Bókastaðir

Þorgils Hálmuson ok Grímr, sonr hans, fóru til valsins um kveldit, er myrkt var orðit; þeir tóku upp lík Óláfs konungs ok báru brot, þar til er var húskytja nǫkkur lítil ok auð annan veg frá bœnum; hǫfðu ljós með sér ok vatn; tóku þá klæði af líkinu ok þógu líkit ok sveipðu síðan með líndúkum ok lǫgðu þar niðr í húsinu ok huldu með viðum, svá at engi mátti sjá, þótt menn kvæmi í húsit; gengu þeir síðan í brot ok heim til bœjarins. Þar hafði fylgt hernum hvárumtveggja mart stafkarla ok þat fátœkisfólk, er sér bað matar. En þat kveld eptir bardagann hafði þat fólk þar mart dvalizk, ok er náttaði, leitaði þat sér herbergis um ǫll hús, bæði smá ok stór. Þar var einn blindr maðr, sá er sagt er frá; hann var fátœkr, ok fór sveinn hans með honum ok leiddi hann; þeir gengu úti um bœinn ok leituðu sér herbergis. Þeir kómu at því sama eyðihúsi; váru dyrrnar svá lágar, at nær varð at krjúpa inn. Ok er inn blindi maðr kom í húsit, þá þreifaðisk hann fyrir um gólfit, leitaði, hvárt hann myndi mega niðr leggjask; hǫtt hafði hann á hǫfði ok steypðisk hǫttrinn fyrir andlit honum, er hann laut niðr. Hann kendi fyrir hǫndunum, at tjǫrn var á gólfinu; þá tók hann upp hendinni vátri ok rétti upp hǫttinn, ok kómu fingrnir upp við augun; en þegar brá kláða á hvarmana svá miklum, at hann strauk með fingrunum vátum augun sjálf; síðan hopaði hann út ór húsinu ok sagði, at þar mátti ekki liggja inni, þvíat þar var alt vátt. Ok er hann kom út ór húsinu, þá sá hann þegar fyrst skil handa sinna ok alt þat, er nær honum var, þat er hann mátti sjá fyrir nátumyrkri. Hann gekk þegar heim til bœjarins ok inn í stofu ok sagði þar ǫllum mǫnnum, at hann hafði fengit sýn sína ok hann var þá skygn maðr. En þat vissu þar margir menn, at hann hafði lengi blindr verit, þvíat hann hafði þar áðr verit ok gengit um byggðir. Hann segir, at þá sá hann fyrst, er hann kom út ór húsi nǫkkuru lítlu ok vándu — "ok var þar vátt alt inni, segir hann; greip ek þar í hǫndunum ok gnøra ek vátum hǫndum um augu mér"; hann segir ok, hvar þat hús stóð. En þeir menn, er þar váru ok sá þessi tíðendi, undruðusk mjǫk um þenna atburð ok rœddu sín í milli, hvat þar myndi inni vera í því húsi. En Þorgils bóndi ok sonr hans Grímr þóttusk vita, hvaðan af þessi atburðr myndi hafizk hafa. Þeir hræddusk mjǫk, at óvinir konungs mundu fara ok rannsaka húsit. Síðan leyndusk þeir í brot ok fóru til hússins ok tóku líkit, fluttu í brot út í hagann ok fálu þar; fóru síðan til bœjar ok sváfu af nótt þá.

Þórir hundr kom fimta dag ofan ór Veradal út á Stiklarstaði, ok fylgði honum lið mart. Þar var ok mart fyrir bóndalið. Var þá enn rofinn valrinn; fluttu menn brot lík frænda sinna ok vina ok veittu hjálp sárum mǫnnum, þeim er menn vildu grœða; en fjǫlði mannz hafði þá andazk, síðan er lokit var bardaga. Þórir hundr gekk þar til, er konungr hafði fallit, ok leitaði líksins; ok er hann fann þat eigi, spurðisk hann fyrir, ef nǫkkurr maðr kynni segja honum, hvar líkit væri komit, en þat vissi engi at segja. Þá spurði hann Þorgils búanda, ef hann vissi nǫkkut til, hvar lík konungs var. Þorgils svarar svá: "ekki var ek í bardaga; veit ek þaðan fá tíðendi; fara nú margar sǫgur; þat er nú sagt, at Óláfr konungr hafi hittr verit í nótt uppi hjá Staf ok sveit manna með honum; en ef hann hefir fallit, þá munu sveitungar yðrir hafa fólgit lík hans í holtum eða hreysum". En þótt Þórir þœttisk vita it sanna, at konungr var fallinn, þá tóku þó margir undir ok gerðu þann kurr, at konungr myndi hafa brot komizk ór orrostu ok skamt myndi til, at hann myndi fá her ok koma á hendr þeim. Fór þá Þórir til skipa sinna ok síðan út eptir firði. Þá tók at dreifask alt bóndaliðit, ok fluttu brot ina sáru menn, alla þá er hrœrandi váru.

