Bókastaðir

Nú er at tala um þat, hvat framferr í Svíþjóð, Danmǫrk ok Gautlandi. Þórir járnskjǫldr hafði landráð í Svíþjóð eptir brottferð Rólfs konungs, svá sem fyrr var getit. Þeir Ingjaldr ok Ketill undu stórilla, at þeir hefðu eptir setit.

En eptir brottferð Þóris af Svíþjóð sendi Þornbjǫrg drótning orð Katli ok Ingjaldi, at þeir skyldu safna liða ok leita Rólfs konungs Gautrekssonar. Þeir brugðu við skjótt, ok buðu út leiðangr af Danmǫrk ok Gautlandi. Drótning dró ok her saman af Svíþjóð; tók hon þá skjǫld ok sverð, ok réðsk til ferðar með Gautreki, syni sínum; hann var þá tólf vetra gamall; hann var hinn vænsti maðr, mikill ok sterkr.

Ok í ákveðnum stað fundusk þau ǫll saman með miklu liði, hafði drótning ráð ok skipan fyrir liði þeirra, var enn sem optar, at Ketill sýndi meir ákafa enn forsjó eða fyrirleitni, vildi hann at allt yrði senn um hans ferð. Látum þau nú fara, sem þeim líkar.

Þat varð til tíðinda einn dag á Írlandi, eptir þat Rólfr konungr Íra hafði dregit saman her sinn allan, ok vissi þar kominn Rólf konung Gautreksson af fjǫlkyngi sinni, ok heldr því liði saman hálfan mánuð, áðr Rólfr konungr kœmi, at trǫll eitt mikit kom á landit fyrir konungs atsetunni, svá illt ok grimt at eigi reisti rǫnd við, drap niðr menn ok fénað, en brendi bygðir, ok øngvu vætti eyrði þat, drap niðr hvert kvikindi lifandi, ok gerði hit mesta illvirki, en þat, sem eptir var, flúði á merkr ok skóga.

Ok þenna morgun kom þat til borgarinnar eptir orrostu konunganna; hafði Rólfr Íra konungr lengi drukkit um nóttina. Síðan sofnar hann ok allir hans menn.

Ok um morguninn, er menn ætluðu út at ganga, var trǫll svá mikit komit í hallardyrin, at enginn þóttisk séð hafa jafnmikit trǫll; þat hafði alvæpni ok skjǫld svá mikinn af járni, at huldi ǫll hallardyrin. Þetta trǫll var svá grimt ok ógrligt, at engi þorði til útgǫngu at leita, ok svá mikil ógn fylgði þessu kvikindi, at aftók allan vísdóm af konunginum með megni ok bragðvísi, svá enginn varð hræddari enn sjálfr hann við þenna atburð, þótti mǫnnum þetta mikil fádœmi, ok hin mesta býsn, at þeim skyldi slík fádœmi at hendi bera. Trǫllit lét, sem þat mundi þá ok þá inn hlaupa í hǫllina at þeim. Konungr bað øngvan svá djarfan vera, at til móts gengi við þetta trǫll, sagðisk vænta, at þat mundu brott leita af stundu. Sitja menn þar um daginn í þot við þetta trǫll, ok varð mǫnnum fátt til gamans.

Skemmumey Ingibjargar konungs dóttur hafði gengit þenna dag til hallarinnar, ok er hon kom nærri hǫllinni, sá hon þetta hitt mikla trǫll, hljóp hon þá aptr til skemmunnar með ópi miklu ok gani. Konungs dóttir spyrr, því hon léti svá óvitrliga. Hon segir at trǫll eitt var komit í hallardyrin, svá ekkert mun þvílíkt vera.

Konungs dóttir mælti: "ætlar þú víst, at trǫll væri, heldr enn mikill maðr?"

Hon svarar: "ekkert trǫll mun þvílíkt vera, ok svá lætr þat grimmliga, sem þat muni øngvu eyra, því er at því fœri."

