Bókastaðir

Eptir þat er þeir Óláfr konungr ok Erlingr Skjálgsson hǫfðu hizk á Ǫgvaldznesi, þá hófsk með þeim af nýju sundrþykkit, ok óx til þess, er þar af gerðisk fullr fjándskapr milli þeira. Fór Óláfr konungr at veizlum um Hǫrðaland um várit; ok þá fór hann upp á Vǫrs, þvíat hann spurði, at fólk var þar lítt trúat. Hann átti þing við bœndr, þar sem á Vangi heitir; kómu þar bœndr fjǫlment ok með alvæpni, bauð konungr þeim at taka við kristni, en búendr buðu bardaga í mót; ok kom svá, at hvárirtveggju fylkðu liði sínu. Var þá svá um bœndr, at þeim skaut skelk í bringu, ok vildi engi fremstr standa; ok varð þat þá at lykðum, er þeim gegndi betr, at þeir gengu til handa konungi ok tóku kristni. Skilðisk konungr eigi þaðan, fyrr en þar var alkristnat orðit. Þat var einn dag, at konungr reið leið sína ok sǫng psálma sína; en er hann kom gegnt haugunum, nam hann stað ok mælti: "þau skal segja orð mín maðr manni, at ek kalla ráð, at aldrigi síðan fari Nóregs konungr í milli þessa hauga". Er þat ok sǫgn manna, at flestir konungar hafi þat varazk síðan. Þá fór Óláfr konungr út í Ostrarfjǫrð, kom þar til skipa sinna, fór þá norðr í Sogn ok tók þar veizlur um sumarit. En er hausta tók, snøri hann inn í fjǫrðinn; fór þaðan upp á Valdres; þar var áðr heiðit. Konungr fór sem ákafligast upp til vatsins; kom þar á óvart bóndum ok tók þar skip þeira, gekk þar á sjálfr með ǫllu liði sínu. Síðan skar hann þingboð, ok settisk þingit svá nær vatninu, at konungr átti allan kost skipa, ef hann þættisk þurfa. Bœndr sóttu þingit með her mannz alvápnaðan. Konungr bauð þeim kristni; en búendr œpðu í móti ok báðu hann þegja; gerðu þegar gný mikinn ok vápnabrak. En er konungr sá, at þeir vildu ekki til hlýða þess, er hann kendi þeim, ok þat annat, at þeir hǫfðu þann múg mannz, er ekki stózk við, þá snøri hann rœðunni, spurði þá at, ef nǫkkurir væri þeir menn á þinginu, er sakir þær ættisk við, er þeir vildi, at hann setti í milli þeira. Þat fanzk brátt í orðum búanda, at margir váru þar rangsáttir sín í milli, er þá hǫfðu samhlaupa orðit at mæla móti kristninni. En þegar er búendr tóku at kæra sín vendræði, þá aflaði hverr þeira sér sveitar at flytja sitt mál fram; gekk því þann dag allan; at kveldi var slitit þinginu. Þegar er búendr hǫfðu spurt, at Óláfr konungr hafði farit um Valdres ok hann var kominn í byggð, þá hǫfðu þeir látit fara herǫr ok stefnt saman þegn ok þræl; fóru með her þann í móti konungi; en þá var víða aleyða í byggðinni; bœndr heldu samnaðinum, þá er þinginu sleit; þess varð konungr víss; en er hann kom á skip sín, þá lét hann róa um nóttina yfir þvert vatnit; þar lét hann upp ganga í byggðina, lét þar brenna ok ræna. Eptir um daginn røru þeir nes frá nesi; lét konungr alt brenna byggðina. En þeir búendr, er í samnaðinum váru, þá er þeir sá reyk ok loga til bœja sinna, þá urðu þeir lausir í flokkinum; stefndi þá hverr í brot ok leitaði heim, ef hann mætti finna hýski sitt. En þegar er rof kom í liðit, þá fór hverr at ǫðrum, til þess er alt riðlaðisk í smá flokka. En konungr røri yfir vatnit ok brendi þá á hváru tveggja landi. Kómu þá bœndr til hans ok báðu miskunnar, buðu handgǫngu sína. Gaf hann hverjum manni grið, er til hans kom ok þess krafði, ok svá fé þeira. Mælti þá engi maðr við kristni; lét konungr þá skíra fólkit ok tók gíslar af búǫndum. Dvalðisk konungr þar lengi um haustit; lét draga skipin um eið á milli vatna; fór konungr lítt um land uppi frá vǫtnum, þvíat hann trúði illa bóndum; hann lét þar gerar kirkjur ok vígja ok setti kennimenn.

