Bókastaðir

Konungr spyrr um morguninn, hvat þeir viti til dýrsins, hvárt þat hafi nokkut þangat vitjat um nóttina; honum var sagt, at fé allt væri heilt í grindum ok ósakat. Konungr bað menn forvitnask, hvárt enginn sæi líkindi til, at þat hefði heim komit; varðmenn gerðu svá, ok komu skjótt aptr, ok sǫgðu konungi, at dýrit fœri þar, ok heldr geist, at borginni. Konungr bað hirðmenn vera hrausta, ok duga nú hvern eptir því, sem hann hefði hug til, ok ráða af óvætt þenna; ok svá var gǫrt, sem konungr bauð, at þeir bjuggu sik til þess.

Konungr horfði á dýrit, ok mælti síðan: "enga sé ek fǫr á dýrinu, en hverr vill nú taka kaup einn, ok ganga í móti því?"

Bǫðvar mælti: "þat væri nærsta hraustsmanns forvitnisbót; Hǫttr félagi! rektu nú af þér illmælit þat, at menn láta, sem enginn krellr né dugr muni í þér vera; far nú ok drep þú dýrit! máttu sjá, at enginn er allfúss til þess annarra."

"Já!" sagði Hǫttr, "ek mun til þessa ráðask."

Konungr mælti: "ekki veit ek, hvaðan þessi hreysti er at þér kominn, Hǫttr! ok mikit hefir um þik skipask á skamri stundu."

Hǫttr mælti: "gef mér til sverðit Gullinhjalta, er þú heldr á, ok skal ek þá fella dýrit, eða fá bana."

Hrólfr konungr mælti: "þetta sverð er ekki berandi nema þeim manni, sem bæði er góðr drengr ok hraustr."

Hǫttr sagði: "svá skaltu til ætla, at mér sé svá háttat."

Konungr mælti: "hvat má vita, nema fleira hafi skipsk um hagi þína, enn sjá þykkir? en færstir menn þykkjask þik kenna, at þú sért hinn sami maðr; nú tak við sverðinu, ok njót manna bezt, ef þetta er vel unnit!"

Síðan gengr Hǫttr at dýrinu alldjarfliga, ok hǫggr til þess, þá hann kemr í hǫggfœri, ok fellr dýrit niðr dauðt.

Bǫðvar mælti: "sjáið nú, herra! hvat hann hefir tilunnit."

Konungr segir: "víst hefir hann mikit skipazk, en ekki hefir Hǫttr einn dýrit drepit, heldr hefir þú þat gǫrt."

Bǫðvar segir: "vera má, at svá sé."

Konungr segir: "vissa ek, þá þú komsk hér, at fáir mundu þínir jafningjar vera, en þat þykki mér þó þitt verk frœkiligast, at þú hefir gǫrt hér annan kappa, þar Hǫttr er, ok óvænligr þótti til mikillar giptu; ok nú vil ek hann heiti eigi Hǫttr lengr, ok skal hann heita Hjalti uppfrá þessu; skaltu heita eptir sverðinu Gullinhjalta."

Ok endar hér þenna þátt af Bǫðvari ok brœðrum hans.

Hjalta þáttr.

Nú líðr á vetrinn ok þartil, sem berserkja Hrólfs konungs er heim von. Bǫðvar spyrr Hjalta um háttu berserkja; hann segir, at þat sé vandi þeirra, at ganga fyrir sérhvern mann, er þeir koma heim til hirðarinnar, ok fyrst fyrir konunginn, ok spyrja, ef hann teldisk jafnsnjall þeim, en þá segir konungrinn svá: "vant er þat at segja, jafnhraustir menn sem þér eruð, þar sem þér hafið framit yðr í bardǫgum ok blóðsúthellingum við ýmsar þjóðir svável í Suðrálfu heimsins, sem Norðrálfunni," ok svarar konungr þessu þeim meirr af hugprýði, enn lítilmennsku, því hann þekkir sinni þeirra, (ok) þeir vinna konunginum mikinn sigr ok mikit fé; þá ganga þeir þaðan, ok spyrja ens sama hvern mann, sem í hǫllinni er, en enginn þykkisk jafnsnjallr þeim.

Bǫðvar segir: "þat er lítit drengjaval hér er með Hrólfi konungi, at allir skuli bera bleyðiorð fyrir berserkjum."

