Bókastaðir

Þeir Hrólfr konungr ok hans menn fóru nú veg sinn, ok ríða þann dag nær allan; ok sem nátta tók, finna þeir bœ einn, ok komu til dyra; er þar fyrir Hrani bóndi, ok býðr þeim allan greiðskap, ok kallaði, at ekki hefði farit fjærri eptir því, sem hann gat til um ferðir þeirra; konungr sannar þat, ok kallar hann vera óreykblindan.

"Hér eru vápn, er ek vil gefa þér," segir Hrani bóndi.

Konungr mælti: "ferlig vápn eru þetta, karl!" en þat var skjǫldr ok sverð, ok brynja. Ekki vill Hrólfr konungr þiggja vápnin; Hrani bregzk við þetta nær reiðr, ok þykkir gǫrð til sín svívirðing mikil í þessu.

"Ekki ertu þér svá hagfeldr í þessu, Hrólfr konungr!" sagði Hrani, "sem þú munt ætla, ok eru þér jafnan eigi svá vitrir, sem þér þykkisk," ok tók bóndi á þessu hrakliga; varð nú eigi af nætrgreiðanum, ok vilja þeir nú ríða veg sinn, þó at nótt sé myrk. Hrani er óhýrligr undir brún at líta, ok þykkisk nú lítils virðtr, er þeir þágu eigi gjafir af honum, letr hann nú eigi at þeir ríði, sem þeim líkar; riðu þeir nú á brott við svá búit, ok varð ekki af kveðjum.

Ok sem þeir eru ekki langt komnir, nemr Bǫðvar bjarki staðar; hann tók svá til orða: "eptir koma ósvinnum ráð í hug, ok svá mun nú fara; þat grunar mik, oss muni ekki allsvinnliga tiltekizk hafa, at vér hǫfum því neitat, sem vér áttum at játa, ok munu vér sigri hafa neitat."

Hrólfr konungr segir: "þat et sama grunar mik, því þetta mun Óðinn gamli verit hafa, ok at vísu var maðrinn einsýnn."

"Snúum nú aptr sem hvatast," segir Svipdagr, "ok reynum þetta!" Þeir koma nú aptr, ok er þá horfinn bœrinn ok karlinn.

"Eigi stoðar hans at leita," segir Hrólfr konungr, "því þat er illr andi."

Þeir fara nú leið sína, ok er ekki sagt af ferðum þeirra, fyrr enn þeir koma í Danmǫrk í ríki sitt, ok setjask nú um kyrt. Þat ráð gaf Bǫðvar konunginum, at hann sé lítt í orrostum þaðan ífrá, lízk þeim þá líkara, at lítt mundi á þá leitat, ef þeir væri kyrrir, en lézk hræddr vera um þat, hversu konungrinn mundi sigrsæll uppfrá þessu, ef hann treysti nokkut á þat;

Hrólfr konungr segir: "auðna ræðr hvers manns lífi, en ekki sá illi andi."

Bǫðvar sagði: "þik vildum vér sízt láta, ef vér ættum at ráða, en þó hefi ek meiri grun, at skamt muni til stórra tíðinda fyrir oss ǫllum;" Hættu þeir svá þessu tali, ok urðu þeir stórliga frægir af þessari ferð.

Af Skuldar bardaga ok æfilokum Hrólfs konungs kraka ok kappa hans.

Nú leið svá langar stundir, at Hrólfr konungr ok kappar hans sátu með friði í Danmǫrk, leitaði enginn á þá; stóðu allir hans skattkonungar í hlýðni við hann, ok guldu honum sína skatta, ok svá gerði Hjǫrvarðr, mágr hans.

Nú var þat eitthvert sinn, at Skuld drótning mælti við Hjǫrvarð konung, bónda sinn, með þungum anda: "þat fellr mér lítt, at við skulum gjalda skatt Hrólfi konungi, ok vera nauðpínd undir hann, ok skal þat ekki vera lengr, at þú sért undirmaðr hans."

