Bókastaðir

Óláfr konungr stefndi fyrir innan Bókn; fal þá sýn milli þeira. Síðan bað konungr leggja seglin ok róa fram í sund þrǫngt, er þar var. Lǫgðu þeir þar þá saman skipunum; gekk kleppurnes fyrir útan þá. Menn váru þá allir herklæddir. Erlingr siglði þá at sundinu, ok funnu þeir eigi fyrr, at herr lá fyrir þeim, en þeir sá, at konungsmenn røru ǫllum skipunum senn at þeim. Þeir Erlingr hleypðu ofan seglinu ok gripu til vápna; en konungsherrinn lá ǫllum megin at skipinu. Tóksk þar orrosta ok var in snarpasta; þá snøri mannfallinu brátt í lið Erlings. Erlingr stóð í lyptingu á skipi sínu; hann hafði hjálm á hǫfði ok skjǫld fyrir sér, sverð í hendi. Sigvatr skáld hafði verit eptir í Víkinni, ok spurði hann þar þessi tíðendi; en Sigvatr var inn mesti vinr Erlings ok hafði þegit gjafir af honum ok verit með honum. Sigvatr orti flokk um fall Erlings, ok er þessi vísa þar í:

Þá tók at falla lið Erlings, ok þegar er á ortisk ok uppganga varð greidd á skeiðina, þá fell hverr í sínu rúmi. Konungr sjálfr gekk hart fram; svá segir Sigvatr:

Svá fell vandliga lið Erlings, at engi maðr stóð upp á skeiðinni nema hann einn. Var þar bæði, at beiddu lítt griða, fekk ok engi, þótt beiddi, mátti ok ekki á flótta snúask, þvíat skip lágu umhverfis skeiðna. Er svá sagt sannliga, at engi maðr leitaði at flýja; enn segir Sigvatr:

Einn stóð sonr á sínu í lyptingu lengi snarr Skjalgs, vinum fjarri, lætrauðr skipi auðu. Þá var Erlingi veitt atsókn bæði ór fyrirrúminu ok af ǫðrum skipum.

Rúm mikit var í lyptingunni, ok bar þat hátt mjǫk upp frá ǫðrum skipum, ok mátti engu við koma nema skotum ok nǫkkut spjótalǫgum, ok hjó hann þat alt af sér.

Erlingr varðisk svá prúðliga, at engi maðr vissi dœmi, at einn maðr hefði staðit svá lengi fyrir jammargra manna atsókn, en aldri leitaði hann undankvámu eða griða at biðja; svá segir Sigvatr:

Óláfr konungr sótti þá aptr í fyirirrúmit ok sá, hvat Erlingr hafðisk at. Konungr orti þá orða á hann ok mælti svá: "Ǫndurðr horfir þú við í dag, Erlingr". Hann svarar: "Ǫndurðir skulu ernir klóask". Þessa orða getr Sigvatr:

Þá mælti konungr: "viltu á hǫnd ganga, Erlingr?" "Þat vil ek" segir hann. Þá tók hann hjálminn af hǫfði sér ok lagði niðr sverðit ok skjǫldinn ok gekk fram í fyrirrúmit. Konungr stakk við honum øxarhyrnunni í kinn honum ok mælti: "merkja skal dróttinsvikann". Þá hljóp at Áslákr Fitjaskalli ok hjó með øxi í hǫfuð Erlingi, svá at stóð í heila niðri; var þat þegar banasár; lét Erlingr þar líf sitt. Þá mælti Óláfr konungr við Áslák: "hǫgg þú allra manna armastr; nú hjóttu Nóreg ór hendi mér".

Aslákr segir: "illa er þá, konungr, ef þér er mein at hǫggvi; ek þóttumk nú Nóreg í hǫnd þér hǫggva; en ef ek hefi þér mein gǫrt, konungr, ok kantu mér óþǫkk fyrir þetta verk, þá mun mér kostlaust vera; þvíat hafa mun ek svá margra manna óþǫkk ok fjándskap fyrir þetta verk, at ek mynda heldr þurfa at hafa yðart traust ok vináttu". Konungr segir, at svá skyldi vera.

