Bókastaðir

Þat er at segja frá ferð Óláfs konungs, at hann fór fyrst ór Nóregi austr um Eiðaskóg til Vermalandz ok þá út í Vatsbú ok þaðan yfir skóg þann, sem leið liggr, ok kom fram á Næríki. Þar var fyrir ríkr maðr ok auðigr, er hét Sigtryggr; Ívarr hét sonr hans, er síðan varð gǫfugr maðr. Þar dvalðisk Óláfr konungr um várit með Sigtryggvi. En er sumraði, þá bjó konungr ferð sína ok fekk sér skip; fór hann um sumarit ok létti eigi fyrr, en hann kom austr í Garðaríki á fund Jarizleifs konungs ok þeira Ingigerðar drótningar. Ástríðr drótning ok Úlfhildr konungsdóttir váru eptir í Svíþjóð, en konungr hafði austr með sér Magnús, son sinn. Jarizleifr konungr fagnaði vel Óláfi konungi ok bauð honum með sér at vera ok hafa þar land til slíks kostnaðar, sem hann þurfti at halda lið sitt með; þat þekðisk Óláfr konungr ok dvalðisk þar. Svá er sagt, at Óláfr konungr var siðlátr ok bœnrœkinn til guðs alla stund ævi sinnar, en síðan er hann fann, at ríki hans þvarr, en mótstǫðumenn eflðusk, þá lagði hann allan hug á þat, at gera guðs þjónostu; dvalði hann þá ekki frá aðrar áhyggjur eða þat starf, sem hann hafði áðr með hǫndum haft, þvíat hann hafði þá stund, er hann sat í konungdóminum, starfat þat, er honum þótti mest nytsemð at vera, fyrst at friða ok frelsa landit af áþján útlendra hǫfðingja, en síðan at snúa landzfólkinu á rétta trú ok þar með at setja lǫg ok landzrétt, ok þann hlut gerði hann fyrir réttdœmis sakir, at hegna þá, er rangt vildu. Þat hafði mikill siðr verit í Nóregi, at lendra manna synir eða ríkra bóanda fóru á herskip ok ǫfluðu sér svá fjár, at þeir herjuðu bæði útanlandz ok innanlandz. En síðan er Óláfr tók konungdóm, þá friðaði hann svá land sitt, at hann tók af rán ǫll þar í landi; ok mætti refsingu við þá koma, þá lét hann engu ǫðru við þá koma en þeir létu líf eða limar; hvárki týði bœn manna þar fyrir né féboð; svá segir Sigvatr skáld:

Hann lét jafna refsing hafa ríkan ok óríkan, en þat þótti landzmǫnnum ofrausn ok fyldusk þar fjandskapar upp í mót, er þeir létu frændr sína at réttum konungsdómi, þótt sannar sakir væri. Var þat uphaf til þeirar upreistar, er landzmenn gerðu í móti Óláfi konungi, at þeir þolðu honum eigi réttendi; en hann vildi heldr láta af tígninni en af réttdœminu; en eigi var sú sǫk við hann rétt fundin, at hann væri hnøggr fjár við sína menn; hann var inn mildasti við vini sína; en þat bar til, er menn reistu ófrið í móti honum, at mǫnnum þótti hann harðr ok refsingasamr, en Knútr konungr bauð fram ofrfé; en þó urðu stórhǫfðingjarnir at hinu blekðir, er hann hét hverjum þeira tígn ok ríki, ok þat með, at menn váru fúsir í Nóregi at taka við Hákoni jarli, þvíat hann var inn vinsælsti maðr af landzfólki þá fyrr, er hann réð fyrir landi.

Hákon jarl hafði haldit liði sínu ór Þrándheimi ok farit í mót Óláfi konungi suðr á Mœri, sem fyrr var ritit. En er konungr helt inn í fjǫrðu, þá sótti jarl eptir þannug. Kom þá til móts við hann Kálfr Árnason ok fleiri þeir menn, er skilizk hǫfðu við Óláf konung; var Kálfi þar vel fagnat. Síðan helt jarl inn þannug, sem konungr hafði upp sett skip sín, í Toðarfjǫrð í Valldal; tók jarl þar skip þau, er konungr átti; lét jarl setja út skipin ok búa; váru þá menn hlutaðir til skipstjórnar. Sá maðr var með jarlinum, er nefndr er Jǫkull, íslenzkr maðr, sonr Bárðar Jǫkulssonar ór Vatsdali. Jǫkull hlaut at stýra Visundinum, er Óláfr konungr hafði haft. Jǫkull orti vísu þessa:

Þat er hér skjótast af at segja, er síðarr varð mjǫk miklu, at Jǫkull varð fyrir liði Óláfs konungs á Gotlandi ok varð handtekinn, ok lét konungr hann til hǫggs leiða, ok var vǫndr snúinn í hár honum ok helt á maðr. Settisk Jǫkull niðr á bakka nǫkkurn. Þá réð maðr til at hǫggva hann; en er heyrði hvininn, réttisk hann upp, ok kom hǫggit í hǫfuð honum, ok varð mikit sár; sá konungr, at þat var banasár; bað konungr þá hætta við hann. Jǫkull sat upp ok orti þá vísu:

Síðan dó Jǫkull.