Hjǫrvarðr segir: "þat mun oss bezt gegna sem ǫðrum, at líða þat, ok láta allt vera kyrt."

"Þat er lítill þú ert fyrir þér," sagði hon, "at þú vilt þola hverskyns skammir, er þér eru gǫrðar."

Hann sagði: "þat er ekki mǫguligt, at fásk við Hrólf konung, því enginn þorir móti honum rǫnd at reisa."

"Því eru þér svá litlir fyrir yðr," sagði hon, "at enginn krellr er í yðr, ok hefir sá eigi jafnan, sem ekki hættir; nú má slíkt eigi vita fyrr, enn reynt er, hvárt Hrólfi konungi má ekki bella, né kǫppum hans; en nú er svá komit," sagði hon, "at ek ætla hann muni með ǫllu sigrlauss, ok eigi þœtti mér fjærri at reyna þat, ok þótt hann sé mér skyldr, þá skal ek honum ekki hlífa, ok því er hann einatt heima, at sjálfan hann grunar, at hann muni missa sigrinn; skal ek nú setja ráð til, ef bíta vildi, ok skal nú ekki afdraga allra brogða í at leita at yfirtaki;" Var Skuld en mesta galdrakynd, ok var út af álfum komin í móðurætt sína, ok þess galt Hrólfr konungr ok kappar hans; "skal nú fyrst senda menn til Hrólfs konungs ok biðja hann þess, at hann unni mér at gjalda eigi skattinn þremr árum hinum nærstu, ok þá mun ek gjalda hann allan í senn upp, eptir því sem hann á at réttu; nú þykki mér meiri von, at þetta bragð dugi, ok ef þetta gengsk við, þá skulu vér kyrru fyrir halda."

Nú fara sendimenn í milli eptir því, sem drótning beiddi; Hrólfr konungr játar þessu um skattinn, sem beðit var.

Á þessari stundu safnar Skuld saman ǫllum þeim mǫnnum, sem mestir váru fyrir sér, ok ǫllu illþýði af ǫllum nærstu heruðum. Þessum svikum er þó leynt, svá Hrólfr konungr verðr ekki varr við, ok eigi grunar kappana neitt um þetta, þvíat þetta váru mest galdrar ok gerningar; setr Skuld hér til enn mesta seið, at vinna Hrólf konung, bróður sinn, svá at í fylgd er með henni álfar ok nornir ok annat ótǫluligt illþýði, svá mannlig náttúra má eigi slíkt standask.

En Hrólfr konungr ok kappar hans hafa gleði mikla ok skemtun í Hleiðargarði, ok allskyns leika, þá er menn kunnu skyn á, þá frǫmdu þeir með list ok kurteisi; hverr þeirra hafði frillu til skemtunar sér.

Ok nú er frá því at segja, at albúit er liðit Hjǫrvarðs konungs ok Skuldar, at þau fara til Hleiðargarðs með þenna ótǫluliga lýð, ok komu þar at jólum. Hrólfr konungr hefir látit hafa mikinn viðrbúnað ímóti jólunum, ok drukku menn hans fast jólakveldit. Þau Hjǫrvarðr ok Skuld reisa tjǫld sín utanborgar, þau váru bæði stór ok lǫng, ok með undarligum búnaði; þar váru margir vagnar, ok allir skipaðir at vápnum ok herklæðum.

Eigi gaf Hrólfr konungr gaum at þessu, huxar hann nú meira á stórlæti sitt ok rausn ok hugprýði, ok alla þá hreysti, sem honum bjó í brjósti, at veita þeim ǫllum, sem þar váru tilkomnir, ok hans vegr fœri sem víðarst, ok allt hafði hann þat til, sem einn veraldligan konungs heiðr mátti prýða. En ekki er þess getit, at Hrólfr konungr ok kappar hans hafi nokkurn tíma blótat goð, heldr trúðu (þeir) á mátt sinn ok megin, því þá var ekki boðuð sú heilaga trú hér á norðrlǫndum, ok hǫfðu þeir því lítit skyn á skapara sínum, sem bjuggu í Norðrálfunni.