Síðan bað konungr hvern mann ganga á sitt skip ok búask ferðar sinnar sem hvatligast — "munu vér, segir hann, ekki ræna val þenna; munu nú hafa hvárir, sem fengit hafa". Gengu menn þá aptr á skipin ok bjoggusk sem hvatligast. En er þeir váru búnir, þá rendu skipin í sundit sunnan, búandaliðit. Var þá, sem opt eru raunir, þótt lið mikit komi saman, er menn fá slǫg stór ok láta hǫfðingja sína, at menn verða eigi góðir tilræðis, ok sé þá hǫfðingjalausir. Sønir Erlings váru engir þar; varð ekki af atlǫgu bóanda, ok siglði konungr norðr leið sína, en bœndr tóku lík Erlings ok bjoggu um ok fluttu heim á Sóla, svá val þann allan, er þar hafði fallit; ok var Erlingr it mesta harmaðr, ok hefir þat verit mál manna, at Erlingr Skjálgsson hafi verit maðr gǫfgastr ok ríkastr í Nóregi, þeira er eigi bæri tígnarnafn meira. Sigvatr skáld orti enn þetta:

Þá segir ok, at Áslákr hefði frændvíg upp hafit ok mjǫk ósynju:

Sønir Erlings váru sumir norðr í Þrándheimi með Hákoni jarli, en sumir norðr á Hǫrðalandi, sumir inn í fjǫrðum, ok váru þeir þar í liðsamnaði. En er spurðisk fall Erlings, þá fylgði þeiri sǫgu útboð austan um Agðir ok um Rogaland ok Hǫrðaland; var þar her boðit út, ok var þat it mesta fjǫlmenni; ok fór herr sá með sonum Erlings norðr eptir Óláfi konungi. Þá er Óláfr konungr fór frá bardaga þeira Erlings, siglði hann norðr um sund, ok var þá dagr mjǫk liðinn; svá segja menn, at hann orti þá vísu þessa:

Fór konungr síðan norðr með landi með lið sitt; hann spurði alt it sanna um bóandasamnað. Þar váru þá með Óláfi konungi margir lendir menn; þar váru þeir allir Árna-synir. Þess getr Bjarni gullbrárskáld í kvæði því, er hann orti um Kálf Árnason:

Fór Óláfr konungr til þess er hann kom norðr um Stað ok lagði til Hereyja ok spurði þar þau tíðendi, at Hákon jarl hafði lið mikit í Þrándheimi. Síðan leitaði konungr ráðs við lið sitt; Kálfr Árnason eggjaði mjǫk at sœkja til Þrándheims ok berjask við Hákon jarl, þótt liðsmunr væri mikill. Því ráði fylgðu margir aðrir, en sumir lǫttu; var þá skotit til órskurðar konungs.