Kálfr Árnason fór með Hákoni jarli norðr til Þrándheims, ok bauð jarl honum til sín ok gerask sér handgenginn. Kálfr segir, at hann myndi fara fyrst inn á Eggju til bús síns ok láta síðan gerask ráð; Kálfr gerði svá. En er hann kom heim, þá fanzk honum þat brátt í, at Sigríðr kona hans var heldr skapstór ok talði upp harma sína, þá er hon kallaðisk fengit hafa af Óláfi konungi, þat fyrst, er hann lét drepa bónda hennar Ǫlvi — "en nú síðan, segir hon, sonu mína ii.; ok vartu, Kálfr, at þeira aftǫku, ok myndi mik þess sízt af þér vara". Kálfr segir, at þat var mjǫk at hans óvilja, er Þórir var af lífi tekinn — "bauð ek, segir hann, fé fyrir hann, en þá er Grjótgarðr var feldr, lét ek Arnbjǫrn bróður minn". Hon segir: "vel er þat, er þú hlauzt slíkt af konungi, þvíat vera má, at þú vilir hefna hans, þóttu vilir eigi hefna minna harma; sáttu, þá er Þórir var drepinn, fóstrson þinn, hversu mikils konungr virði þik þá". Þvílíkar harmtǫlur hafði hon jafnan uppi fyrir Kálfi. Kálfr svarar opt styggliga, en þó varð hitt at lykðum, at hann leiddisk eptir fortǫlum hennar ok hét þá því, at gerask jarli handgenginn, ef jarl vildi auka veizlur hans. Sigríðr sendi orð jarlinum ok lét segja, hvar þá var komit um mál Kálfs. En þegar er jarl varð þess víss, þá sendi hann orð Kálfi, þau at hann skyldi koma út til bœjar á fund jarls. Kálfr lagðisk þá ferð eigi undir hǫfuð ok fór lítlu síðarr út til Niðaróss ok fann þar Hákon jarl, fekk þar góðar viðtǫkur, ok áttu þeir jarl tal sitt; kom þar alt ásamt með þeim ok réðu þeir þat, at Kálfr gerðisk handgenginn jarli ok tók af honum veizlur miklar. Síðan fór Kálfr heim til bús síns; hafði hann þá mest yfirsókn alt inn í Þrándheim. En þegar er váraði, bjó Kálfr skip, er hann átti, ok þegar er hann var búinn, þá siglði hann á haf ok helt skipi því vestr til Englandz, þvíat hann spurði þat til Knúts konungs, at hann siglði snimma um várit ór Danmǫrk vestr til Englandz. Þá hafði Knútr konungr gefit jarldóm í Danmǫrku Haraldi, syni Þorkels háva. Kálfr Árnason fór á fund Knúts konungs, þegar er hann kom til Englandz; svá segir Bjarni gullbrárskáld:

En er Kálfr kom á fund Knúts konungs, þá fagnaði konungr honum forkunnar vel ok hafði á tali við sik; varð þat í rœðum Knúts konungs, at hann beiddi Kálf þess at bindask fyrir at gera upreist í móti Óláfi inum digra, ef hann leitaði aptr í landit — "en ek, segir konungr, mun gefa þér þá jarldóm ok láta þik þá ráða Nóregi, en Hákon, frændi minn, skal fara til mín ok er honum þat bezt fallit, þvíat hann er sá heilhugi, at ek ætla hann eigi munu einu skapti skjóta móti Óláfi konungi, þótt þeir finnisk". Kálfr hlýddi á þat, er Knútr konungr mælti, ok gerðisk hann fúss til tígnarinnar; staðfestisk sjá ráðagørð með þeim Knúti konungi ok Kálfi. Bjósk þá Kálfr til heimferðar, en at skilnaði gaf Knútr konungr honum gjafar vegsamligar; þess getr Bjarni skáld:

Síðan fór Kálfr aptr í Nóreg ok kom heim til bús síns.