Þessu nærst er þat at segja, at Hjalti hinn hugprúði gengr til húss þess, sem frilla hans er inni; hann sér þá glǫggliga, at eigi mun vera friðsamligt undir tjǫldum þeirra Hjǫrvarðar ok Skuldar; lætr hann þó kyrt vera, ok lætr sér ekki í brún bregða; legsk nú með frillunni, hon var kvenna fríðust; ok sem hann hefir verit þar um hríð, sprettr hann upp, ok mælti til frillunnar: "hvárt þykki þér betri tveir tvíelleftir eða einn áttrœðr?" hon svarar: "tveir tvíelleftir þykki mér betri, heldr enn áttrœðir kallar."

"Þessara orða skaltu gjalda," sagði Hjalti, "þín hóra!" ok gekk at henni, ok beit af henni nefit: "kendu mér um, ef nokkrir fljúgask á um þik, ok vænti ek, at flestum þykki lítil gersemi at þér uppfrá þessu;"

"Illa gerðir þú til mín ok ómakliga," sagði hon.

"Ekki verðr við ǫllu sét," sagði Hjalti.

Hann þrífr síðan vápn sín, því hann sér, at alþakit er í kringum borgina af brynjuðu fólki, ok merki eru uppsett, skilr hann nú, at ekki þurfi at dyljask við lengr, at ófriðr sé fyrir hǫndum; hann leitar til hallarinnar, ok þangat, sem Hrólfr konungr sat ok kapparnir.

Hjalti mælti: "vakit, herra konungr! því ófriðr er í garðinum, ok er meiri þǫrf at berjask, enn at spenna konur, ok þat hygg ek, at líttaukisk gull í hǫllinni við skattinn Skuldar, systur þinnar, ok hefir hon grimd Skjǫldunga, ok þat kann ek þér at segja, at þetta er ólítill herr með hǫrðum sverðum ok hervápnum, ok þeir ganga í kringum borgina með reiddum sverðum, ok mun Hjǫrvarðr konungr óvingjarnligt erendi við þik eiga, ok eigi mun hann optarr heðan ífrá ætla at krefja þik ríkis; þat er nú til," sagði Hjalti, "at vér munum stýra liði konungs várs, er ekki neitt sparir við oss; efnum nú vel heitstrengingar várar, at vér verjum vel enn frægasta konung, sem nú er á ǫllum Norðrlǫndum, ok látum þat á hvert land spyrjask mega, ok launum honum nú vápn ok herklæði ok margt eptirlæti annat, því vér munum þetta eigi forverkum gera; hafa hér ok stórar bendingar fyrir borit, þótt vér hǫfum dulizk við langa tíma, ok er mér meiri grunr á, at hér munu stórir tilburðir eptir koma, svá at í minni munu verða, ok munu sumir þat kalla, at ek mæli nokkut af æðru, en vera kann, at Hrólfr konungr drekki nú hit síðarsta sinn með sínum kǫppum ok hirðmǫnnum; upp nú allir kapparnir!" segir Hjalti, "ok gerið skjótt at skilja við frillur yðar, því annat liggr nú brýnnra fyrir, at búask við því, sem eptir ferr; upp allir kappar með harðri svipan, ok vápnisk allir!"