Síðan helt Óláfr konungr inn til Steinavágs ok lá þar um nótt. En Áslákr Fitjaskalli helt skipi sínu inn til Borgundar; dvalðisk hann þar um nóttina. Þar var fyrir Vígleikr Árnason. En um morguninn, er Áslákr vildi ganga til skips síns, þá veitti Vígleikr honum atgǫngu ok vildi hefna Erlings; þar fell Áslákr. Þá kómu menn til konungs, hirðmenn hans, norðan ór Frekeyjarsundi, þeir er heima hǫfðu setit um sumarit, ok sǫgðu konungi þau tíðendi, at Hákon jarl ok margir lendir menn með honum váru komnir um kveldit í Frekeyjarsund með miklu fjǫlmenni — "ok vilja þik taka af lífi, konungr, ok þitt lið, ef þeir eigu vald á". En konungr gerði menn sína upp á fjall þat, er þar er; en þá er þeir koma upp á fjallit, þá sá þeir norðr til Bjarneyjar, at norðan fór lið mikit ok mǫrg skip, ok fóru ofan aptr ok segja konungi, at herrinn fór norðan; en konungr lá þar fyrir xii. skipum. Síðan lét hann blása, ok fóru tjǫld af skipum hans, ok tóku þeir til ára. En þá er þeir váru albúnir ok þeir lǫgðu ór hǫfninni, þá fór herr bónda norðan fyrir Þjótanda ok hǫfðu xxv. skipa. Þá stefndi konungr fyrir innan Nyrfi ok inn um Hundzver. En þá er Óláfr konungr kom jafnfram Borgund, þá fór ok skip móti honum, er Áslákr hafði átt. En er þeir hittu Óláf konung, þá sǫgðu þeir sín tíðendi, at Vígleikr Árnason hafði tekit af lífi Áslák Fitjaskalla, fyrir þat er hann hafði drepit Erling Skjálgsson. Konungr lét illa yfir þessum tíðendum ok mátti þó eigi dvelja ferð sína fyrir ófriði ok fór þá inn um Vegsund ok um Skot. Þá skilðisk lið við hann; fór frá honum Kálfr Árnason ok margir aðrir lendir menn ok skipstjórnarmenn ok heldu þeir til móts við jarl. En Óláfr konungr helt fram sinni ferð ok létti eigi fyrr, en hann kom í Toðarfjǫrð inn ok lagði at í Valldali ok gekk þar af skipum sínum ok hafði þar v. skip ok setti þau upp ok fekk þar til hirzlu segl ok reiða. Síðan setti hann þar landtjald sitt á eyrinni, sem Sult hét, ok eru þar fagrir vellir, ok reisti kross þar hjá á eyrinni. En bóndi sá bjó á Mœrini, er Brúsi hét, ok var hann hǫfðingi yfir dalnum. Síðan kom Brúsi ofan ok margir aðrir bœndr á fund Óláfs konungs ok fǫgnuðu honum vel, sem verðugt var; en hann gerði sik blíðan í móti fagnaði þeira. Þá spurði konungr, ef fœrt væri þar á land upp ór dalinum ok á Lesjar. Brúsi segir honum, at urð sú var í dalnum, er Sefsurð heitir — "ok er þar hvárki fœrt mǫnnum né hrossum". Óláfr konungr svarar honum: "til mun nú hætta verða, bóandi; teksk sem guð vill; ok komið hér nú í morgin með eyki yðra ok sjálfa yðr, ok sjám síðan, hverr vǫxtr á sé, þá er vér komum til urðarinnar, hvárt vér megum þar nǫkkur brǫgð sjá at komask yfir með hrossum eða mǫnnum".

