Bókastaðir

Bœkling þenna kalla ek Hungrvǫku, af því at svá mun mǫrgum mǫnnum ófróðum, ok þó óvitrum, gefit vera, þeim er hann hafa yfir farit, at miklu mundu gǫr vilja vita upprás ok æfi þeirra merkismanna, er hér verðr fátt frá sagt í þessari skrá; en ek hefi þó náliga ǫllu við slegit, at rita þat sem ek hefi í minni fest; hefi ek af því þenna bœkling saman settan, at ei falli mér með ǫllu ór minni þat er ek heyrða af þessu máli segja hinn fróða mann Gizor Hallsson, ok enn nǫkkura menn aðra merkiliga hafa í frásǫgur fœrt.

Þat ber ok annat til þessa rits: at teygja til þess unga menn, at kynnask várt mál, at ráða þat er á norrœnu er ritat: lǫg, eða sǫgur, eða mannfrœði. Set ek af því heldr þetta á skrá en annan fróðleik, þann er áðr er á skrá settr, at mér sýnisk mínum bǫrnum eða ǫðrum ungmennum vera í skyldasta lagi at vita, hvernig framast eða með hverjum hætti at hér hefir magnazk kristnin, ok biskupsstólar settir verit á Íslandi, ok vita síðan hverir merkismenn biskuparnir hafa verit, er hér hafa verit, ok ek ætla nú frá at segja. En þat skyldar mik til at rita, hversu staðrinn hefir eflzk ok magnazk í Skálaholti, eða um þeirra manna ráð, er hann hafa varðveittan; en ek hefi með guðs miskun alla gæfu af þeim hlotit þessa heims.

En mik varir, at vitrum mǫnnum mun þykkja bœklingr þessi jafnlíkr sem hornspónar efni, af því at þat er ófimligast meðan vangǫrt er, en þá allfagrt, er tilgǫrt er. En þeir menn, er svá henda gaman at þessum bœklingi, mega þat ánýta at skemta sér við, ok þeim ǫðrum, er lítilátliga vilja til hlýða, heldr en at hætta til, hvat annat leggsk fyrir þá, er áðr þykkir daufligt; því at margr hefir þess raun, ef hann leitar sér skammrar skemtanar, at þar kemr eptir á lǫng áhyggja. Sýnisk mér þar ráð, at sá hafi af þessum fróðleik, er ritaðr er, þat er bezt gegnir, ok hann hendi svá gaman at, ok varðveiti þat eptir á, er sjálfum mun í geð falla, en felli þat niðr er honum fellr eigi í skap. En þeim sýnisk mér þat bezt sama, er bœta vilja um þat, er áðr þykkir hér ómerkiliga sagt vera, ok þeir vita annat sannara, heldr en þeir fœri þetta eða hafi at spotti, en vili eigi eða hafi eigi fǫng á um at bœta. En því hefi ek jafnat þessu til hornspónsins, at mér sýnisk forkunnar efni í vera, en ek veit at mjǫk þarf um at fegra, ok skal ek þaðan at um vera, meðan ek em til fær, um at bœta. Verð ek ok af því skyldugr til, at þat mun af mínum vǫldum ok vanrœkt, ef þat er nǫkkut í þessu máli, sem rangt reynisk, þat er ritat er, en eigi þeirra manna, er ek þykkjumsk þenna fróðleik eptir hafa.

En þat er forn orðskviðr, at "hús skal hjóna fá"; segi ek af því fyrst hversu bœrinn hefir byggzk í Skálaholti, en síðan frá þeim, er staðinn hafa varðveittan.

Ketilbjǫrn hinn gamli bjó á Mosfelli ok átti margt barna. Teitr hét son Ketilbjarnar. Hann var sá gæfumaðr, at hann bygði þann bœ fyrstr, er í Skálaholti heitir, er nú er allgǫfugastr bœr á ǫllu Íslandi. Sú var ǫnnur gæfa hans, at hann átti at syni Gizur hinn hvíta, er með kristni kom til Íslands, ok bjó í Skálaholti eptir Teit fǫður sinn.

Gizurr hinn hvíti átti þrjár konur. Fyrst átti hann Halldóru, dóttur Hrólfs or Geitlandi; þeirra dóttir var Vilborg, er átti Hjalti Skeggjason. Gizurr átti síðan eyverska konu, er Þórdís hét, ok var þeirra son Ketill, er átti Þorkǫtlu Skaptadóttur. Gizurr átti síðan Þórdísi, dóttur Þórodds goða á Hjalla í Ǫlfusi, ok áttu þau margt barna; þeirra son var Ísleifr.

