Bókastaðir

Erlingr Skjálgsson ok synir hans allir hǫfðu verit um sumarit í her Knúts konungs ok í sveit með Hákoni jarli; þar var þá ok Þórir hundr ok hafði metorð mikill. En er Knútr konungr spurði, at Óláfr konungr hafði landveg farit til Nóregs, þá leysti Knútr konungr leiðangrinn ok gaf leyfi ǫllum mǫnnum at búa sér til vetrvistar; var þá í Danmǫrk herr mikill útlendra manna, bæði enskra manna ok Norðmanna ok af fleirum lǫndum, er lið hafði komit til hersins um sumarit. Erlingr Skjálgsson fór um haustit til Nóregs með liði sínu ok þá af Knúti konungi stórar gjafir at skilnaði þeira. Þórir hundr var eptir með Knúti konungi. Með Erlingi fóru norðr í Nóreg sendimenn Knúts konnugs ok hǫfðu með sér óf lausafjár; fóru þeir um vetrinn víða um land, reiddu þá af hendi fé þau, er Knútr konungr hafði heitit mǫnnum um haustit til liðs sér, en gáfu inum mǫrgum, er þeir fengu með fé keypt vináttu Knúti konungi, en þeir hǫfðu traust Erlings til yfirferðar. Gerðisk þá svá, at fjǫlði manna snørisk til vináttu við Knút konung ok hétu honum þjónostu sinni ok því með, at veita Óláfi konungi mótstǫðu; gerðu þat sumir berliga, en hinir váru miklu fleiri, er leyndusk at fyrir alþýðu. Óláfr konungr spurði þessi tíðendi; kunnu margir honum at segja frá þessum tíðendum, ok var þat fœrt mjǫk í fjǫlmæli þar í hirðinni; Sigvatr skáld kvað þetta:

Ok enn kvað Sigvatr þetta:

Opt var sú umrœða þar í munni hǫfð, hversu illa samði Hákoni jarli at fœra her á hendr Óláfi konungi, er hann hafði honum líf gefit, þá er jarl hafði á hans vald komit. En Sigvatr var inn mesti vinr jarls, ok þá enn, er Sigvatr heyrði jarlinum ámælt, kvað hann:

Óláfr konungr hafði jólaboð mikit, ok var þá komit til hans mart stórmenni. Þat var inn vii. dag jóla, at konungr gekk ok fáir menn með honum. Sigvatr fylgði konungi dag ok nótt; hann var þá með honum. Þeir gengu í hús eitt; þar váru hirðir í dýrgripir konungs. Hann hafði þá hafðan viðrbúnað mikinn, sem vanði var til, heimt saman dýrgripi sína, til þess at gefa vingjafir it viii. kveld jóla. Þar stóðu í húsinu sverð eigi allfá gullbúin. Þá kvað Sigvatr:

Konungr tók eitt hvert sverðit ok gaf honum, var gulli vafðr meðalkaflinn ok gullbúin hjǫlt; var sá gripr allgóðr. En gjǫfin var eigi ǫfundlaus, ok heyrði þat síðan. Þegar eptir jólin byrjaði Óláfr konungr ferð sína til Uplanda, þvíat hann hafði fjǫlmenni mikit, en tekjur norðan ór landi hǫfðu engar til hans komit þá um haustit, þvíat leiðangr hafði úti verit um sumarit ok hafði þar konungr allan kostnað til lagt, þann er fǫng var á. Þá váru ok engi skip at fara með lið sitt norðr í land. Hann spurði ok þat einu norðan, er honum þótti ekki friðsamligt, ef hann fœri eigi með liði miklu. Réð konungr fyrir þá sǫk þat af, at fara yfir Uplǫnd. En eigi var þá svá langt liðit, síðan er hann hafði þar farit at veizlum, sem lǫg stóðu til, eða vanði konunga hafði verit. En er konungr sótti upp á land, þá buðu honum heim lendir menn ok ríkir bœndr ok léttu svá hans

Kostnaði.