En er dagr kom, þá fóru bœndr ofan með eyki sína, svá sem konungr hafði mælt við þá. Flytja þeir þá með eykjunum varnað sinn ok klæði, en alt lið gekk ok konungr sjálfr. En hann gekk þar til, er Mosbrekka heitir, ok hvílðisk, er hann kom á brekkuna, ok sat þar um hríð ok sá ofan í fjǫrðinn ok mælti: "erfiða ferð hafa þeir fengit mér í hendr, lendir menn mínir, er nú hafa skipt um trúnaðinn, er um hríð váru vinir mínir ok fulltrúar". Þar standa nú krossar ii. eptir á brekkunni, er konungr sat. Konungr steig þá á bak hesti einum ok reið upp eptir dalnum ok létti eigi fyrr, en þeir kómu til urðarinnar. Þá spurði konungr Brúsa eptir, ef nǫkkur sel væri þar, þau er þeir mætti í búa. Hann kvað vera. En konungr setti landtjald sitt ok var þar um nóttina. En um morgininn, þá bað konungr þá fara til urðarinnar ok freista, ef þeir mætti koma vǫgnum yfir urðina. Þá fóru þeir til, en konungr sat heima í landtjaldi. En at kveldi kómu þeir heim, hirðmenn konungs ok bœndr, ok kváðusk hafa haft mikit erfiði ok ekki á leið komit ok segja, at þar myndi aldri vegr yfir komask eða leggjask — ok váru þar aðra nótt, ok var konungr á bœnum sínum alla nótt. Ok þegar er konungr fann, at dagaði, þá bað hann menn fara til urðar ok freista enn, ef þeir gæti vǫgnum yfir komit. Þeir fóru ok váru trauðir, þeir sǫgðu, at þeir mundu ekki geta at unnit. En þá er þeir váru brot farnir, þá kom sá maðr til konungs, er réð fyrir vistum, ok segir, at eigi var vist meiri en tvau nautfǫll slátrs — "en þú hefir cccc. þíns liðs ok c. bóanda". Þá mælti konungr, at hann skyldi láta upp katla alla, í hvern ketil láta nǫkkut af slátri — ok svá var gǫrt; en konungr gekk til ok gerði yfir krossmark ok bað þá búa mat, en konungr fór til Sefsurðar, þar sem þeir skyldu veginn ryðja. En þá er konungr kom þar, þá sátu þeir allir ok váru móðir orðnir af erfiði. Þá mælti Brúsi: "ek sagða yðr, konungr, ok vilduð þér eigi trúa mér, at ekki mátti vinna at urð þessarri". Síðan lagði konungr niðr skikkju sína ok mælti, at þeir skyldu til fara allir ok freista enn; ok svá var gǫrt; ok fœrðu þá steina xx. menn, þannug, sem þeir vildu, er engan veg gátu áðr hrœrt c. manna, ok var vegrinn ruddr at miðjum degi, svá at fœrt var bæði mǫnnum ok hrossum með klyfjum eigi verr en á sléttum velli. Síðan fór konungr ofan aptr, þangat sem vistin var ok nú heitir Óláfshellir. Kelda er ok þar nær hellinum, ok þó konungr sér í; en ef búfé manna verðr sjúkt í dalnum ok drekkr þar af vatni því, þá batnar því sótta. Síðan fór konungr til matar ok allir þeir; ok þá er konungr var mettr, þá spurði hann eptir, ef sætr nǫkkur væri í dalnum upp frá urðinni ok nær fjallinu, er þeir mætti búa í um nóttina. En Brúsi segir: "eru sætr, er heita Grœningar, ok má þar engi maðr vera um nætr fyrir trǫllagangs sakir ok meinvétta, er þar eru hjá sætrinu". Síðan mælti konungr, at þeir skyldu búa ferð sína, ok segir, at hann vildi þar vera um nóttina á sætrinu. Þá kom sá maðr til hans, er fyrir vistum réð, ok segir, at þar er ørgrynni vista — "ok veit ek eigi, hvaðan komnar eru". Þakkar konungr guði sending sína, ok lét hann gera byrðar matar bœndum þeim, er ofan fóru eptir dalnum, en var á sætri um nóttina. En at miðri nótt, er menn váru í svefni, þá lét á stǫðli úti afskræmiliga ok mælti: "svá brenna mik nú bœnir Óláfs konungs, segir sú véttr, at eigi má ek nú vera at híbýlum mínum, ok verð ek nú flýja ok koma aldri á þenna stǫðul síðan". En um morgininn, er menn vǫknuðu, þá fór konungr til fjallz ok mælti víð Brúsa: "hér skal nú gera bœ ok mun sá bóndi æ hafa sér framdrátt, er hér býr, ok aldri skal hér korn frjósa, þó at bæði frjósi fyrir ofan bœ ok neðan". Þá fór Óláfr konungr yfir fjall ok kom fram í Einbúa ok var þar um nótt.