Honum fylgdi Gizurr utan, ok seldi hann til læringar abbadísi einni, í borg þeirri, er Herfurða heitir. Ísleifr kom svá til Íslands, at hann var prestr, ok vel lærðr; hann kvángaðisk ok fekk Dǫllu Þorvaldsdóttur or Ási. Þau gátu þrjá sonu: Gizurr hét son þeirra, er síðan var biskup; annarr hét Teitr, er bjó í Haukadal; þriði hét Þorvaldr, er bjó í Hraungerði, mikill hǫfðingi. Gizurr hvíti lét gera hina fyrstu kirkju í Skálaholti, ok var þar grafinn at þeirri kirkju; en Ísleifr bjó í Skálaholti eptir fǫður sinn.

Ísleifr var vænn maðr at áliti ok vinsæll við alþýðu, ok alla æfi réttlátr ok ráðvandr, gjǫfull ok góðgjarn, en aldrei auðugr.

En er Ísleifr var fimmtugr at aldri, ok Ísland hafði eigi fjarri því at lengd verit kristit, þá var hann beðinn til utanferðar, ok valinn til biskups af allri alþýðu á Íslandi. Síðan fór hann utan ok suðr til Saxlands, ok sótti heim Heinrek keisara Konráðsson, ok gaf honum hvítabjǫrn, er kominn var af Grœnlandi, ok var þat dýr hin mesta gersemi; en keisarinn fekk Ísleifi bréf sitt með innsigli um allt veldi sitt. Síðan fór hann til fundar við Leonem páfa. En páfinn sendi bréf sitt Aðalberto erkibiskupi í Bremen, at hann skyldi gefa Ísleifi biskupsvígslu á hvít-drottinsdag, ok kveðsk páfinn þess vilja vænta með guðs miskun, at þá mundi langgæðust tign vera at þeim biskupsdómi, ef hinn fyrsti biskup væri vígðr til Íslands á þeim degi, er guð prýddi alla verǫld í gipt heilags anda; ok var Ísleifr vígðr til biskups á þeim degi, at boði páfa, af Aðalberto erkibiskupi í Bremen, fjórtán nóttum fyrir Columba messu; ok fekk erkibiskup honum alla þá reiðu, er hann þurfti at hafa með biskupstign, eptir því sem páfinn sendi orð til, ok keisarinn. Síðan fór Ísleifr biskup þat sama sumar til Íslands, ok setti biskupsstól sinn í Skálaholti.

Hann hafði nauð mikla á marga vegu í sínum biskupsdómi, fyrir sakir óhlýðni manna; má þat af því merkja nǫkkut, í hverjum nauðum hann hefir verit fyrir sakir ótrú ok óhlýðni, ok ósiðu sinna undirmanna: at lǫgmaðrinn átti mæðgur tvær; ok þá lǫgðusk sumir menn út í víking ok á herskip, ok mǫrg endemi tóku menn þá til ǫnnur, þau er nú mundi ódœmi þykkja, ef menn henti slíkt.

Um daga Ísleifs biskups kómu út biskupar af ǫðrum lǫndum, ok buðu margt linara en Ísleifr biskup; urðu þeir því vinsælir við vonda menn, þar til at Aðalbertus erkibiskup sendi bréf til Íslands ok bannaði mǫnnum alla þjónustu af þeim at þiggja, ok kvað þá suma vera bannsetta, en alla í óleyfi sínu farit hafa.

Um daga Ísleifs biskups kom út sá biskup, er Kolr hét, ok andaðisk hann hér. Hann var grafinn í Skálaholti, ok var sú kirkja hér á landi fyrst prýdd í tigins manns grepti, er at réttu kallask andlig móðir allra annarra vígðra húsa á Íslandi.

Ísleifr biskup hafði ávallt óhœgt bú fyrir peninga; vóru fǫng lítil, en aðsókn mikil, ok var af því honum ervitt búit. Margir menn seldu honum sonu sína til læringar, ok váru þeir síðan góðir kennimenn; en tveir urðu biskupar: Kolr í Vík austr í Noregi, ok Jón biskup at Hólum.

En er Ísleifr hafði biskup verit fjóra ok tuttugu vetr, þá tók hann sótt um alþingi, um messu, svá fast ok skjótt, at hann varð þegar at fara or messuklæðunum, ok fór þá í messuklæðin Guthormr prestr Finnólfsson ór Laugardal at ráði biskups, ok tók þar til messunnar er biskup hvarf frá, ok lauk messunni. Síðan var biskup fœrðr heim í Skálaholt, ok var gǫrt rúm hans í kirkju. Menn leituðu þá eptir heilræðum við hann, bæði um biskupskosning, ok þá hluti aðra, er þeim þótti at skyldu þurfa um at tala; en hann lagði þau ráð til, at þeir skyldu biðja Guthorm prest til utanferðar, ok taldi hann bezt til fallinn af þeim mǫnnum, er þá váru samlendir; en sagði þó, at þeim mundi seint auðit biskups á Íslandi, ef þeir héti eigi því, at vera við hann sæmiligar, er síðar kœmi til, en þeir hefði við hann verit.