Nú hætta þeir þessu tali, ok hefir Bǫðvar nú verit eitt ár með Hrólfi konungi, ok svá kemr nú annar jólaaptann, at eitt sinn, at Hrólfr konungr sat undir borðum, at spruttu upp dyr hallarinnar, ok gengu þar inn tólf berserkir, allir gráir af járnum, svá sem á eina ísmǫl sæi.

Bǫðvar spyrr Hjalta í hljóði, hvárt hann þorir at reyna við einhvern þeirra.

"Já!" sagði Hjalti, "ekki við einn, heldr við alla, því ek kann ekki at hræðask, þótt ofrefli mitt sé mér á móti, ok ekki skal einn þeirra skelfa mik."

Nú ganga berserkir fyrst innar eptir hǫllinni, ok sjá þeir, at fjǫlgat hefir kappa Hrólfs konungs, síðan þeir fóru heiman, ok hyggja vandliga at þeim komumǫnnum, ok lízk þeim hann ekki lítill fyrir sér annar þeirra, ok er sagt, at þeim hafi brugðit nokkut undarliga við, þeim, sem fyrir þeim gekk. Nú ganga þeir eptir vanda innar fyrir Hrólf konung, ok spyrja hann sǫmu orða, sem þeir eru vanir; en konungr svarar, sem honum þykkir þar til horfa eptir vanda, ok ganga svá fyrir hvern mann í hǫllinni, en seinast ganga þeir fyrir þá félaga, ok spyrr sá, sem fyrir þeim er, Bǫðvar, hvárt hann teldisk jafnsnjallr honum.

Bǫðvar segir, at hann teldisk ekki jafnsnjallr, heldr snjallari, hvat sem þeir reyndu, ok þyrfti hann ekki at jaga sik, sem aðra gyltu, sá full merarson, ok støkkr fram á berserkinn ok undir hann, þar hann var í ǫllum herklæðunum, ok rekr hann niðr bǫlvat fall, svá honum lá við beinbrot; Hjalti í annan stað leikr slíkt hit sama. Þá varð mikit óhljóð í hǫllinni, ok þótti Hrólfi konungi horfask til stórs voða, ef sínir menn dræpisk niðr; hleypr hann úr hásætinu ok at Bǫðvari, ok biðr, at láta allt vera kyrt ok í góðan máta, en Bǫðvar segir, hann skuli lífit missa, nema hann telisk sér minni maðr; Hrólfr konungr sagði, þat væri auðgǫrt, ok lét hann berserkinn svá upp standa; ok svá gerði Hjalti eptir konungs skipan. Settusk menn síðan hverr í sitt sæti, en berserkir í sín með þungri áhyggju.

Taldi Hrólfr konungr fyrir þeim miklar fortǫlur, at þeir mætti nú sjá þat, at eigi væri neitt svá ágætt, sterkt eða stórt, at ekki mætti þvílíkt finna: "fyrirbýð ek ykkr, at vekja nǫkkur vandræði í minni hǫllu, en ef þit bregðið út af þessu, þá skal þat gilda ykkar líf, en verið sem ólmastir, þá ek á við óvini mína at skipta, ok vinnið svá til heiðrs ok sæmdar; hefi ek nú þat kappaval, at ek þarf ekki uppá yðr at synjask."

Allir gerðu góðan róm á máli konungs, ok sættusk svá allir heilum sáttum, ok var svá skipat mǫnnum í hǫllinni, at Bǫðvar var mest metinn ok haldinn, ok sat hann upp á hœgri hǫnd konunginum ok honum nærst, þá Hjalti enn hugprúði, ok gaf konungr honum þat nafn; því mátti hann hugprúðr heita, at hann gekk hvern dag með hirðmǫnnum konungs, sem hann léku svá út, sem fyrr var frá sagt, ok gerði þeim ekkert grand, en var nú orðinn miklu meiri maðr, enn þeir, en konungi þótti várkunn, þótt hann hefði gǫrt þeim nokkra minning, eða drepit einhvern þeirra; en til vinstri handar konungi sátu þeir brœðr þrír: Svipdagr, Hvítserkr ok Beigaðr, svá váru þeir orðnir mikilsháttar, ok þá tólf berserkir ok annat drengjaval svá, á báðar síður um allan kastalann, sem hér eru eigi nefndir.

