Bókastaðir

Hákon jarl fær nǫkkurn pata af því, at maðr mun sá vera fyrir vestan haf, er Áli nefndisk, ok halda þeir hann þar fyrir konung, en jarl grunaði af frásǫgn nǫkkurra manna, at vera myndi nǫkkurr af konungaætt norrœnni; honum var sagt, at Áli kallaðisk gerzkr at ætt, en jarl hafði þat spurt, at Tryggvi Óláfsson hafði átt son þann, er farit hafði austr í Garðaríki ok þar upp fœzk með Valdimar konungi ok hét sá Óláfr. Hafði jarl ok mjǫk atspurningum leitt um þann mann ok grunaði, at sá inn sami myndi nú vera kominn þar í Vestrlǫndum. Maðr er nefndr Þórir klakka, vin mikill Hákonar jarls, ok var lǫngum í víking, en stundum í kaupferðum ok var víða kunnigt fyrir. Þenna mann sendi Hákon jarl vestr um haf, bað hann fara kaupferð til Dyflinnar, sem þá var mǫrgum títt, ok skynja þat, hverr maðr Áli þessi væri; en ef hann spyrr þat til sannz, at þar væri Óláfr Tryggvason eða nǫkkurr annarr af konungs ætt norrœnni, þá skyldi Þórir koma við hann svikræðum nǫkkurum, ef hann mætti.

Síðan fór Þórir vestr til Írlandz til Dyflinnar ok spurði þar til Ála; var hann þar með Óláfi konungi kváran, mági sínum. Síðan kom Þórir sér í tal við Ála; Þórir var maðr orðspakr. En er þeir hǫfðu mjǫk lengi talat, þá tók Áli at spyrja af Nóregi, fyrst frá Uplendinga-konungum ok hverir þeir váru þá á lífi eða hvat ríki þeir hǫfðu; hann spurði ok um Hákon jarl, hver vinsæld hans var í landinu. Þórir segir: "jarl er svá ríkr maðr, at engi þorir annat at mæla, en hann vill, en þat veldr, at hvergi er í annan stað til at ganga; en þér satt til at segja, þá veit ek margra gǫfugra manna skaplyndi ok svá alþýðunnar, at þess væri fúsastir, ok búnastir, at nǫkkurr konungr kvæmi þar til ríkis af ætt Haraldz ins hárfagra, en vér sjám nú engan þann til, ok mest fyrir þá sǫk, at þat er nú reynt, at illa dugir at berjask við Hákon jarl". En er þeir tǫluðu þetta opt, þá lætr Óláfr í ljós fyrir Þóri nafn sitt ok ætt ok spyrr hann ráðs, hvat hann hyggi, ef Óláfr ferr til Nóregs, hvárt hann ætlar, at bœndr myni vilja taka við honum at konungi. Þórir eggjaði hann ákafliga þessar ferðar ok lofaði hann mjǫk ok atgørvi hans. Tók Óláfr þá at fýsask mjǫk at fara til ættleifðar sinnar.