Hákon jarl fór þat sumar ór landi ok vestr til Englandz, en er hann kom þar, þá fagnar Knútr konungr honum vel. Jarlinn átti festarmey þar á Englandi, ok fór hann þess ráðs at vitja ok ætlaði brullaup sitt at gera í Nóregi, en aflaði til á Englandi þeira fanga, er honum þóttu torfengst í Nóregi. Bjósk jarl um haustit til heimferðar ok varð heldr síðbúinn; siglði hann í haf, þá er hann var búinn. En frá ferð hans er þat at segja, at skip þat týndisk, ok kom engi maðr af; en þat er sumra manna sǫgn, at skipit hafi sét verit norðr fyrir Katanesi at aptni dags í stormi miklum, ok stóð veðrit út á Pétlandzfjǫrð; segja þeir svá, er slíku vilja fylgja, at skipit myni hafa rekit í svelginn; en hitt vita menn með sannendum, at Hákon jarl týndisk í hafi ok ekki kom til landa, þat er á skipi því var. Þat sama haust sǫgðu kaupmenn þau tíðendi svá borin um land, at menn hugðu, at jarl væri týndr, en hitt vissu allir, at hann kom eigi á því hausti til Nóregs, ok land var þá

Hǫfðingjalaust.

Bjǫrn stallari sat heima at búi sínu, síðan er hann hafði skilizk við Óláf konung. Bjǫrn var frægr ok spurðisk þat brátt víða, at hann hafði sezk um kyrt. Spurði þat Hákon jarl ok aðrir landráðamenn. Síðan gerðu þeir menn ok orðsendingar til Bjarnar. En er sendimenn kómu fram ferð þeiri, þá tók Bjǫrn vel við þeim. Síðan kallaði Bjǫrn til tals við sik sendimenn ok spurði þá eptir ørendum sínum, en sá, er fyrir þeim var, mælti, bar kveðju Knúts konungs ok Hákonar jarls Birni ok enn fleiri hǫfðingja — "ok þat með, segir hann, at Knútr konungr hefir spurn mikla af þér, ok svá um þat, at þú hefir lengi fylgt Óláfi digra, en verit óvinr mikill Knúts konungs, ok þykkir honum þat illa, þvíat hann vill vera vinr þinn sem allra annarra dugandi manna, þegar er þú vilt af hverfa at vera hans óvinr; ok er þér nú sá einn til, at snúask þangat til trausts ok vináttu, sem gnógst er at leita ok nú láta allir menn sér sóma í norðrhálfu heimsins; meguð þér þat líta, er fylgt hafið Óláfi, hvernug hann hefir nú við yðr skilit; þér eruð allir traustlausir fyrir Knúti konungi ok hans mǫnnum, en herjuðuð land hans it fyrra sumar ok drápuð vini hans; þá er þetta með þǫkkum at taka, er konungr býðr sína vináttu, ok væri hitt makligra, at þú bæðir eða byðir fé til". En er hann hafði lokit rœðu sinni, þá svarar Bjǫrn ok segir svá: "ek vil nú sitja um kyrt heima at búi mínu ok þjóna ekki hǫfðingjum". Sendimaðr svarar: "slíkt eru konungsmenn, sem þú ert; kann ek þér þat at segja, at þú átt ii. kosti fyrir hǫndum; sá annarr, at fara útlagr af eignum þínum, svá sem nú ferr Óláfr, félagsmaðr yðarr; hinn er annarr kostr, er sýniligri má þykkja, at taka við vináttu Knúts konungs ok Hákonar jarls ok gerask þeira maðr ok selja til þess trú þína ok taka hér mála þinn" — steypði fram ensku silfri ór sjóð miklum. Bjǫrn var maðr fégjarn ok var hann sjúkr mjǫk ok þagnaði, er hann sá silfrit, hugði þá at fyrir sér, hvat af skyldi ráða, þótti mikit at láta eigur sínar, en þótti ósýn upreist Óláfs konungs, at verða myndi í Nóregi. En er sendimaðr fann, at Birni gekk hugr við féit, þá kastaði hann fram gullhringum ii. digrum ok mælti: "tak þú nú féit, Bjǫrn, ok sver eiðinn; ek heit þér því, at lítils er þetta fé vert hjá hinu, er þú munt þiggja, ef þú sœkir heim Knút konung". En af mikilleik fjárins ok heitum fǫgrum ok stórum fégjǫfum, þá varð hann snúinn til fégirni, tók upp féit ok gekk síðan til handgǫngu ok eiða, trúnaðar við Knút konung ok Hákon jarl. Fóru þá sendimenn í brot.