Þá stǫkk upp Hrómundr harði ok Hrólfr skjóthendti, Svipdagr ok Beigaðr ok Hvítserkr enn hvati, Haklangr enn sétti, Harðrefill enn sjaundi, Haki enn frœkni enn áttundi, Vǫttr enn mikliaflaði enn níundi, Starólfr hét enn tíundi, Hjalti enn hugprúði enn ellefti, Bǫðvar bjarki enn tólfti, ok var hann því svá kallaðr, at hann rýmdi á brott ǫllum berserkjum Hrólfs konungs vegna þeirra ofsa ok ójafnaðar, en drap suma, svá enginn þeirra þreifsk fyrir honum, því þeir váru svá sem konur hjá honum, þá á átti at reyna, ok þóttusk þó honum ávalt meiri, ok sátu ávalt á svikráðum við hann.

Bǫðvar bjarki stóð strax upp ok herklæddisk, ok mælti, at nú væri Hrólfi konungi þǫrf á stoltum drengjum, ok mun þeim ǫllum duga hjarta ok hugr, sem eigi standa á baki Hrólfs konungs.

Hrólfr konungr sprettr þá upp, ok tekr til orða með øngum ótta: "takið oss þann drukk, sem beztr er til, ok skulum vér drekka áðr ok gerask kátir, ok sýnum svá, hvaða menn þetta eru, Hrólfs kappar! ok stundum þat eina, at í minni sé vár hreysti, því hingat hafa sókt enu mestu kappar af ǫllum lǫndum, sem í nánd eru, ok enu frœknustu; segið þat Hjǫrvarði ok Skuld ok þeirra gǫrpum, at vér munum drekka oss glaða, áðr enn vér tǫkum við skattinum." Svá var gǫrt, sem konungrinn mælti.

Skuld svarar: "ólíkr er Hrólfr konungr, bróðir minn, ǫllum ǫðrum, ok er at slíkum helzt skaði, en þó skal til skarar skríða allt at einu." Svá mikit fansk um Hrólf konung, at hann var lofaðr bæði af vinum sínum ok óvinum.

Hrólfr konungr sprettr nú úr hásætinu, er hann hafði áðr drukkit um hríð, ok allir hans kappar, skilja nú við drukkinn góða at sinni, ok eru úti því næst, nema Bǫðvar bjarki, hann sjá þeir hvergi, ok undrask þat mjǫk, ok þykkir þeim ekki ørvænt, at hann sé annathvárt hertekinn eða drepinn; ok þegar sem þeir eru út komnir, brestr í ógrligr bardagi. Hrólfr konungr fylgir sjálfr fram merkjunum ok kappar hans þar með á báðar síður, ok allr annar borgarmúgr, hverr eigi var fár at telja, þó þeir kœmi til lítils; þar mátti sjá stór hǫgg í hjálmum ok brynjum, sverð ok spjót mátti þar mǫrg á lopti sjá ok svá margr hræfardalr, at þaktar váru allar grundir.

Hjalti hinn hugprúði mælti: "mǫrg brynja er nú slitin ok mǫrg vápn brotin ok margr hjálmr spiltr, ok margr hraustr riddari af baki stunginn, ok hefir konungr várr gott skap, því nú er hann svá glaðr, sem þá hann drakk ǫl fastast, ok vegr jafnt með báðum hǫndum, ok er hann mjǫk ólíkr ǫðrum konungum í bardǫgum, því svá lízk mér, sem hann hafi tólf konunga afl, ok margan hraustan mann hefir hann drepit, ok nú má Hjǫrvarðr konungr sjá þat, at sverðit Skǫfnungr bítr, ok gnestr hann nú hátt í þeirra hausum;" En náttúra Skǫfnungs var sú, at hann kvað við hátt, þá hann kendi beinanna.

Lýstr nú í bardaga allákafan, svá ekki neitt stendr við Hrólfi konungi ok kǫppum hans. Hrólfr konungr vegr svá með Skǫfnung, at undrum þótti gegna, ok orka nú mjǫk á liðit Hjǫrvarðs konungs, ok fellr þat at handamáli.