Konungs dóttir mælti: "eigi mun trǫll vera, þó trǫllsliga láti, þykki mér vera mega, at grimt sé í hug, ok þykkisk hingat eiga at leita til hefnda. Vil ek nú senda þik til hallarinnar; þú skalt hafa með þér mat, ok bjóða trǫllinu, má vera at þat sé þá ekki svá grimt, ok linisk heldr við menn."

Mærin mælti: "nú mælir þú ódœmi, at ek, lítil meya, mundi ganga at því trǫlli, sem enginn þorir móti at sjá, þar sem konungrinn, faðir þinn, þorir ekki út at ganga, slíkr kappi sem hann er, ok enginn hans manna, ok munu heldr svelta til dauða; ok muntu vera heilluð af óvætti þessum, er gengr um hásumar ok ljósa daga, er þú vilt gefa þeim mat, er drepa vill konunginn, fǫður þinn."

Ok þó hon talaði slíkt, þorði hon ekki í móti at gera hennar vilja. Hon hafði disk á lófa, en horn mikit í annarri hendi. Ok er hon kom svá nær, hon hugði hann mundi heyra, kallaði hon: "et mat þinn, trǫll!" Hann leit til hennar. Hon varð mjǫk hrædd, hljóp aptr til skemmunnar með ópi miklu.

Hon feldi niðr af diskinum matinn, en sló drykkinn or horninu, ok sagði þetta mikil undr, at senda hana í trǫlla hendr: "eða fyrir hverja sǫk viltu bana mér?"

Konungs dóttir mælti, ok sagðisk ekki vilja, at hon fengi mein eða bana af sínum ráðum: "ok ekkert illt muntu hér af fá; segir mér svá hugr um, at þetta muni ekki trǫll vera, skaltu nú fara í annat sinn."

Mærin ferr, þó hon væri treg, ok er hon kom svá nær, at hon sá gǫrla trǫllit, mælti hon: "viltu þiggja mat, hit mikla trǫll?" Hann leit við henni, ok igldisk á hana. Hon hljóp í brott, ok segir konungs dóttur, at hon hafði nú gǫrla séð trǫllkallinn.

Konungs dóttir mælti: "hversu leizk þér á trǫllit, eða vildi þat nǫkkut tala til þín?"

Hon svarar: "aldrei hefi ek fyrri trǫll séð, en ekki sýndisk mér þat svá illiligt, sem þat er mikit til, þat er magurligt ok svangt, sem þat muni lengi soltit hafa, undra ek þat etr ekki dauða mennina, er liggja um alla borgina. Má vera, jungfrú! at þetta sé blendingr, ok sé ekki fullkomit trǫll, ok ekki varð ek nú jafnhrædd sem fyrr."

Konungs dóttir mælti: "hversu er trǫllit búit?"

Hon svarar: "Loðkápu hefir þat mikla, svá hvárki sér hendr þess né fœtr, skjǫld hefir þat svá mikinn af járni, at hylr ǫll hallardyrin, spjót hefir þat ógrligt, ok leggr því inn með skildinum."

Konungs dóttir mælti: "nú mun ek leggja ráð með þér; þú skalt fara, ok bjóða því matinn, ok seg at lifi Rólfr konungr Gautreksson, ok vit þá, hvat af skipask."

Hon ferr nú, ok miklu djarfligar enn fyrr, ok er hon kom mjǫk at honum, rétti hon diskinn, ok mælti: "et mat þinn, trǫll! lifir Hrólfr Gautreksson." Hann leit þá til hennar blíðliga, tók hendinni í mót diskinum, át ok drakk. Hon sá at hann var mjǫk lystugr til matarins, þótti þó ekki þrælsliga atfara; ok er hann er mettr, gengr hon í brott, líðr af nóttin, segir hon konungs dóttur sem var, ok þat með er hann tók móti diskinum: undir kápunni var rauð ermi ok þar á digr gullhringr.

Líðr nú nóttin, komusk þeir ekki úr hǫllinni, ok urðu allir ráðlausir fyrir jǫtni þessum. Um morguninn kom mærin aptr með mat, ok fœrði honum, ok er hann seildisk móti diskinum, tók hann með hǫnd meyarinnar, setti hana á kné sér, en hon kvað við hátt.

