Bókastaðir

Menn þeir eru nefndir, er annarr hét Gaukaþórir, en annarr Afrafasti; þeir váru stígamenn inir mestu, hǫfðu með sér xxx. manna, sinna maka. Þeir brœðr váru meiri ok sterkari en aðrir menn; eigi skorti þá áræði ok hug. Þeir spúrðu til hers þess, er þar fór yfir land, ok mæltu sín á milli, at þat myndi vera snjallræði, at fara til konungs ok fylgja honum til landz síns ok ganga þar í fólkorrostu með honum ok reyna sik svá, þvíat þeir hǫfðu ekki fyrr í bardǫgum verit, þeim er liði var fylkt til; var þeim þat forvitni mikil, at sjá konungs fylking. Þetta ráð líkaði vel fǫrunautum þeira; gerðu þá ferð sína til fundar við konung. En er þeir koma þar, þá ganga þeir með sveit sína fyrir konung, ok hǫfðu þeir fǫrunautar alvæpni sitt. Þeir kvǫddu hann. Hann spurði, hvat mǫnnum þeir sé. Þeir nefndu sik ok segja, at þeir váru þarlandzmenn. Þá bera þeir upp ørendi sín ok buðu konungi at fara með honum. Konungr segir, at honum leizk svá, sem í slíkum mǫnnum myni vera góð fylgð — "ek em fúss, segir hann, við slíkum mǫnnum at taka, eða hvárt eruð ér kristnir menn?" segir hann. Gaukaþórir svarar, segir, at hann var hvárki kristinn né heiðinn — "hǫfum vér félagar engan annan átrúnað, en trúm á okr ok afl okkat ok sigrsæli, ok vinzk okkr þat at gnógu". Konungr svarar: "skaði mikill, er menn svá liðmannligir skulu eigi á Krist trúa, skapara sinn". Þórir svarar: "er nǫkkurr sá í þínu fǫruneyti, konungr, Kristsmaðrinn, er meira hafi á degi vaxit, en vit brœðr?". Konungr bað þá skírask láta ok taka trú rétta þar með — "ok fylgið þá mér, segir hann; skal ek þá gera ykkr virðingamenn mikla; en ef þit vilið þat eigi, þá farið aptr til iðnar ykkarrar". Afrafasti svarar, segir, at hann vildi ekki við kristni taka. Snúa þeir síðan í brot. Þá mælti Gaukaþórir: "þetta er skǫmm mikil, er konungr þessi gerir oss liðrækja; þar kom ek aldrigi fyrr, er ek væra eigi hlutgengr við aðra menn; skal ek aldrigi aptr hverfa at svá gǫru". Síðan slógusk þeir í sveit með marka-mǫnnum ǫðrum ok fylgðu flokkinum. Sœkir þá Óláfr konungr vestr til Kjalar.

En er Óláfr konungr fór austan um Kjǫl ok sótti þá vestr af fjallinu, svá at land lægði þaðan vestr at sjá, ok sá þá þannug landit. Mart lið fór fyrr en konungr ok mart síðarr; reið hann þar, er rúmt var um hann, var hann hljóðr, mælti ekki við menn; reið hann svá langa hríð dags, at hann sásk lítt um. Þá reið byskup at honum ok mælti, spurði, hvat hann hugsaði, er hann var svá hljóðr; þvíat konungr var jafnan glaðr ok margmálugr við menn sína í ferðinni ok gladdi svá alla þá, er nær honum váru. Þá svarar konungr með áhyggju mikilli: "undarliga hluti hefir borit fyrir mik um hríð; ek sá nú yfir Nóreg, er ek leit vestr af fjallinu; kom mér þá í hug, at ek hafða margan dag glaðr verit í því landi; mér gaf þá sýn, at ek sá um allan Þrándheim ok því næst um allan Nóreg; ok svá lengi sem sú sýn hafði verit fyrir augum mér, þá sá ek æ því víðara, alt þar til er ek sá um alla verǫld, bæði lǫnd ok sæ; ek kenda gǫrla þá staði, er ek hafða fyrr komit ok sét; jafngreinliga sá ek þá staði, er ek hefi eigi fyrr sét, suma þá, er ek hefi haft spurn af, en jafnvel hina, er ek hefi eigi fyrr heyrt getit, bæði byggða ok óbyggða, svá vítt sem verǫldin er". Byskup segir, at sú sýn var heilaglig ok stórmerkilig.

