyrra ok Hákonar Magnússonar í Noregi; fall Magnús konungs berbeins vestr á Írlandi, á Úlastin; fœrsla hins helga Nicholai biskups í Bár; andlát Ólafs konungs Magnússonar í Noregi; líflát Magnúsar jarls hins helga; andlát lǫgsǫgumanna: Markúsar [ok] Úlfhéðins; ok Teits Ísleifssonar ok annara sona Ísleifs biskups; elds uppkoma í Heklu, ok mǫrg ǫnnur stórtíðindi, þó hér sé eigi skrifut.

Þorlákr Runólfsson, Þorlákssonar, Þórarinssonar, Þorkelssonar skotakolls, ok sonr Hallfríðar Snorradóttur Karlsefnissonar, var fæddr upp með fǫður sínum í barnæsku, en hann var lærðr í Haukadal. Hann var snemmendis skynsamr ok siðlátr, ok hugþekkr hverjum góðum manni. Hann var bœnahaldsmaðr mikill þegar á unga aldri, ok skjótr í skilningum. Hann var lagðr til kennimannsskapar. Linr var hann ok lítilátr ok óafskiptasamr, heilráðr ok heilhugaðr við alla þá, er hjá honum váru, mjúklátr ok miskunsamr við þá er þess þurftu við, frændrœkinn ok forsjáll í flestum hlutum, bæði fyrir sína hǫnd ok annarra.

Þorlákr hafði þá tvá vetr hins fjórða tigar, er hann var til biskups kjørinn, ok má af því marka, hverr maðr hann var, er sá maðr kaus hann til hins mesta vanda er vitrastr ok gǫfugastr var, en honum kunnastr, er var Gizurr biskup. Þorlákr var meðalmaðr vexti, langleitr ok ljósjarpr á hár, þokkagóðr, en kallaðr ekki vænn maðr af alþýðunni, né allskǫrugr at ávarpi velflestra manna.

En er hann kom utanlands, var þá svá á tekit, at lítit mundi mannval vera á landinu, ok þeim sýndisk hann ósendiligr til slíkrar tignar; en hann svaraði sjálfr, at eigi kœmi þat til þess, ok kvað þat mest valda, at hann hefði meir leynt anmǫrkum fyrir mǫnnum en guði; ok af þessum svǫrum þóttusk menn vita, at hann mundi vel til fallinn vera slíkrar tignar.

En er hann kom á fund Ǫzurar erkibiskups, þá sá hann brátt hverr Þorlákr var, ok tók við honum með sæmd ok virðingu, en hafði í nǫkkura tregðu um vígslu hans, ok taldisk eigi kunna at setja hǫfut á hǫfut ofan; en þó, at orðsendingu Gizurar biskups, þá hét hann honum vígslunni, ok vildi eigi til þess staðar vígja, er áðr var annarr biskup at, ok bað hann kjósa sér stað, at hann væri til vígðr, en leyfði þó, at hann væri í Skálaholti, ef Gizurr biskup leyfði honum þat, ef hann væri á lífi, er Þorlákr biskup kœmi út. Þorlákr var vígðr þrimr nóttum fyrir Philippi messu ok Jacobi, ok var hann vígðr til staðar í Reykjaholti í Borgarfirði. Hann var vígðr í Danmǫrk þrimr tigum dǫgum fyrr en Gizurr biskup andaðisk í Skálaholti.