Hann bað hana eigi óttask: "ok seg mér, hvar Rólfr konungr Gautreksson er, ok hverr honum hefir líf gefit." Hon svarar, ok segir honum allt, sem gengit hafði, um þeirra ferð, ok hvar komit var þá þeirra máli.

Hann mælti þá: "seg konungs dóttur, at ek muni þar koma í nótt, at finna hana, vil ek at vit tǫlumsk við nǫkkut;" Lét hann þá meyna lausa.

Hljóp hon þá aptr til skemmunnar, segir konungs dóttur, at trǫllit hafi getat tekit hana, ok kvað hann margt hafa talat við sik: "ok hann ætlar at finna þik í nótt." Konungs dóttir sagði þat vel vera, sagði þann einn vera mundu, hon mundu eigi óttask þurfa.

Ok um nóttina kom hann til skemmunnar; er svá sagt at konungs dóttir brá sér ekki við, þó hon sæi þetta trǫll, tóku síðan tal með sér, spurði hon, hvat hann ætlaði til bragða at taka.

Hann kvaðsk ekki heldr annat ætla, enn svelta inni konunginn með allri hirð sinni: "en með því at Rólfr konungr Gautreksson lifir, ok þér hafið hólpit honum, mun ek fara fram yðrum ráðum."

Hon svarar: "ǫnnur ráð eru mér heyriligri til at leggja, enn þat faðir minn sé sveltr inni sem refr í skor, eða melrakki í greni, hefir mik svá dreymt, at hann muni skamt ófriðar missa, er þat ætlun mín, at Rólfi konungi Gautrekssyni komi fleiri dugnaðar menn, ok mun ekki langt at bíða."

Þórir mælti: "til þess er mér annast, at finna Rólf konung, fóstra minn."

Hon kveðsk þat vel mega veita honum, at tala við þá, en sagði þeim ekki mega brottkoma utan með mannfjǫlda; fara þau síðan til grafarinnar. Ok er Þórir sá helluna, er þeir váru læstir með, þreif hann til hennar með afli, ok kastaði henni marga faðma á vǫllinn; síðan lét hann síga inn festi, ok dró þá alla upp; varð þar fagnaðar fundr mikill, þóttusk hvárir aðra or helju heimt hafa; fóru nú allir til skemmunnar, ok drukku þar glaðir ok kátir.

Spyrr þá Rólfr konungr, hvat þá skyldi til ráðs taka. Ásmundr kvað þá hœgt til ráða; er þat fyrst, at bera eld at hǫllinni, at brenna konunginn inni með liði sínu.

Konungs dóttir gekk þá þar at, ok mælti: "þess vil ek biðja yðr, Rólfr konungr! at þér gefið grið fǫður mínum, þó þér eigið vald á honum." Konungr kveðsk því gjarna játa vilja henni fyrir hennar hœversku ok dygð, er hon hafði honum veitta, sagði hana verðuga at þiggja sína bœn.

Nú er at segja frá ferð konunganna Ketils, Ingjalds ok Þornbjargar drótningar; þau bjuggu her sinn út, ok hǫfðu sex tigu skipa, ǫll stór ok vel skipuð, tóksk þeim hit greiðligasta, komu við Írland þá sǫmu nótt, er Rólfr konungr var tekinn or dýblissu, þeirri er hann hafði verit í settr, ok ætlaðr þar hæðiligr dauði af Rólfi íra konungi. En hann þorði ekki út at ganga fyrir því mikla trǫlli, ok enginn hans manna.

Ok er þeir Ketill komu, sáu þeir skipastól mikinn, ok kendu mǫrg af þeim, er átt hafði Rólfr konungr Gautreksson; enginn maðr var á þeim skipum; brá þeim mjǫk við þetta, þóttusk þeir vita, hver tíðindi þar mundu orðit hafa, fara þeir nú með miklum gný ok ákafa til hallarinnar, sáu skjótt þau merki, er þar hǫfðu orðit, var þar margr maðr hryggr. Spyrr Þornbjǫrg drótning, hvat þá skyldi til ráðs taka.