Síðan er konungr sótti ofan af fjallinu, þá var bœr sá fyrir þeim, er á Súlu heitir, í ofanverðri byggðinni í Verdœlafylki. En er þeir sóttu ofan at bœnum, þá lágu akrar við veginn. Konungr bað menn fara spakliga ok spilla eigi eng fyrir bónda; gerðu menn þat vel, meðan konungr var við; en þær sveitir, er síðarr fóru, þá gáfu ekki þessu gaum, ok hljópu menn svá um akrinn, at hann var allr lagðr at jǫrðu. Sá bóandi, er þar bjó, er nefndr Þorgeirr flekkr; hann átti ii. sonu vel frumvaxta. Þorgeirr fagnaði vel konungi ok hans mǫnnum ok bauð honum allan þann forbeina, er hann hafði fǫng á. Konungr tók því vel ok spurði þá Þorgeir at tíðendum, hvat títt væri þar í landi, eða hvárt samnaðr nǫkkurr myndi þar vera gǫrr í móti honum. Þorgeirr segir, at lið mikit var saman dregit þar í Þrándheimi ok þar váru komnir lendir menn bæði sunnan ór landi ok norðan af Hálogalandi — "en eigi veit ek, segir hann, hvárt þeir ætla því liði at stefna yðr í mót eða í annan stað". Síðan kærði hann fyrir konungi skaða sinn ok óspekð konungsmanna, er þeir hǫfðu niðr brotit ok troðit akra hans alla. Konungr segir, at þat var illa orðit, er honum var mein gǫrt. Síðan reið konungr til, þar sem akrinn hafði staðit, ok sá, at akrinn var allr at jǫrðu lagðr. Hann reið umhverfis ok mælti síðan: "þess vænti ek, bóandi, at guð mun leiðrétta skaða þinn, ok mun akr þessi betri á viku fresti", — ok varð þat inn bezti akr, sem konungr sagði. Konungr dvalðisk þar um nótt, en at morni bjó hann ferð sína; hann segir, at Þorgeirr bóndi skyldi fara með honum, en er hann bauð til ferðar ii. sonu sína, þá segir konungr, at þeir skulu eigi fara með honum, en sveinar vildu þó fara; konungr bað þá eptir vera; en er þeir vildu ekki letjask, þá vildu hirðmenn konungs binda þá. Konungr mælti, er hann sá þat: "fari þeir, aptr munu þeir koma". Svá fór sem konungr sagði um sveinana.