Siglir Óláfr þá vestan með v. skipum, fyrst til Suðreyja. Þórir var þar í fǫr með honum. Síðan siglði hann til Orkneyja. Sigurðr jarl Hlǫðvisson lá þá í Rǫgnvaldzey í Ásmundarvági með eitt langskip ok ætlaði at fara yfir á Katanes. Þá siglði Óláfr sínu liði vestan at eyjunum ok lagði þar til hafnar, þvíat Péttlandzfjǫrðr var eigi fœrr. En er konungr vissi, at jarl lá þar fyrir, þá lét hann jarl kalla til tals við sik; en er jarl kom til tals við konung, þá hǫfðu þeir áðr fátt talat, áðr konungr segir, at jarl skyldi skírask láta ok alt landzfólk hans, en at ǫðrum kosti skyldi hann þá deyja þegar í stað, en konungr kvezk mundu fara með eld ok usla yfir eyjarnar ok eyða land þat, nema fólkit kristnaðisk. En svá sem jarl var þá við kominn, þá kaus hann þann af, at taka skírn; var hann þá skírðr ok alt þat fólk, er þar var með jarli. Síðan svarði jarl konungi eiða ok gerðisk hans maðr, fekk honum son sinn til gíslingar, er hét Hvelpr eða Hundi, ok hafði Óláfr hann til Nóregs með sér. Siglði Óláfr þá austr í haf ok siglði af hafi útan at Morstr, gekk þar fyrst á land í Nóregi ok lét hann messu þar syngva í landtjaldi. En síðan var í þeim sama stað kirkja gǫr. Þórir klakka segir konungi, at þat einu var honum ráð, at gera ekki bert um, hverr hann var, ok láta enga njósn fara fyrir sér ok fara sem ákafligast á fund jarls ok láta hann óbúinn við verða. Óláfr konungr gerir svá, at hann ferr norðr náttfari ok dagfari, svá sem leiði gaf, ok gerði ekki landzfólkit vart við ferð sína, hverr þar fór. En er hann kom norðr til Agðaness, þá spurði hann, at Hákon jarl er inn í firðinum ok þat með, at hann var ósáttr við bœndr. En er Þórir heyrði þetta sagt, þá var mjǫk annan veg, en hann hugði, þvíat eptir Jómsvíkinga-orrostu váru allir menn í Nóregi fullkomnir vinir Hákonar jarls, fyrir sigr þann, er hann hafði fengit ok frelsat land alt af ófriði; en nú var illa at borit, at hǫfðingi mikill er kominn í landit, en bœndr váru ósáttir við jarlinn.