Ketill mælti: "nú skal mínum ráðum fram fara, skal nú bera eld at hverri skemmu, húsi ok þorpi, ok brenna allt upp, þat fyrir verðr."

Drótning mælti: "ekki eru þetta mín ráð, mun hér þat eitt fjǫlmenni eptir, at vér munum hafa nógan liðsafla til við þá at ráða, mun Rólfr konungr ok hans menn svá hafa við skilit, áðr enn hann hafi látit líf sitt; má ok ske at þeir byggi hér eitthvert herbergi, er vér viljum eigi mein gera heldr enn sjálfum oss; sé ek ok at borgin er órudd af dauðum mǫnnum, þeim er fallit hafa í þessum bardaga."

Ketill kvaðsk nú ráða skyldu; var nú þegar eldr kveiktr ok borinn at allstaðar.

Svá er sagt af þeim Rólfi konungi, at þeir sátu við drykk glaðir ok kátir, heyra þeir út gný mikinn ok vápnabrak, ok þvínæst var borinn eldr at skemmunni þeirri, er þeir sátu inni, tóksk svá til at drótning sjálf var fyrir því liðinu, ok Gautrekr, sonr hennar.

Rólfr konungr mælti þá: "þat ætla ek, Þórir félagi! at skjǫldr þinn hafi litla vǫrn veitt konungsmǫnnum; munu þeir nú útkomnir með liði sínu; látum þá nú kenna vápna várra, áðr enn vér erum yfirkomnir." Síðan hlaupa þeir upp, ok vápnask.

Þá mælti konungs dóttir: "sjáið nú svá fyrir, Rólfr konungr! í útgǫngu yðvarri, at þetta eru ekki Íra konungs menn heldr þínir vinir ok frændr, ok efnið nú vel ǫll heit við oss!"

Þeir tóku stokk einn, ok skutu á skemmuhurðina, hraut hon þegar í sundr, gengu þeir þá þegar út. Kendi Rólfr konungr skjótt Gauta ok Svía; maðr einn stóð fyrir honum með alvæpni, ok var hinn vígligasti, hann tók af hjálminn, ok hnekti af aptr, kendi hann at þat var Þornbjǫrg drótning.

Konungr mælti: "seint er þó at tryggja slíkar konurnar, sem þú ert, ok viltu nú brenna mik inni sem melrakka í greni."

Hon svarar: "virða mættir þú betr, ef þú vildir, Rólfr konungr! Því vér gerðum þetta ekki af illvilja, ok eigum nú ǫll sigri at hrósa, er þér eruð allir heilir, er mest eruð verðir, ok tǫkum nú þat ráð, er ǫllum er heyriligast!"

Rólfr konungr bað sløkkva sem skjótast eldana. Fréttisk þetta nú skjótt um herinn, at Rólfr konungr var heill ok ósakaðr, ok Ásmundr ok Þórir járnskjǫldr var þar ok kominn, varð þá feginleiki mikill allra hǫfðingja ok liðsmanna. Varð lítit fyrir at sløkkva eldana, er óvíða hǫfðu kveiktir verit.

Ok er Íra konungr merkti, at ófriðr var kominn, ok trǫllit var ekki í hallardyrunum, hlupu þeir út, ok vǫrðu hǫllina hraustliga; var Ketill konungr þar til atsóknar bæði með eldi ok járnum; varð þó áðr nǫkkut mannfall, enn Rólfr Gautreksson kom út, ok bað sløkkva eldana, en gekk at með kappi ok styrk, ok lét hǫndum taka Rólf Íra konung, en drepa alla þá, er fyrir honum vildu standa.