Þorgils Hálmuson ok þeir Grímr feðgar hǫfðu í sinni varðveizlu lík Óláfs konungs ok váru um þat mjǫk hugsjúkir, hvernug þeir fengi til gætt, at eigi næði óvinir konungs at misfara með líkinu, þvíat þeir heyrðu þær rœður bónda, at þat ráð myndi til liggja, ef lík konungs fynnisk, at brenna þat eða flytja út á sæ ok søkkva niðr. Þeir feðgar hǫfðu sét um nóttina, svá sem kertislog brynni þar yfir, er lík Óláfs konungs var í valnum, ok svá síðan, er þeir hǫfðu fólgit líkit, þá sá þeir jafnan um nætr ljós þannug til, er konungrinn hvíldi. Þeir hræddusk, at óvinir konungs myndi leita líksins, þar er var, ef þeir sæi þessi merki; var þeim Þorgilsi títt at flytja líkit í brot til þess staðar nǫkkurs, er þat væri vel komit. Þeir Þorgils gerðu kistu ok vǫnduðu sem mest ok lǫgðu þar í lík konungs; en síðan gerðu þeir aðra líkkistu ok báru þar í hálm ok grjót, svá at þat skyldi vera mannzhǫfgi, lykðu þá kistu vandliga. Ok er brottu var af Stiklarstǫðum alt lið bónda, þá bjoggu þeir Þorgils ferð sína; fekk hann róðrarferju nǫkkura; váru þeir saman menn vii. eða viii. ok allir frændr eða vinir Þorgils. Þeir fluttu lík konungs til skips leyniliga ok settu kistuna undir þiljur niðr. Kistu þá hǫfðu þeir ok með sér, er grjótit var í, settu hana í skip, svá at allir menn máttu sjá; fara síðan út eptir firði; fengu gott leiði, kómu at kveldi, er myrkva tók, út til Niðaróss, lǫgðu at við konungsbryggju. Síðan sendi Þorgils menn upp í bœinn ok lét segja Sigurði byskupi, at þeir fóru þar með lík Óláfs konungs. En er byskup spyrr þessi tíðendi, sendi hann þegar menn sína ofan á bryggjur; þeir tóku þar róðrarskútu ok lǫgðu at skipi Þorgils, báðu fá sér lík konungsins. Þeir Þorgils tóku þá kistu, er uppi stóð á þiljunum, ok báru í skútuna. Síðan røru þeir menn út á fjǫrð ok søkðu þeir þar niðr kistunni. Þá var myrkt af nótt. Þeir Þorgils røru þá upp eptir ánni, til þess er þraut bœinn, ok lǫgðu þar at, er Saurhlíð heitir; þat var fyrir ofan bœinn. Þá báru þeir upp líkit ok inn í eyðiskemmu nǫkkura, er þar stóð upp frá ǫðrum húsum; vǫkðu þeir þar um nóttina yfir líkinu. Þorgils gekk ofan í bœinn; fann hann þá menn at máli, er helzt hǫfðu þar verit vinir konungs; spurði hann þá, ef þeir vildi taka við líki konungs; þat þorði engi maðr at gera. Síðan fluttu þeir Þorgils líkit upp með ánni ok grófu þar niðr á sandmel þeim, er þar verðr; bjoggu þar um eptir, svá at ekki skyldi þar nývirki á sjá. Hǫfðu þeir þessu lokit ǫllu, áðr dagaði; fóru þá til skips síns, lǫgðu þegar út ór ánni, fóru síðan ferðar sinnar, til þess er þeir kómu heim á Stiklarstaði.