Hinn efra hlut æfi Ísleifs biskups bar marga hluti honum til handa, þá er mjǫk birti gæzku hans fyrir þeim mǫnnum, er þat kunnu at skynja, af því at margir menn váru þeir óðir fœrðir honum til handa, er heilir gengu frá hans fundi. Mungát blezaði hann, þat er skjaðak var í, ok var þaðan frá vel drekkanda, ok margt annat þessu líkt bar honum til handa, þó ek greini nú eigi svá sér hvat, sem hann gerði, ok hinum vitrustum mǫnnum þóttu hinir mestu kraptar fylgja.

Ísleifr var vígðr til biskups, þá er hann var fimmtugr at aldri; þá var Haraldr Sigurðarson konungr yfir Noregi. Ísleifr biskup andaðisk á drottinsdegi í kirkju at Skálaholti, at miðjum degi, þrimr nóttum fyrir Seljumannamessu; þá hafði hann biskup verit fjóra ok tuttugu vetr, ok var hann grafinn hjá leiði Kols biskups. Þá var liðit frá hingatburði Christi þúsund ok sjau tigir ok þrjú ár.

Þess er getit, at biskupar kómu út hingat til Íslands um daga Ísleifs biskups, en Friðrekr einn kom áðr út, sá er sǫgur sé frá gǫrvar. En þessir hafa svá út komit, at menn hafa helzt skyn á vitat: Jón biskup hinn írski, ok hafa þat sumir menn fyrir satt, at hann fœri síðan til Vindlands, ok sneri þar mǫrgum mǫnnum til guðs, ok var síðan tekinn ok barðr, ok hǫggnar af bæði hendr ok fœtr, ok hǫfuðit síðast, ok fór með þeim píningum til guðs.

Hinn þriði biskup kom til Íslands Bjarnvarðr Vilráðsson, er kallaðr var hinn bókvísi, ok sumir menn segja at af Englandi væri, ok hefði fylgt Ólafi hinum helga, ok hafi síðan at hans ráði farit til Íslands. Hinn fjórði var Rúðólfr biskup, er sumir segja Úlfr héti, ok væri kynjaðr af Rúðu or Englandi; hann var nítján vetr á Íslandi ok bjó á Bœ í Borgarfirði. Fimmti kom til Íslands Henrich biskup, ok var tvá vetr á Íslandi.

Hinn sétti var Bjarnharðr biskup hinn saxlenzki, ok var með Magnúsi konungi hinum góða, Ólafssyni. Hann fór síðan til Íslands ok var hér tuttugu vetr. Hann hafði tvá bústaði í Vatnsdal: at Giljá ok Steinsstǫðum. Hann vígði marga hluti, þá er mǫrg merki hafa á orðit, kirkjur ok klukkur, brúr ok brunna, vǫð ok vǫtn, bjǫrg ok bjǫllur, ok þykkja þessir hlutir hafa birt sanna tign hans gæzku. Bjarnharðr var á Íslandi meðan Haraldr konungr Sigurðarson var í Noregi, því at þeir váru eigi samsáttir. Síðan fór hann utan, ok til handa Ólafi konungi kyrra, syni Haralds, ok síðan fór hann til Róms at bœn konungs, ok friðaði fyrir ǫnduðum. En er hann kom aptr, skipaði konungr hann biskup í Selju, en síðan fór hann í Bjǫrgvin, ok andaðisk þar, ok er einmælt at hann hafi verit hinn mesti merkismaðr.

Á dǫgum Ísleifs biskups urðu mǫrg ok stór tíðindi. Þá var í Noregi fall hins helga Ólafs konungs; þá varð ok andlát Magnús konungs hins góða, sonar Ólafs konungs, ok andaðisk hann í Danmǫrk, en lík hans var fœrt norðr í Þrándheim til Niðaróss. Þeir ǫnduðusk báðir áðr en Ísleifr var biskup, en síðan hann var biskup fell Haraldr konungr Sigurðarson á Englandi, ok litlu síðar Haraldr Guðinason; þá andaðisk Magnús konungr, sonr Haralds Sigurðarsonar, ok Sveinn Úlfsson Danakonungr ok Þorkell Eyjúlfsson, Gellir Bǫlverksson, Þorsteinn Kuggason, Snorri goði ok aðrir mikilsháttar menn.