Ok at þeim verkum unnum mælti Rólfr konungr Gautreksson: "nú er svá komit, nafni! fyrir fáum nóttum áttu þér vald á lífi mínu, ok hǫfðuð ætlat mér heldr harðan dauða, ef eigi hefði betrask várt mál; en nú eru þau umskipti orðin, at ek á vald á yðr ok ǫllu því yðr varðar, munu þér nú verða at hlýta við várum dómum; vili þér nú unna Ásmundi, fóstbróður mínum, syni Skotta konungs, mægða við yðr, ok vinna þat yðr til lífs ok yðar mǫnnum til friðar ok frelsis?" Rólfr Íra konungr kveðsk því játa mundu.

Katli konungi Gautrekssyni ok ǫðrum liðsmǫnnum þótti undarligt, at Rólf Íra konung skyldi ekki þegar af lífi taka, svá sem hann hafði liði þeirra at skaða orðit; hǫfðu þeir látit marga góða drengi ok mikilsháttar menn; en Rólfr konungr Gautreksson sagðisk þat mest gera vegna konungs dóttur, kvað hana vel hafa gǫrt sér ok sínum félǫgum, sagði Rólf Íra konung einskis góðs frá sér verðan, kvað hann vera illan konung ok prettvísan, sagði þat mest hafa hlotizk af Þóri járnskildi, fóstbróður sínum, at hann kom øngvu illu fram með fjǫlkyngi sinni, sem hann var vanr, heldr fengit skǫmm ok skaða, sem makligt var.

Eptir þetta greiddi Íra konungr dóttur sinni mikit fé í gulli ok silfri ok allskonar dýrgripum, því at þeir vildu sem skjótast brott af Írlandi, ok vildu ekki unna Íra konungi þeirrar sæmdar, at halda brúðkaup dóttur sinnar; gerðu þeir hann um allt sem hrakligastan, annat enn hann helt lífinu, tóku hans góts, ok kunnu honum øngva þǫkk fyrir; sigldu síðan brott af Írlandi með ǫll þau skip, er þeir máttu með komask, ok of fjár; var nú mikil gleði í liði þeirra, hǫfðu náð konungi sínum ok þeim hǫfðingjum, er þeir unnu stórliga mikit, fengit konu væna ok vitra, sem Ingibjǫrg var, ok þá menn er hon fýstisk með sér at hafa; tóku síðan England. Ella konungr fagnar harðla vel Rólfi konungi Gautrekssyni, varð ok vel við þat mannalát, er hann hafði fengit. Eptir þat sendu þeir heim allan herinn, ok settu fyrir þrjá hǫfðingja, hét einn Áki, danskr, annar Bjǫrn, ok var gauzkr, þriði hét Brynjúlfr, ættaðr or Svíþjóð; þeir váru allir hinir ríkustu menn, skyldu þeir hafa landvǫrn ok stjórn fyrir ríkjunum, til þess at konungarnir kœmi heim. Konungarnir hǫfðu eptir tólf skip harðla vel skipuð; þeir sátu lengi á Englandi.

Grímr Þorkelsson fekk Gyðu, systur Þórðar, er fyrr var getit, með ráði Rólfs konungs; vildi hann fara með Rólfi konungi, ok skiljask ekki við hann.

Ella konungr beiddi Rólf konung, at Þórir járnskjǫldr væri eptir á Englandi til landvarnar, ok styrkja ríki sitt, ok at viljanda Þóri varð þat; ok lét Rólfr konungr þetta eptir Ella konungi. Þórir fekk Sigríðar þeirrar sǫmu skemmumeyar, er fylgt hafði Ingibjǫrgu konungs dóttur, var hon ríks manns dóttir á Írlandi, ok þótti vera hinn bezti kostr; gerðisk Þórir nú hinn ríkasti maðr á Englandi, þótti ætíð hinn mesti kappi ok hreystimaðr; en um ferð hans til Írlands kunnum vér fátt at segja, ok um heitstrenging hans, hvárt hann hefir haldit hana eða eigi; lifa menn opt lengi við marga þá luti, sem eigi má mat kalla með ǫllu, sem eru grǫs mǫrg ok rœtr. Skildu þeir Rólfr konungr Gautreksson með blíðu ok Þórir, ok er hann or þessi sǫgu.