Þat sjá þeir Hjǫrvarðr ok menn hans, at bjǫrn einn mikill ferr fyrir Hrólfs konungs mǫnnum, ok jafnan þar næst, sem konungrinn var, hann drepr fleiri menn með sínum hrammi, enn fimm aðrir kappar konungs, hrjóta af honum hǫgg ok skotvápn, en hann brýtr undir sik bæði menn ok hesta af liði Hjǫrvarðs konungs, ok allt þat, sem í nánd er, mylr hann með sínum tǫnnum, svá at illr kurr kemr í lið Hjǫrvarðs konungs.

Hjalti litask nú um, ok sér eigi Bǫðvar félaga sinn, ok mælti til Hrólfs konungs: "hverju mun þetta gegna, at Bǫðvar hlífir sér svá, ok kemr eigi nærri konunginum, þvílíkan kappa sem vér hugðum hann vera, ok hann opt reynzk hefir."

Hrólfr konungr segir: "þar nokkrstaðar mun hann vera, sem oss bezt gegnir, ef hann er sjálfráðr, haltu þinni prýði ok framgǫngu, en hallmæl honum ekki, því enginn yðar er hans jafningi, ok áfrí ek þó øngan yðar, því þér eruð allir hinir hraustustu kappar."

Hjalti hefr nú á rás, ok heim til konungsins herbergja, ok sér, hvar hann sitr ok hefsk ekki at. Hjalti mælti: "hversu lengi skulu vér bíða ens frægasta kappa, ok er þetta mikil ódœmi, at þú stendr ekki á þína réttu fœtr, ok reynir nú þína styrku armleggi, sem svá eru sterkir sem alibirnir; upp nú Bǫðvar bjarki, ok minn yfirmann! ella mun ek brenna húsit ok sjálfan þik, ok er þetta hǫfuðskǫmm, þvílíkr kappi sem þú ert, at konungrinn skuli leggja sik í háska fyrir oss, ok týnir þú svá þínu miklu lofi, sem þú hefir um stund haft."

Bǫðvar stóð þá upp, ok blés við, ok mælti: "ekki þarftu, Hjalti! at hræða mik, því ekki em ek enn hræddr, ok nú em ek albúinn at fara; þá ek var ungr, flýða ek hvárki eld né járn, en eld hefi ek sjaldan reynt, en járngang hefi ek stundum þolat, ok fyrir hvárugu gengit hingattil, ok skaltu at sǫnnu segja, at ek vil fullvel berjask, ok jafnan hefir Hrólfr konungr kallat mik kappa fyrir sínum mǫnnum, á ek honum ok margt at launa, fyrst mægð ok tólf bú, er hann gaf mér, þarmeð marga dýrgripi; ek drap Angar berserk ok eigi síðr konung, ok er þat verk haft í minnum;" Telr nú upp fyrir honum mǫrg stórvirki, er hann hafði unnit ok banamaðr orðit margra manna, ok bað hann svá tilætla, at hann mundi óhræddr til bardaga ganga: "en þó hygg ek hér við miklu meiri undr at eiga, enn hvervetna þar, sem vér hǫfum áðr komit, en ekki hefir þú konunginum verit svá hagfeldr í þessu tilbragði, sem þér þykkir, því nærri mundi nú lagt hafa áðr, hvárir sigrazk hefði, en þér hefir nú orðit meirr vitfátt, enn hitt, at þú mundir ekki vel vilja konunginum, ok øngum skyldi ǫðrum hans kappa endzk hafa þetta, nema þér, at kalla mik út, nema konunginum, en hvern annan skylda ek drepit hafa, ok vill nú dragask til þess, sem verða vill, at engin ráð skuli duga; ek segi þér at sǫnnu, at nú má ek mǫrgum hlutum minna lið veita konunginum, enn áðr þú kallaðir mik upp heðan."

Hjalti sagði: "þat er ljóst, at mér er vandast við þik ok Hrólf konung, en þó er vandt úr at ráða, þá svá fellr."