Lét konungrinn þessa sína menn fremja allskyns leika ok listir, með allrahanda gamni ok skemtun, ok reyndisk Bǫðvar allra mestr hans kappa, hvat sem reyna þurfti, ok í svá miklar virðingar komsk hann hjá Hrólfi konungi, at hann eignaðisk hans einkadóttur, Drífu; ok leið nú svá fram um stund, at þeir sitja at sínu ríki, ok eru allra manna frægastir.

Af Aðels Uppsala konungi, ok Svíþjóðar ferð Hrólfs konungs ok kappa hans.

Þat er nú sagt einhvern dag, at Hrólfr konungr sat í sínum konungliga sal, ok allir hans kappar ok stórmenni hjá honum, ok at hann helt eina kostuliga veizlu. Nú sér Hrólfr konungr á báðar hendr, ok mælti: "mikit ofrefli er hér saman komit í eina hǫll;" Þá spurði Hrólfr konungr Bǫðvar, hvárt hann vissi nokkurn konung slíkan sem hann, ok stýri slíkum kǫppum.

Bǫðvar segisk eigi vita: "en einn hlutr er sá, at mér þykkir hnekkja yðar konungligri tign."

Hrólfr konungr spurði, hverr hann sé.

Bǫðvar mælti: "þat skortar yðr, herra! at þér heimtið ekki fǫðurarf yðar til Uppsala, er Aðels konungr, mágr yðar, sitr yfir með rǫngu."

Hrólfr konungr segir, at torsókt muni eptir því at leita, því Aðels er ekki maðr einfaldr, heldr fjǫlkunnugr, slœgvitr, kyndugr, klókr, grimmúðigr ok enn versti við at eiga.

Bǫðvar segir: "þá sómir yðr, herra! at leita eptir yðrum hlut, ok finna Aðels konung eitthvert sinn, ok vita, hvernin hann svarar þessu máli."

Hrólfr konungr sagði: "mikill málstaðr er þetta, sem þú vekr upp, því þar egum vér eptir fǫðurhefndum at leita, er Aðels konungr enn ágjarni ok prettvísi er, ok skulum vér á hætta."

"Ekki mun ek þat lasta," segir Bǫðvar, "at reyna um sinn, hvat þar er fyrir, er Aðels konungr er."

Hrólfr konungr býsk nú til ferðar sinnar með hundrað manna, ok auk kappar hans tólf, ok berserkir tólf. Ekki er sagt frá ferðum þeirra, fyrr enn þeir koma til eins bónda; hann stóð úti, er þeir komu, ok bauð þeim ǫllum þar at vera.

Konungr sagði: "þú ert hraustr maðr, eða hefir þú nǫkkur efni til þess, því vér erum eigi svá fáir saman, ok er þat ekki smábónda at taka við oss ǫllum."

Hann hló ok mælti: "já, herra!" sagði hann, "sét hefi ek menn stundum ekki færri koma, þar sem ek hefi verit, ok ekki skal yðr skorta drykk, né svá annat, nætrlangt, eða þat, sem þér þurfið at hafa."

Konungr segir: "þá munum vér á þetta hætta."

Varð bóndi glaðr við þetta; eru nú teknir hestar þeirra, ok unninn þeim beinleiki.

"Hvert er nafn þitt, bóndi?" sagði konungr.

"Hrana kalla mik sumir menn," sagði hann.

Þar er svá beint, at varla þykkjask þeir hafa komit í beinnra stað, ok er bóndi allkátr, ok þess spyrja þeir hann einskis, at hann kynni eigi úr ǫllu at leysa, ok þykkir honum hann vera enn óheimskasti; tóku nú á sik svefn; ok er þeir vǫknuðu, kól þá svá, at þeim hristusk tennr í hǫfði, ok hrukku upp allir saman, ok báru á sik klæði ok allt þat, sem til feksk, nema kappar Hrólfs konungs, þeir hlíttu þeim klæðum, sem áðr hǫfðu þeir; alla kól þá um nóttina.

Þá spurði bóndi: "hversu hefir ykkr sofnazk?"

Bǫðvar svarar: "vel," segir hann.

Þá mælti bóndi við konung: "veit ek, at hirðmǫnnum þínum þykkir heldr svalt hafa verit í skálanum í nótt, ok þat var svá, ok ekki mega þeir ætla sér at standask þær þrautir, er Aðels konungr at Uppsǫlum mun reyna við yðr, er þeim þótti þetta svá erfiðt, ok sendtu heim, herra! hálft lið þitt, ef þú vilt halda lífinu, því ekki muntu með fjǫlmenni sigrazk á Aðels konungi."