Gizurr, son Ísleifs biskups, var fæddr í Skálaholti, en hann var lærðr á Saxlandi, ok vígðr til prests þegar á unga aldri. En er hann kom út til Íslands, þá kvángaðisk hann, ok fekk Steinunnar Þorgrímsdóttur, er áðr hafði átta Þórir Broddason, ok bjuggu þau fyrst at Hofi í Vápnafirði.

Gizurr var mikill maðr vexti ok vel bolsvexti, bjarteygðr ok nǫkkut opineygðr, tíguligr í yfirbragði ok allra manna góðgjarnastr, rammr at afli ok forvitr. Gizurr var algǫrr at sér um alla hluti, þá er karlmaðr átti at sér at hafa; hann var farmaðr mikill hinn fyrra hlut æfi sinnar, meðan Ísleifr lifði, ok var jafnan mikils virðr, hvar sem hann kom, ok var tignum mǫnnum á hendi, er hann var utanlands. Haraldr konungr Sigurðarson var þá konungr í Noregi, ok mælti hann þeim orðum við Gizur, at honum kvaðsk svá sýnask til, at hann mundi bezt til fallinn at bera hvert tignarnafn sem hann hlyti. Til Róms fóru þau bæði hjón, áðr þau fœri til Íslands.

Gizurr var eigi samlendr þá hans faðir andaðisk, ok kom hann út annat sumar fyrir alþingi í Rangár ósi, ok var á skipi nǫkkurar nætr, ok vildi eigi til þings ríða, meðan enginn var til biskups kjørinn á þinginu. En hǫfðingjarnir báðu Guthorm prest til utanferðar, eptir því sem þeim þótti Ísleifr biskup hafa helzt ákveðit; ok varð þat um síðir, at hann játaði því, ef eigi þœtti ǫnnur fǫng vildari á vera. En er Gizurr spurði þat, at Guthormr prestr var ráðinn til utanferðar, þá reið hann til þings. En er Gizurr kom til þings, þá gekk Guthormr prestr á hlaðit fyrir kirkju, ok lýsti því fyrir alþýðu manna, at enginn kostr væri á hans utanferð síðan Gizurar var við kostr. Sneri þá alþýðan at Gizuri ok báðu hann utanferðar, en hann taldisk undan á marga vegu; en þó kom þar um síðir, at hann játaði at ganga undir þann vanda; en allir hǫfðingjarnir hétu honum, at halda hlýðni um ǫll guðs boðorð, þau er hann byði, ef honum yrði biskups vígslu auðit.

Síðan fór hann utan þat sama sumar. En er hann kom til Saxlands, þá var allt embætti tekit af Liemaro erkibiskupi. Fór hann þá á fund Gregori páfa ok sagði honum allan málavǫxt sinnar ferðar, ok svá vandræði þau, sem um var at vera á marga vega. En páfinn sendi þá Gizur til handa Harðvíg erkibiskupi í Magaðaborg á Saxlandi, ok bauð at hann skyldi gefa honum biskupsvígslu, en hann tók við honum með mikilli sæmd ok virðingu, ok vígði hann til biskups fjórum nóttum fyrir Máríumessu hina síðari. Hann var þá fertugr at aldri, ok fekk erkibiskup honum þat allt, er hann þurfti bráðast til nauðsynja.

Eptir þat fór Gizurr biskup út til Íslands, ok tók ǫll alþýða feginsamliga við honum. Hann tók tign ok virðing svá mikla, þegar snemmendis biskupsdóms síns, ok svá vildi hverr maðr sitja ok standa, sem hann bauð, ungr ok gamall, sæll ok fátækr, konur ok karlar, ok var rétt at segja, at hann var bæði konungr ok biskup yfir landinu meðan hann lifði.

Hann hafði eigi allt land í Skálaholti til ábúðar fyrst nǫkkra stund, af því at Dalla móðir hans vildi búa á sínum hlut landsins meðan hon lifði. En er hon var ǫnduð ok biskup hlaut allt land, þá lagði hann þat allt til kirkju þeirrar, sem þar er í Skálaholti, ok hann sjálfr hafði gera látit, þrítuga at lengd, ok vígði Petri postula; ok mǫrg gœði ǫnnur lagði Gizurr biskup til þeirrar kirkju, bæði í lǫndum ok lausafé, ok kvað á síðan, at þar skyldi ávallt biskupsstóll vera, meðan Ísland er byggt ok kristni má haldask. Gizurr biskup gaf til kirkju í Skálaholti purpurahǫkul hvítan, er þar hefir lengi síðan beztr verit, ok margar gersemar aðrar.