Bjǫrn er maðr nefndr, gauzkr at kyni; hann var vinr ok kunningi Ástríðar drótningar ok nǫkkut skyldr at frændsemi, ok hafði hon fengit honum ármenning ok sýslu á ofanverðri Heiðmǫrk; hafði hann ok yfirsókn í Eystridali. Ekki var Bjǫrn konungi kærr ok ekki var hann maðr þokkasæll af bóndum. Þat hafði ok at borizk í byggð þeiri, er Bjǫrn réð fyrir, at þar urðu hvǫrf stór á nautum ok á svínum. Lét Bjǫrn þar kveðja þings til ok leitaði þar eptir hvǫrfum; hann kallaði þá menn líkligsta til slíkra hluta ok illbregða, er sátu í markbyggðum fjarri ǫðrum mǫnnum; veik hann því máli til þeira, er byggðu Eystridali; sú byggð var mjǫk sundrlaus, byggt við vǫtn eða rjóðr í skógum, en fástaðar stórbyggðir saman.

Rauðr hét maðr, er þar byggði í Eystridǫlum. Ragnhildr var nefnd kona hans, Dagr ok Sigurðr synir; þeir váru inir efniligstu menn. Þeir váru staddir á þingi því ok heldu svǫrum upp af hendi þeira Dœla ok báru þá undan sǫkum. Birni þóttu þeir láta stórliga ok vera drambsmenn miklir at vápnum ok klæðum. Bjǫrn sneiddi rœðunni á hendr þeim brœðrum ok talði þá eigi óliliga til at hafa slíkt gǫrt; þeir synjuðu fyrir sik, ok sleit svá því þingi. Lítlu síðarr kom til Bjarnar ármannz Óláfr konungr með liði sínu ok tók þar veizlu. Var þá kært fyrir konungi þat mál, er fyrr var uppi haft á þingi; sagði Bjǫrn, at honum þóttu Rauðs-synir líkligstir til at valda slíkum ótila. Þá var sent eptir sonum Rauðs. En er þeir hittu konung, þá talði hann þá óþjófliga menn ok bar þá undan kenzlum þessum. Þeir buðu konungi til fǫður síns, at taka þar iii. nátta veizlu með ǫllu liði sínu. Bjǫrn latti ferðarinnar; konungr fór eigi at síðr. At Rauðs var in prúðligsta veizla. Þá spurði konungr, hvat manna Rauðr væri eða kona hans. Rauðr segir, at hann var maðr sœnskr, auðigr ok kynstórr — "en ek hljópumk þaðan í brott, segir hann, með konu þessa, er ek hefi átt síðan; hon er systir Hrings konungs Dagssonar". Þá vaknaði konungr við ætt þeira beggja; fann hann þat, at þeir feðgar váru menn forvitrir, ok spurði þá eptir íþróttum sínum. Sigurðr segir, at hann kann drauma at skilja ok at deila dœgrafar, þótt engi sæi himintungl. Konungr reyndi þessa íþrótt, ok var þat sem Sigurðr hafði sagt. Dagr fann þat til íþrótta sér, at hann myndi sjá kost ok lǫst á manni hverjum, er honum bar fyrir augu, ef hann vildi hug á leggja ok at hyggja. Konungr bað hann segja skaplǫst hans, þann er hann sæi. Dagr fann þat til, er konungi þótti rétt. Þá spurði konungr um Bjǫrn ármann, hvern skaplǫst hann hefði. Dagr segir, at Bjǫrn var þjófr, ok þat með, at hann segir, hvar Bjǫrn hafði fólgit á bœ sínum bæði bein ok horn ok húðir af nautum þeim, er hann hafði stolit þá um haustit — "er hann valdi, segir hann, allra þeira stulða, er í haust hafa horfit ok hann hefir ǫðrum mǫnnum kent". Segir Dagr konungi ǫll merki til, hvar konungr skyldi leita. En er konungr fór í brot frá Rauðs, þá var hann leiddr út með stórum vingjǫfum; váru með konungi synir Rauðs. Fór konungr fyrst til Bjarnar, ok reyndisk honum alt svá, sem Dagr hafði sagt. Síðan lét konungr Bjǫrn fara í brot ór landi, ok naut hann drótningar at því, er hann helt lífi ok limum.