Hákon jarl var á veizlu í Gaulardal at Meðalhúsum, en skip hans lágu út við Viggju. Ormr lyrgja er maðr nefndr, ríkr bóndi; hann bjó á Býnesi; hann átti konu þá, er Guðrún er nefnd, dóttir Bergþórs af Lundum; hon var kǫlluð Lundasól; hon var kvinna fríðust. Jarl sendi þræla sína til Orms þeira ørenda, at hafa Guðrúnu, konu Orms, til jarls. Þrælar báru upp ørendi sín; Ormr bað þá fyrst fara til náttverðar; en áðr þrælar hǫfðu matazk, þá váru komnir til Orms margir menn ór byggðinni, er hann hafði orð sent; lét Ormr þá engan kost, at Guðrún fœri með þrælunum. Guðrún mælti, bað þræla svá segja jarli, at hon myndi eigi til hans koma, nema hann sendi eptir henni Þóru af Rimul; hon var húsfreyja rík ok ein af unnostum jarls. Þrælarnir segja, at þeir skulu þar svá koma ǫðru sinni, at bóndi ok húsfreyja munu þessa iðrask skambragz, ok heitask þrælarnir mjǫk ok fara brot síðan. En Ormr lét fara herǫr fjogurra vegna um byggðina ok lét þat boði fylgja, at allir skyldu með vápnum fara at Hákonijarli ok drepa hann, ok sendi til Haldórs á Skerðingssteðju, en Haldórr lét þegar fara herǫr. Lítlu áðr hafði jarl tekit konu mannz þess, er Brynjólfr hét, ok var þat verk allmjǫk óþokkat, ok var þá við sjálft, at herr myndi upp hlaupa. Eptir ǫrboði hljóp upp múgi mannz ok sótti til Meðalhúsa. En jarl fekk njósn ok fór af bœnum með lið sitt ok í dal djúpan, þann er nú er kallaðr Jarlsdalr síðan, ok leyndusk þeir þar. Eptir um daginn hafði jarl njósn alt af bóndaherinum. Bœndr tóku vegu alla ok ætluðu helzt, at jarl myndi hafa farit til skipa sinna, en fyrir skipunum réð þá Erlendr, sonr hans, inn mannvænsti maðr. En er náttaði, dreifði jarl liðinu ok bað fara markleiði út til Orkadals, — "engi maðr mun yðr mein gera, ef ek em hvergi í nánd; gerið orð Erlendi, at hann fari út eptir firðinum, ok hittumk vit á Mœri. Ek mun vel fá leynt mér fyrir bóndum". Fór jarl þá ok þræll hans með honum, er Karkr er nefndr; íss var á Gaul, ok hratt jarl þar í hesti sínum ok þar lét hann eptir mǫttul sinn, en þeir fóru í helli þann, er síðan er kallaðr Jarlshellir. Þá sofnuðu þeir, en er Karkr vaknaði, þá segir hann draum sinn, at maðr svartr ok illiligr fór hjá hellinum ok hræddisk hann þat, at hann myndi inn ganga, en sá maðr sagði honum, at Ulli var dauðr. Jarl segir, at Erlendr myndi drepinn. Enn sofnar Þormóðr karkr ǫðru sinni ok lætr illa í svefni; en er hann vaknar, segir hann draum sinn, at hann sá þá inn sama mann fara ofan aptr ok bað þá segja jarli, at þá váru lokin sund ǫll. Karkr segir jarli drauminn; hann grunaði, at slíkt myndi vera fyrir skamlífi hans. Síðan stóð hann upp, ok gengu þeir á bœinn Rimul; þá sendi jarl Kark á fund Þóru, bað hana koma leyniliga til sín; hon gerði svá ok fagnar vel jarli. Jarl bað hana fela sik um nǫkkurra nátta sakir, þar til er bœndr ryfi samnaðinn. "Hér mun þín leitat, segir hon, um bœ minn, bæði úti ok inni, þvíat þat vitu margir, at ek mun gjarna hjálpa þér, alt þat er ek má; einn staðr er sá á mínum bœ, er ek mynda eigi kunna at leita slíks mannz; þat er svínabœli nǫkkut". Þau kómu þannug til; mælti jarl: "hér skulu vér um búask, lífsins skal nú fyrst gæta". Þá gróf þrællinn þar grǫf mikla ok bar í brot moldina; síðan lagði hann þar viðu yfir. Þóra segir jarli þau tíðendi, at Óláfr Tryggvason var kominn útan í fjǫrðinn, ok hafði hann drepit Erlend, son hans. Síðan gekk jarl í grǫfina ok báðir þeir Karkr, en Þóra gerði yfir með viðum ok sópaði yfir moldu ok myki ok rak þar yfir svínin; svínabœli þat var undir steini einum miklum.

Óláfr Tryggvason helt útan í fjǫrðinn með v. langskipum, en þar røri innan í móti Erlendr, sonr Hákonar jarls, með iii. skipum; en er skipin nálguðusk, þá grunaði þá Erlend, at ófriðr myndi vera, ok snúa at landi. En er Óláfr sá langskipin eptir firðinum fara ok róa í móti sér, þá hugði hann þar mundu fara Hákon jarl ok bað róa eptir þeim sem ákafast. En er þeir Erlendr váru mjǫk komnir at landi, røru þeir á grunn ok hljópu þegar fyrir borð ok leituðu til landz. Þá rendu at skip Óláfs. Óláfr sá, hvar lagðisk maðr, fríðr forkunnliga; Óláfr greip hjálmunvǫlinn ok kastar at þeim manni, ok kom hǫggit í hǫfuð Erlendi, syni jarls, svá at haussinn brotnaði til heila; lét Erlendr þar líf sitt. Þeir Óláfr drápu þar mart manna, en sumt kom á flótta, sumt tóku þeir ok gáfu grið ok hǫfðu af tíðendasǫgn; var þá Óláfi sagt, at bœndr hǫfðu rekit Hákon jarl ok hann var forflótti fyrir þeim ok dreift var ǫllum flokki hans. Síðan koma bœndr á fund Óláfs, ok verða hvárir ǫðrum fegnir ok taka þegar samlag sitt. Taka bœndr hann til konungs yfir sik, ok taka allir eitt ráð, at leita eptir Hákoni jarli, ok fara upp í Gaulardal, ok þykkir þat líkast, at jarl myni vera á Rimul, ef hann er nǫkkur á bœjum, þvíat Þóra var þar kærstr vin hans í þeim dal. Fara þeir þannug ok leita jarls úti ok inni ok finna hann eigi, ok þá átti Óláfr húsþing úti í garðinum; hann stóð upp á stein þann inn mikla, er þar stóð hjá svínabœlinu. Þá talaði Óláfr ok varð þat í rœðu hans, at hann myndi þann mann gœða bæði fé ok virðing, er Hákoni jarli yrði at skaða. Þessa rœðu heyrði jarl ok Karkr. Þeir hǫfðu ljós hjá sér. Jarl mælti: "hví ertu svá bleikr, en stundum svartr sem jǫrð; er eigi þat, at þú vilir svíkja mik?".