Þá flytja þeir her sinn út til Stafs. En er konungr kom á Stafamýrar, þá átti hann dvǫl. Þá spurði hann til sannz, at bœndr fóru með her móti honum ok þat, at þá myndi hann orrostu eiga brátt. Þá kannaði konungr lið sitt, ok var skorat manntal ok hafði hann meirr en xxx. hundruð manna. Þá fundusk í hernum ix. hundruð heiðinna manna; en er konungr vissi þat, þá bað hann þá skírask láta, segir svá, at hann vill eigi heiðna menn hafa í orrostu með sér — "munu vér, segir hann, ekki mega treystask liðsfjǫlða; guði skulu vér treystask, þvíat með krapti ok miskunn munu vér sigr fá; en eigi vil ek blanda heiðnu fólki við menn mína". En er þat heyrðu heiðingjar, þá báru þeir saman ráð sín, ok at lykðum létu skírask cccc. manna, en d. neittu kristni; ok snøri þat lið aptr til síns landz. Þá ganga þar fram þeir brœðr með sitt lið, Gaukaþórir ok Afrafasti, ok bjóða konungi enn gengi sitt. Hann spyrr, ef þeir hefði þá skírn tekit. Gaukaþórir segir, at þat var eigi. Konungr bað þá taka skírn ok trú rétta, en fara á brot at ǫðrum kosti. Þeir snøru þá frá í brot ok tóku tal sín í milli ok réðu um, hvert ráð upp skyldi taka. Þá mælti Afrafasti: "svá er at segja frá mínu skapi, at ek vil ekki aptr hverfa; mun ek fara til orrostu ok veita lið ǫðrum hvárum; en eigi þykki mér skipta, í hvárum flokki ek em". Þá svarar Gaukaþórir: "ef ek skal til orrostu fara, þá vil ek konungi lið veita, þvíat honum er liðs þǫrf meiri; en ef ek skal á guð nǫkkut trúa, hvat er mér verra, at trúa á Hvítakrist en á annat goð? Nú er þat mitt ráð, at vér látim skírask, ef konungi þykkir þat miklu máli skipta; fǫrum þá síðan til orrostu með honum". Þessu játa þeir allir; ganga síðan til konungs ok segja, at þeir vilja þá skírn taka. Váru þeir þá skírðir af kennimǫnnum ok váru byskupaðir. Konungr tók þá í hirðlǫg með sér ok segir, at þeir skyldu vera undir merki hans í orrostu.

Óláfr konungr hafði þá til sannz spurt, at skamt myndi vera til þess, er hann myndi orrostu eiga við bœndr. En síðan er hann hafði kannat lið sitt ok skorat var manntal, ok hafði hann þá meirr en xxx. hundruð manna, ok þótti þat þá vera mikill herr á einum velli. Síðan talaði konungr fyrir liðinu ok mælti svá: "vér hǫfum mikinn her ok frítt lið. Nú vil ek segja mǫnnum, hverja skipan ek vil hafa á liði váru. Ek mun láta fara merki mitt fram í miðju liði, ok skal þar fylgja hirð mín ok gestir ok þar með lið, er til vár kom af Uplǫndum, ok svá þat lið, er hér kom til vár í Þrándheimi. En til hœgri handar frá mínu merki skal vera Dagr Hringsson ok með honum þat lið alt, er hann hafði til fǫruneytis við oss; skal hann hafa annat merki. En til vinstri handar frá minni fylking skal vera þat lið, er Svíakonungr fekk oss, ok alt þat lið, er til vár kom í Svía-veldi; skulu þeir hafa it iii. merki. Vil ek, at menn skiptisk í sveitir ok heimtisk saman frændr ok kunnmenn, þvíat þá mun hverr annars bezt gæta ok hverr annan kenna. Vér skulum marka lið várt alt, gera herkumbl á hjálmum várum ok skjǫldum, draga þar með bleiku á krossinn helga. En ef vér komum í orrostu, þá skulu vér hafa allir eitt orðtak: fram fram, Krists-menn, kross-menn, konungs-menn. Vér munum hljóta þunnar fylkingar, ef vér hǫfum lið færa, þvíat ek vil, at þeir kringi eigi um oss sínu liði. Skiptisk menn nú í sveitir, en síðan skal sveitum skipa í fylkingar, ok viti þá hverr sína stǫðu ok gefi gaum at, hvert hann er frá merki því, er hann er undir skipaðr. Vér munum nú halda fylkingu, ok skulu menn hafa alvæpni dag ok nótt, þar til er vér vitum, hvar fundr várr mun verða ok bóanda". Síðan er konungr hafði talat, þá fylkðu þeir liði sínu ok skipuðu eptir því, sem konungr hafði fyrir mælt.