"Mikill ertu fyrir þér, bóndi!" sagði konungr, "ok þetta skal ráð hafa, sem þú leggr til."

Fara nú leið sína, þá þeir eru búnir, ok biðja bónda vel lifa, en konungr sendir aptr helming liðs síns; ríða nú leið sína, ok þegar verðr annar bœr fyrir þeim lítill; hér þykkjask þeir kenna enn sama bónda, sem þeir hǫfðu áðr hjá gist; þeim þykkir nú undarliga við bregða; tekr bóndi enn vel við þeim, ok spyrr, því þeir komi svá opt.

Konungr svarar: "vér vitum varla, hverjum brǫgðum vér erum beittir, ok máttu heita réttr bragðakarl."

Bóndi segir: "eigi skal enn illa við yðr taka."

Þar eru þeir þá nótt aðra í góðum beina, ok tóku svefn á sik, ok vǫknuðu við þat, at þorsti var svá mikill kominn á þá, at þeim þótti náliga óbæriligr, svá þeir gátu varla hrœrt tunguna í hǫfði sér; þeir stóðu upp, ok fóru þangat til, sem skaptker eitt stóð með vín, ok drukku þar úr.

Um morguninn mælti Hrani bóndi: "enn er svá komit, herra! at þér hlýði mér, ok þykkir mér lítil þol í þeim mǫnnum, sem drekka verða um nætr; meiri raun munu þér verða at þola, þá þér komið til Aðels konungs."

Lusti þá á miklu illviðri, ok sitja þeir þar þann dag, ok kemr nóttin þriðja; en um kveldit var gǫrðr eldr fyrir þeim, ok þótti þeim helzt heitt um hǫnd, sem við eldin sátu; flestir flúðu úr því rúmi, sem Hrani bóndi hafði skipat þeim, ok stukku allir frá eldinum út, utan Hrólfr konungr ok kappar hans.

Bóndi mælti: "velja megi þér, herra! úr liðinu enn, ok er þat mitt ráð, at ekki fari nema þér, ok kappar yðar tólf, ok er þá nǫkkur von, at þér komið aptr, en engin ellegar."

"Svá lízk mér á þik, bóndi!" sagði Hrólfr konungr, "sem vér munum hafa ráð þín."

Eru þeir þar þrjár nætr; ríðr konungr þaðan við enn tólfta mann, en sendi aptr allt sitt lið annat.

Aðels konungr hefir njósn af þessu, ok kallaði þat vel, at Hrólfr konungr vildi hann heim sækja, "því hann skal hingat víst erindi hafa, svá frásagnar skal þykkja vert, áðr enn við skiljum."

Eptir þetta ríðr Hrólfr konungr ok kappar hans til hallar Aðels konungs, ok flykkisk allr borgarmúgr upp í hina hærstu turna borgarinnar, at sjá prýði Hrólfs konungs ok kappa hans, því þeir váru búnir skartsamliga, ok þykkir mǫrgum mikils um vert um svá kurteisa riddara; þeir ríða fyrst seint ok ríkmannliga, en þá er þeir áttu skamt til hallarinnar, þá létu þeir hestana kenna spora, ok hleyptu þeim at hǫllinni, svá at allt stǫkk undan þeim, sem fyrir þeim varð. Aðels konungr lætr fagna þeim vel með allri blíðu, ok bauð, at láta taka hesta þeirra.

Bǫðvar mælti: "hyggið svá til, sveinar! at hvárki bregði lagi sínu toppr né tagl í hestunum, ok gætið þeirra vel, ok geymið hugalt, at eigi saurgisk þeir!"

Þetta var þegar sagt Aðels konungi, hvat vandliga þeir hefði fyrirmælt um hestageymsluna; hann sagði: "harla mikit er um ofstopa þeirra ok dramb; hafið nú mitt ráð, gerið sem ek býð: hǫggið úr rófurnar nær fǫllum við rass upp, ok skerið úr toppana, svá þar fylgi með ennileðrit, ok leikið þá út sem háðugligast í ǫllu þit getið, nema látið þá tóra at eins."

Þá er þeim fylgt at hallardyrum, en eigi kemr Aðels konungr í augljós.