Óláfr konungr hafði þá verit konungr í Nóregi xv. vetr, með þeim vetri, er þeir Sveinn jarl váru báðir í landi, ok þessum, er nú um hríð hefir verit frá sagt, ok þá var liðit um jól fram, er hann lét skip sín ok gekk á land upp, sem nú var sagt.

Þessa grein konungdóms hans ritaði fyrst Ari prestr Þorgilsson inn fróði, er bæði var sannsǫgull, minnigr ok svá gamall maðr, at hann munði þá menn ok hafði sǫgur af haft, er þeir váru svá gamlir, at fyrir aldrs sakir máttu muna þessi tíðendi, svá sem hann hefir sjálfr sagt í sínum bókum ok nefnda þá menn til, er hann hafði frœði af numit, en hitt er alþýðu sǫgn, at Óláfr væri xv. vetr konungr yfir Nóregi áðr hann fell; en þeir er svá segja, þá telja þeir Sveini jarli til ríkis þann vetr, er hann var síðarst í landi, þvíat Óláfr var síðan xv. vetr konungr, svá at hann lifði.

Síðan er Óláfr konungr hafði verit um nótt á Lesjum, þá fór hann með liði sínu dag eptir dag, fyrst til Guðbrandzdala, en þaðan út á Heiðmǫrk. Sýndisk þá, hverir vinir hans váru, þvíat þeir fylgðu þá honum, en hinir skilðusk þá við hann, er með minna trúleik hǫfðu þjónat honum, en sumir snørusk til óvináttu ok fullz fjandskapar, svá sem bert varð; kendi þess mjǫk á um marga Uplendinga, at illa hafði líkat aftaka Þóris, svá sem fyrr var getit. Óláfr konungr gaf heimleyfi mǫrgum mǫnnum sínum, þeim er bú áttu ok bǫrn fyrir at hyggja, þvíat þeim mǫnnum þótti ósýnt, hverr friðr gefinn væri varnaði þeira manna, er af landi brot fœri með konungi. Gerði konungr þá bert fyrir vinum sínum, at sú var ætlan hans, at fara þá ór landi í brot, fyrst austr í Svíaveldi, ok gera þá ráð sitt, hvert hann ætlar eða snøri þaðan af; en bað svá vini sína til ætla, at hann myndi enn ætla til landzins at leita ok aptr til ríkis síns, ef guð léði honum langlífis, sagði, at þat var hugboð hans, at alt fólk í Nóregi myndi enn verða þjónostubundit við hann — "en ek mynda ætla, segir hann, at Hákon jarl myndi lítla stund hafa vald yfir Nóregi, ok mun mǫrgum mǫnnum þat eigi þykkja undarligt, þvíat Hákon jarl hefir fyrr skort við mik hamingju; en hinu munu fáir menn trúa, þótt ek segja þat, er mér boðar fyrir, er kømr til Knúts ins ríka, at hann myni á fára vetra fresti vera dauðr ok farit alt ríki hans, ok mun engi verða upreist hans kynslóðar, ef svá ferr, sem mín orð horfa til". En er konungr hætti rœðu sinni, þá bjoggu menn ferð sína; snøri konungr þá með þat lið, er honum fylgði, austr til Eiðaskógs; þar var þá með honum Ástríðr drótning, Úlfhildr dóttir þeira, Magnús sonr Óláfs konungs, Rǫgnvaldr Brúsason, þeir Árna-synir Þorbergr, Finnr, Árni ok enn fleiri lendir menn; hafði hann gott mannval. Bjǫrn stallari fekk heimleyfi; fór hann aptr ok heim til bús síns, ok margir aðrir vinir konungs fóru aptr til búa sinna í leyfi hans. Bað konungr þess, at þeir skyldu hann vita láta, ef þau tíðendi gerðisk í landinu, er honum bæri nauðsyn til at vita. Snýr konungr þá leið sína.