Þórir, sonr Ǫlvis á Eggju, stjúpsonr Kálfs Árnasonar ok systursonr Þóris hundz, var manna fríðastr, mikill maðr ok sterkr; hann var þá xviii. vetra gamall. Hann hafði fengit gott kvánfang á Heiðmǫrk ok auð fjár með; var hann inn vinsælsti maðr ok þótti vænn til hǫfðingja. Hann bauð konungi heim til veizlu með lið sitt; konungr þekðisk boð þat ok fór til Þóris, fekk þar allgóðar viðtǫkur. Var þar veizla in virðuligsta, var veitt allkappsamliga, en ǫll váru fǫng in beztu. Konungr ok menn hans rœddu þat sín í milli, at þeim þótti þat mjǫk hœfask við ok vissu eigi, hvat þeim þótti framarst, húsakynni Þóris eða húsbúnaðr, borðbúnaðr eða drykkr eða maðr sá, er veitti. Dagr lét sér fátt um finnask. Óláfr konungr var vanr at hafa opt rœður við Dag ok spurði hann ýmissa hluta. Reyndisk konungi alt þat með sannendum, er Dagr sagði, hvárt sem þat var liðit eða ókomit fram; festi þá konungrinn trúnað mikinn á rœðum hans. Þá kallaði konungr Dag á einmæli ok rœddi þá mjǫk marga hluti fyrir honum; þar kom niðr rœða konungs, at hann tjáði þatfyrir Dag, hvé skǫruligr maðr Þórir var, er þeim gerði þá veizlu virðuliga. Dagr lét sér fátt um finnask ok lét þat alt satt, er konungr segir. Þá spurði konungr Dag, hverja skapsanmarka hann sæi Þóris. Dagr kvazk hyggja, at Þórir myndi vel skapfarinn, ef honum væri þat svá gefit sem hitt, er alþýða mátti sjá. Konungr bað hann segja sér þat, er hann spurði, segir, at hann var þess skyldr. Dagr svarar: "þá muntu, konungr, vilja veita mér, at ek ráða hefndinni, ef ek skal finna lǫstinn". Konungr segir, at hann vill eigi dómum sínum skjóta undir aðra menn, en bað Dag segja sér þat, er hann spurði. Dagr svarar: "dýrt er dróttins orð; þat mun ek til skapslastar Þóri finna, sem margan kann henda; hann er maðr of fégjarn". Konungr svarar: "er hann þjófr eða ránsmaðr?". Dagr svarar: "eigi er þat" segir hann. "Hvat er þá?" segir konungr. Dagr svarar: "hann vann þat til fjár, at hann gerðisk dróttinssviki; hann hefir tekit fé af Knúti inum ríka til hǫfuðs þér". Konungr svarar: "hvernug gerir þú þat satt?". Dagr mælti: "hann hefir á inni hœgri hendi fyrir ofan olboga digran gullhring, er Knútr konungr hefir gefit honum, ok lætr engan mann sjá". Eptir þat slitu þeir konungr tali sínu, ok var konungr reiðr mjǫk. Þá er konungr sat yfir borðum ok menn hǫfðu drukkit um hríð, ok váru menn allkátir; Þórir gekk um beina; þá lét konungr kalla Þóri til sín; hann gekk framan at borðinu ok tók hǫndum upp á borðit. Konungr spurði: "hversu gamall maðr ertu, Þórir?". "ek em xviii. vetra gamall" segir hann. Konungr mælti: "mikill maðr ertu, Þórir, jamgamall, ok gǫfugligr". Tók þá konungr um hǫnd ina hœgri ok strauk upp um olboga. Þórir mælti: "tak þú kyrt þar á, ek hefi sull á hendi". Konungr helt hendinni ok kendi, at þar var hart undir. Konungr mælti: "hefir þú eigi spurt þat, at ek em læknir?, ok láttu mik sjá sullinn". Þórir sá, at þá myndi ekki tjóa at leyna, tók þá hringinn ok lét fram. Konungr spyrr, hvárt þat var Knúts konungs gjǫf. Þórir segir, at ekki var þá því at leyna. Konungr lét Þóri taka hǫndum ok setja í járn. Þá gekk Kálfr at ok bað Þóri friðar ok bauð fyrir hann fé. Margir menn studdu þat mál ok buðu sitt fé fram. Konungr var svá reiðr, at ekki mátti orðum við hann koma, segir hann, at Þórir skyldi hafa slíkan dóm, sem hann hafði honum hugðan. Síðan lét konungr drepa Þóri, en verk þat varð at inni mestu ǫfund bæði þar um Uplǫnd ok engum mun síðr norðr um Þrándheim, þar sem ætt Þóris var flest. Kálfi þótti ok mikils vert aftaka þessa manns, þvíat Þórir hafði verit fóstrson hans í œsku.