En er konungi þótti ván frøra, þá sótti hann á land upp, kom þá fram á Þótni. Þess getr Arnórr jarlaskald, er Óláfr konungr hafði brent á Uplǫndum, þá er hann orti um Harald, bróður hans:

Síðan fór Óláfr konungr norðr um Dala alt til fjallz ok nam eigi staðar, fyrr en hann kom í Þrándheim ok alt til Niðaróss, bjó þar til vetrvistar ok sat þar um vetrinn. Sá var inn tíundi vetr konungdóms hans. Áðr um sumarit fór Einarr þambarskelfir ór landi ok fyrst vestr til Englandz, hitti þar Hákon jarl, mág sinn, dvalðisk þar með honum um hríð. Síðan fór Einarr á fund Knúts konungs ok þá af honum stórar gjafar. Eptir þat fór Einarr suðr um sæ ok alt suðr til Rúmaborgar ok kom aptr annat sumar; fór þá til búa sinna; hittusk þeir Óláfr konungr þá ekki.

Álfhildr hét kona, er kǫlluð var konungs ambótt; hon var þó af góðum ættum komin; hon var kvinna fríðust; hon var með hirð Óláfs konungs. En þat vár varð þat til tíðenda, at Álfhildr var með barni; en þat vissu trúnaðarmenn konungs, at hann myndi vera faðir barns þess. Svá bar at eina nótt, at Álfhildi stóð sótt; var þar fátt manna við statt, konur nǫkkurar ok prestr ok Sigvatr skáld ok fáir aðrir. Álfhildr var þungliga haldin, ok gekk henni nær dauða; hon fæddi sveinbarn; ok var þat um hríð, er þau vissu ógløggt, hvárt líf var með barninu; en er barnit skaut ǫndu upp ok allómáttuliga, þá bað prestr Sigvat fara at segja konungi. Hann svarar: "ek þori fyrir engan mun at vekja konunginn, þvíat hann bannar þat hverjum manni at bregða svefni fyrir honum, fyrr en hann vaknar sjálfr". Prestrinn svarar: "nauðsyn berr nú til, at barn þetta fái skírn; mér sýnisk þat allólífligt". Sigvatr mælti: "heldr þori ek til þess at ráða, at þú skírir barnit, en ek vekja konung; ok mun ek ávítum upp halda ok gefa nafn". Svá gerðu þeir, at sveinn sá var skírðr ok hét Magnús. Eptir um morgininn, þá er konungr var vaknaðr ok klæddr, var honum sagt alt frá þessum atburðum. Þá lét konungr kalla til sín Sigvat; konungr mælti: "hví vartu svá djarfr, at þú lézt skíra barn mitt, fyrr en ek vissa?". Sigvatr svarar: "því at ek vilda heldr gefa guði ii. menn, en einn fjándanum". Konungr mælti: "fyrir hví mundi þat við liggja?". Sigvatr svarar: "barnit var at komit dauða, ok mundi þat fjándans maðr, ef þat dœi heiðit; en nú var þat guðs maðr. Hitt er ok annat, at ek vissa þótt þú værir mér reiðr, at þar myndi eigi meira við liggja en líf mitt; en ef þú vill, at ek týna því fyrir þessa sǫk, þá vænti ek, at ek sjá guðs maðr". Konungr mælti: "hví léztu sveininn Magnús heita?, ekki er þat várt ættnafn". Sigvatr svarar: "ek hét hann eptir Karla-Magnúsi konungi, þann vissa ek mann baztan í heimi". Þá mælti konungr: "gæfumaðr ertu mikill, Sigvatr; er þat eigi undarligt, at gæfa fylgi vizku; hitt er kynligt, sem stundum kann verða, at sú gæfa fylgir óvizkum mǫnnum, at óvitrlig ráð snúask til hamingju". Var þá konungr allglaðr. Sveinn sá fœddisk upp ok var brátt efniligr, er aldr fór yfir hann.