Eptir þat átti konungr stefnu við sveitarhǫfðingja. Váru þá komnir þar menn, er konungr hafði sent í heraðit, at krefja bóendr liðs. Þeir kunnu þau tíðendi ór byggðinni at segja, þar sem þeir hǫfðu farit, at víða var aleyða at vígjum mǫnnum, ok var þat fólk farit í bóndasamnað; en þar sem þeir hittu menn, þá vildu fáir þeim fylgja, en flestir svǫruðu því, at fyrir þá sǫk sátu heima, at þeir vildu hvárigum fylgja, vildu eigi berjask móti konungi ok eigi móti frændum sínum; hǫfðu þeir fátt lið fengit. Þá spurði konungr menn ráðs, hvat sýndisk tiltœkiligast. Finnr svarar máli konungs: "segja mun ek, segir hann, hvernug gǫrt myndi, ef ek skylda ráða; þá mundu vér fara herskildi um allar byggðir, ræna fé ǫllu, en brenna svá vendiliga byggð alla, at aldri stœði kot eptir, gjalda svá bóndum dróttinsvikin. Hygg ek, at margr mundi þá lauss vera við flokkinn, ef hann sér heim reyk eða loga til húsa sinna, en veit ógǫrla, hvat er títt er um bǫrn eða konur eða gamalmenni, feðr þeira eða mœðr eða annat frændlið. Vænti ek, segir hann, ef nǫkkurir ráða til at rjúfa samnaðinn, at þá myni brátt þynnask fylkingar þeira, þvíat svá er bóndum gefit, at þat ráð, er þá er nýjast, þat er þá ǫllum kærst". En er Finnr lauk máli sínu, þá gerðu menn þar at góðan róm; líkaði mǫrgum vel at ráða til féfanga, en ǫllum þóttu bœndr makligir til skaða, en líkligt þat, er Finnr sagði, at bœndr mundu vera margir lausir við samnaðinn. Þormóðr Kolbrúnarskáld kvað þá vísu:

En er Óláfr konungr heyrði ákafa lýðsins, þá krafði hann sér hljóðs ok mælti síðan: "hafa bœndr verðleik til þess, at svá væri gǫrt, sem þér vilið; þat vita þeir, at ek hefi gǫrt þat, at brenna innin fyrir þeim, ok veitt þeim aðrar stórar refsingar. Gerða ek þá þat, at brenna fyrir þeim, er þeir hǫfðu áðr gengit af trú sinni ok tekit upp blót, en vildu ekki láta at orðum mínum; áttu vér þá guðs réttar at reka. Nú eru þessi dróttinsvik miklu minna verð, þótt þeir haldi eigi trú sína við mik, ok munu þó þessi eigi þykkja vel sama þeim, er manndómsmenn vilja vera. Nú á ek hér nǫkkuru heimilla at veita nǫkkura frían, er þeir misgera við mik, en þá er þeir hǫtuðusk við guð. Nú vil ek, at menn fari spakliga ok geri engi hervirki. Vil ek fara fyrst til fundar við bœndr; ok sættumk vér, þá er vel, en ef þeir halda bardaga í móti oss, þá eru þar ii. kostir fyrir hǫndum, ok ef fǫllum í orrostu, þá er því vel ráðit, at fara þangat eigi með ránfé; en ef vér sigrumk, þá skulu þér vera arftǫkumenn þeira, er nú berjask móti oss, þvíat þeir munu þar sumir falla, en sumir flýja ok hafa hvárirtveggju fyrirgǫrt allri eigu sinni; en þá er gott at ganga til búa stórra, en bœir vegligir, en þess nýtr engi, er brent er; svá ránfé ferr at spjǫllum miklu meiri hluti, en þat er nýtt verðr af. Skulu vér nú fara dreift út eptir byggðinni ok hafa með oss alla vígja menn, þá er vér fám; skulu ok hǫggva bú eða taka aðra vist, svá sem menn þurfu til at fœða sik, en menn geri ekki annat spellvirki. Vel þykki mér, at drepnir sé njósnarmenn bónda, ef þér takið þá. Skal Dagr fara ok hans lið it nørðra ofan eptir dalnum, en ek mun fara út þjóðveginn, ok hittumk at kveldi; hǫfum allir eitt náttból".