"Eigi" segir Karkr. "Vit várum fœddir á einni nótt, segir jarl, skamt mun ok verða milli dauða okkars". Þá fór Óláfr konungr á brot, er kveldaði; en er náttaði, þá helt jarl vǫku yfir sér, en Karkr sofnaði ok lét illiliga. Þá vakði jarl hann ok spurði, hvat hann dreymði. Hann segir: "ek var nú á Hlǫðum ok lagði Óláfr Tryggvason gullmen á háls mér". Jarl svarar: "þar mun Óláfr láta hring blóðrauðan um háls þér, ef þú finnr hann; vara þú þik svá, en af mér muntu gott hljóta, svá sem fyrr hefir verit, ok svík mik eigi". Síðan vǫkðu þeir báðir, svá sem hvárr vekði yfir ǫðrum, en í móti degi þá sofnaði jarl ok brátt lét hann illa, ok svá mikit varð at því, at jarl skaut undir sik hælunum ok hnakkanum, svá sem hann myndi vilja upp rísa, ok lét hátt ok ógurliga. En Karkr varð hræddr ok felmsfullr ok greip kníf mikinn af linda sér ok skaut gǫgnum barka jarli ok skar út ór. Þat var bani Hákonar jarls. Síðan sneið Karkr hǫfuð af jarli ok hljóp í brot ok kom eptir um daginn inn á Hlaðir ok fœrði hǫfuð jarls Óláfi konungi; hann segir ok þá þessa atburði um ferðir þeira Hákonar jarls, sem nú er áðr ritit. Síðan lét Óláfr konungr leiða hann í brot ok hǫggva hǫfuð af.

Þá fór Óláfr konungr ok fjǫlði bónda með honum út til Niðarhólms ok hafði með sér hǫfuð Hákonar jarls ok Karks. Sá hólmr var þá hafðr til þess, at drepa þar þjófa ok illmenni, ok stóð þar gálgi, ok lét hann þar til bera hǫfuð Hákonar jarls ok Karks. Gekk þá til allr herrinn ok œpði upp ok grýtti þar at ok mæltu, at þar skyldi níðingr fara með ǫðrum níðingum. Síðan láta þeir fara upp í Gaulardal ok taka þar búkinn ok drógu í brot ok brendu. Varð hér svá mikill máttr at fjándskap þessum, er Þrœndir gerðu til Hákonar jarls, at engi maðr mátti nefna hann annan veg, en jarl inn illa; var þetta kall haft lengi síðan. En hitt er satt at segja frá Hákoni jarli, at hann hafði marga hluti til þess at vera hǫfðingi, fyrst kynkvíslir stórar, þar með speki ok kœnleik at fara með ríkdóminum, rǫskleik í orrostum ok þar með hamingjuna at vega sigrinn ok drepa fjándmennina; svá segir Þorleifr Rauðfeldarson:

Manna ǫrvastr var Hákon jarl, en ina mestu óhamingju bar slíkr hǫfðingi til dánardœgrs síns. En þat bar mest til er svá varð, at þá var sú tíð komin, at fyrir dœmask skyldi blótskaprinn ok blótmenninir, en í stað kom heilog trúa ok réttir siðir.