Þat vár it sama fekk Óláfr konungr í hǫnd Ásmundi Grankelssyni sýslu á Hálogalandi hálfa til móts við Hárek í Þjóttu; en hann hafði áðr haft alla, suma at veizlu, en suma at léni. Ásmundr hafði skútu ok á nær xxx. manna ok vápnaða vel. En er Ásmundr kom norðr, þá hittusk þeir Hárekr; segir Ásmundr honum, hvernug konungr hafði til skipat um sýsluna; lét þar fylgja jartegnir konungs. Hárekr segir svá, at konungr myndi ráða, hverr sýslu hefði — "en þó gerðu ekki svá inir fyrri hǫfðingjar, at minka várn rétt, er ættbornir erum til ríkis at hafa af konungum, en fá þá í hendr bóandasonum þeim, er slíkt hafa fyrr ekki með hǫndum haft". En þótt þat fynnisk á Háreki, at honum þótti þetta móti skapi, þá lét hann Ásmund við sýslu taka, sem konungr hafði orð til send. Fór þá Ásmundr heim til fǫður síns; dvalðisk þar lítla hríð, fór þá síðan í sýslu sína norðr á Hálogaland; en er hann kom norðr í Langey, þá bjoggu þar brœðr ii.; hét annarr Gunnsteinn, en ii. Karli; þeir váru menn auðgir ok virðingamenn miklir. Gunnsteinn var búsýslumaðr ok ellri þeira brœðra; Karli var fríðr sýnum ok skartsmaðr mikill; en hvártveggi þeira var íþróttamaðr um marga hluti. Ásmundr fekk þar góðar viðtǫkur ok dvalðisk þar um hríð; heimti þar saman ór sýslunni slíkt, er feksk. Karli rœddi þat fyrir Ásmundi, at hann vildi fara með honum suðr á fund Óláfs konungs ok leita sér hirðvistar. Ásmundr fýsti þess ráðs ok hét umsýslu sinni við konung, at Karli fengi þat ørendi, sem hann beiddisk til; rézk hann þá til fǫruneytis með Ásmundi. Ásmundr spurði þat, at Ásbjǫrn selsbani hafði farit suðr í Vága-stefnu ok hafði byrðing, er hann átti ok nær xx. menn á, ok hans var þá sunnan ván. Þeir Ásmundr fóru leið sína suðr með landi ok hǫfðu andviðri ok þó vind lítinn; siglðu skip í móti þeim, þau er váru af Vága-flota. Spurðu þeir þá af hljóði at um farar Ásbjarnar; var þeim svá sagt, at hann myndi þá sunnan á leið. Þeir Ásmundr ok Karli váru rekkjufélagar, ok var þar it kærsta. Þat var einn dag, er þeir Ásmundr røru fram eptir sundi nǫkkuru, þá siglði byrðingr móti þeim; var þat skip auðkent; þat var hlýrbirt, steint bæði hvítum steini ok rauðum; þeir hǫfðu segl stafat með vendi. Þá mælti Karli við Ásmund: "opt rœðir þú um, at þér sé forvitni mikil á, at sjá hann Ásbjǫrn selsbana; eigi kann ek skip at kenna, ef eigi siglir hann þar". Ásmundr svarar: "ger svá vel, lagsmaðr, seg mér til, ef þú kennir hann". Þá rendusk hjá skipin, ok mælti Karli: "þar sitr hann Selsbani við stýrit í blám kyrtli". Ásmundr svarar: "ek skal fá honum rauðan kyrtil". Síðan skaut hann Ásmundr at Ásbirni selsbana spjóti, ok kom á hann miðjan, flaug í gǫgnum hann, svá at fast stóð fram í hǫfðafjǫlinni; fell Ásbjǫrn dauðr frá stýrinu. Fóru síðan hvárirtveggju leiðar sinnar. Fluttu þeir lík Ásbjarnar norðr á Þrándarnes. Lét þá Sigríðr senda eptir Þóri hund til Bjarkeyjar. Kom hann til, er búit var um lík Ásbjarnar eptir sið þeira. En er þeir fóru í brot, valdi Sigríðr vinum sínum gjafir. Hon leiddi Þóri til skips; en áðr þau skilðisk, mælti hon: "svá er nú, Þórir, at Ásbjǫrn, sonr minn, hlýddi ástráðum þínum. Nú vanzk honum eigi líf til at launa þat, sem vert var; nú þótt ek sjá verr til fœr, en hann myndi vera, þá skal ek þó hafa vilja til. Nú er hér gjǫf, er ek vil gefa þér, ok vilda ek, at þér kvæmi vel í hald" — þat var spjót — "hér er nú spjót þat, er stóð í gǫgnum Ásbjǫrn, son minn, ok er þar enn blóðit á; máttu þá heldr muna, at þat mun hœfask ok sár þat, er þú sátt á Ásbirni, bróðursøni þínum. Nú yrði þér þá skǫruliga, ef þú létir þetta spjót svá af hǫndum, at þat stœði í brjósti Óláfi digra. Nú mæli ek þat um, segir hon, at þú verðir hvers mannz níðingr, ef þú hefnir eigi Ásbjarnar". Snøri hon þá í brot. Þórir varð svá reiðr orðum hennar, at hann mátti engu svara, ok eigi gáði hann spjótit laust láta ok eigi gáði hann bryggjunnar, ok mundi hann ganga á kaf, ef eigi tœki menn til hans ok styddi hann, er hann gekk út á skipit. Þat var málaspjót ekki mikit ok gullrekinn falrinn á. Røru þeir Þórir þá í brot ok heim til Bjarkeyjar. Ásmundr ok þeir félagar fóru leið sína, til þess er þeir kómu suðr til Þrándheims ok á fund Óláfs konungs. Sagði Ásmundr þá konungi, hvat til tíðenda hafði gǫrzk í fǫrum hans. Gerðisk Karli hirðmaðr konungs. Heldu þeir Ásmundr vel vináttu sína. En orðtǫk þau, er þeir Ásmundr ok Karli hǫfðu mælzk við, áðr víg Ásbjarnar varð, þá fór þat ekki leynt, þvíat þeir sjálfir sǫgðu konungi frá því; en þar var, sem mælt er, at hverr á vin með óvinum; váru þeir þar sumir, er slíkt hugfestu, ok þaðan af kom þat til Þóris hundz.