Þá mælti Svipdagr: "mér er kunnugt hér fyrir, ok mun ek ganga inn fyrstr, því mér er hinn mesti grunr á, hvernin við oss mun tekit, eða fyrir mun búit; gerum ekki orð á, hverr Hrólfr konungr er, svá Aðels konungr þekki hann ekki úr flokki várum;" Gekk þá Svipdagr undan ǫllum, ok þeir brœðr hans eptir honum, Hvítserkr ok Beigaðr, ok þá Hrólfr konungr ok Bǫðvar, ok svá hverr eptir ǫðrum, var þá ekki við sveina at metask, því horfnir váru þeir, sem þeim buðu til hallarinnar. Þeir hǫfðu hauka sína sér á øxlum, ok þótti þat mikil prýði í þær mundir; en Hrólfr konungr átti þann hauk, er Hábrók hét.

Svipdagr gengr nú undan, ok gætir vandliga at ǫllum hlutum; hann sér mikla umbreyting á víða; komusk þeir yfir svá marga ófœru, sem fyrir þá var sett, at eigi er hœgt at greina, ok var þess erfiðar, sem innarr dró í hǫllina. Ok nú komask þeir svá langt í hǫllina allt þangat til þeir sjá, hvar Aðels konungr rembisk í hásætinu, ok þykkir hvárutveggjum mikils umvert, at hvárir sjá aðra, þó sjá þeir, at ekki er auðvelt enn, at ganga fyrir Aðels konung, en þó eru þeir komnir hvárr svá nær ǫðrum, at skiljask má tal þeirra.

Þá tók Aðels konungr til orða: "ok þú ert nú kominn hér, Svipdagr, félagi! eða hvert mun erindit kappans? eða mun ekki vera sem mér sýnisk:"

"Ok svá er Beigaðr, bróðir hans, allr hnýttr."

Svipdagr mælti svá hátt, at allir máttu heyra: "nú vil ek þau grið af þér þiggja, Aðels konungr! eptir því, sem ek átti skilit af yðr, fyrir þá tólf menn, sem hér eru samankomnir."

Aðels konungr svarar: "ek vil játa þessu, ok gangið inní hǫllina skjótt ok skǫrugliga með øruggu hjarta."

Þat þykkjask þeir skilja, at tálgrafir eru gǫrðar um hǫllina fyrir innan þá, ok mun eigi frítt at reyna, hvernin fyrir er búit, en svá mikil dimma var yfir Aðels konungi, at þeir sáu óglǫgt í andlit honum; þat sjá þeir ok, at tjǫldin, sem í kringum hǫllina eru innan henni til prýðis, eru frambrotin, ok muni þar menn vera undir með vápnum; þetta var orða sannara, at þar þusti brynjaðr maðr undan hverju skauti, þá þeir hǫfðu komisk yfir grafirnar, ok gerði Hrólfr konungr ok kappar hans þar ena hǫrðustu hríð, ok klufu fólkit í tennr niðr; fór svá um stund, ok kennisk ekki Hrólfr konungr, hvar hann er, en fólkit fell niðr ǫndvǫrpum.

Aðels konungr þrútnar nú í hásætinu, þá hann sér, at Hrólfs kappar brytja niðr sitt lið, sem aðra hunda, ok sér hann, at ekki mun duga svá leikit, stendr upp ok mælti: "hverju gegnir þetta hit mikla hark? ok eru þetta enu mestu mannfýlur, hvat þér takið til bragðs, at þér látizk leita á þvílíka afburðamenn, sem oss hafa heimsókt, ok hættið skjótt, ok setizk niðr, ok tǫkum á oss fagnað, Hrólfr mágr! allir samt."

Svipdagr mælti: "lítt haldi þér enn griðin, Aðels konungr! ok fremdarlauss ertu í þessu."

Setjask þeir síðan niðr eptir þat, Svipdagr inst, þá Hjalti hinn hugprúði, en Bǫðvar sitr saman ok konungr, því þeir vildu eigi, at hann væri kendr.

Aðels konungr sagði: "þat sé ek, at þit farið ekki at mannvirðingu í ókunnu landi, eða því hefir Hrólfr mágr ekki fleira lið?"

Svipdagr sagði: "þat sé ek, at þú sparir ekki at sitja á svikráðum við Hrólf konung ok menn hans, ok eru þar lítil undr, hvárt hann ríðr hingat fámennr eða fjǫlmennr," ok skildu þeir svá tal sitt.