Sveinn, sonr Knúts konungs ok Álfífu dóttur Álfrins jarls, hann hafði verit settr til ríkis á Vindlandi í Jómsborg, en þá hafði komit til hans orðsending Knúts konungs, fǫður hans, at hann skyldi fara til Danmarkar ok þat með, at hann skyldi síðan fara til Nóregs ok taka þar við ríki því til forráða, er í Nóregi var, ok hafa þar með konungsnafn yfir Nóregi. Síðan fór Sveinn til Danmarkar ok hafði þaðan lið mikit; fór með honum Haraldr jarl ok mart annarra ríkismanna. Þess getr Þórarinn loftunga í kvæði því, er hann orti um Svein Álfífuson, er kallat er Glælognskviða:

Síðan fór Sveinn í Nóreg ok með honum Álfífa, móðir hans, ok var hann þar til konungs tekinn á hverju lǫgþingi. Hann var þá kominn austan í Víkina, er orrosta var á Stiklarstǫðum ok Óláfr konungr fell. Sveinn létti eigi ferðinni, fyrr en hann kom um haustit norðr í Þrándheim; var hann þar til konungs tekinn sem í ǫðrum stǫðum. Sveinn konungr hafði ný lǫg í land um marga hluti, ok var þat eptir því sett, sem lǫg váru í Danmǫrk, en sum miklu frekari. Engi maðr skyldi af landi fara nema með konungs leyfi, en ef fœri, þá felli undir konung eignir þess; en hverr, en mann vægi, skyldi hafa vegit landi ok lausum eyri. Ef maðr varð í útlegð ok tœmðisk honum arfr, þá eignaðisk konungr arf þann. At jólum skyldi hverr bóandi fá konungi mæli malts af arni hverjum ok lær af oxa þrévetrum, — þat var kallat vinjartoddi, — ok spann smjǫrs, ok húsfreyja hver rýgjartó, þat var lín órengt, svá mikit, at spent fengi um mesta fingri ok lengsta. Bœndr váru skyldir at gera hús þau ǫll, er konungr vildi hafa á bústǫðum sínum. Vii. menn skyldu gera einn liðfœran ok gera fyrir hvern, er v. vetra gamall væri, ok þar eptir hǫmlur. Hverr maðr, er á haf rœri, skyldi gjalda konungi landvǫrðu, hvaðan sem hann rœri; en þat eru v. fiskar. Skip hvert, er fœri af landi á brot, skyldi halda konungi rúm um þvert skip. Maðr hverr, er til Íslandz fœri, skyldi gjalda landaura, þarlenzkr ok útlenzkr. Þat fylgði ok þessu, at þá skyldu danskir menn hafa svá mikinn metnað í Nóregi, at eins þeira vitni skyldi hrinda x. Norðmanna vitnum. En er þessi lagasetning var birt fyrir alþýðu, þá tóku menn þegar at reisa hugi sína upp í mót ok gerðu kurr sín á milli; mæltu þeir svá, er eigi hǫfðu verit í mótferðum við Óláf konung: "takið þér nú, Innþrœndir, vináttu ok laun af Knýtlingum þess, er þér bǫrðuzk við Óláf konung ok felduð hann frá landi; yðr var heitit friði ok réttarbót, en nú hafið þér ánauð ok þrælkan, ok þar með stórglœpi ok níðingskap". En þar var eigi gott til mótmælis. Sá þá allir, at óheppiliga var um ráðit. Báru menn þó eigi traust til at gera upreist í móti Sveini konungi; bar þat mest til, at menn hǫfðu gíslat Knúti konungi sonu sína eða aðra náfrændr ok þat með, at þá var engi forstjóri til upreistar. Brátt hǫfðu menn ámæli mikit til Sveins konungs ok kendu menn mest þó Álfífu alt þat, er í móti skapi þótti; en þá náðisk sannmæli af mǫrgum mǫnnum til Óláfs konungs.

Vetr þann hófsk umrœða sú af mǫrgum mǫnnum þar í Þrándheimi, at Óláfr konungr væri maðr sannheilagr ok jartegnir margar yrði at helgi hans. Hófu þá margir áheit til Óláfs konungs um þá hluti, er mǫnnum þótti máli skipta. Fengu margir menn af þeim áheitum bót, sumir heilsubœtr, en sumir fararbeina eða aðra þá hluti, er nauðsyn þótti til bera.