Óláfr konungr bjósk um várit, er á leið, ok bjó skip sín; síðan fór hann um sumarit suðr með landi, átti þing við bœndr, sætti menn ok siðaði land, tók ok konungs skyldir, hvar sem hann fór. Fór konungr um haustit alt austr til landzenda. Hafði Óláfr konungr þá kristnat land, þar sem stórheruð váru. Þá hafði hann ok skipat lǫgum um land alt. Hann hafði þá ok lagt undir sik Orkneyjar, svá sem fyrr var sagt. Hann hafði ok haft orðsendingar ok gǫrt sér marga vini bæði á Íslandi ok Grœnlandi ok svá í Færeyjum. Óláfr konungr hafði sent til Íslandz kirkjuvið, ok var sú kirkja gǫr á Þingvelli, þar er alþingi er; hann sendi með klukku mikla, þá er enn er þar. Þat var þá eptir, er Íslendingar hǫfðu fœrt lǫg sín ok sett kristinn rétt, eptir því sem orð hafði til send Óláfr konungr. Síðan fóru af Íslandi margir metorðamenn, þeir er handgengnir gerðusk Óláfi konungi; þar var Þorkell Eyjólfsson, Þorleikr Bollason, Þórðr Kolbeinsson, Þórðr Barkarson, Þorgeirr Hávararson, Þormóðr Kolbrúnarskáld. Óláfr konungr hafði sent vingjafir mǫrgum hǫfðingjum til Íslandz; en þeir sendu honum þá hluti, er þar fengusk ok þeir væntu, at honum myndi helzt þykkja sending í. En í þessu vináttumarki, er konungr gerði til Íslandz, bjoggu enn fleiri hlutir, þeir er síðan urðu berir.

Óláfr konungr sendi þetta sumar Þórarin Nefjólfsson til Íslandz með ørendum sínum, ok helt Þórarinn skipi sínu þá út ór Þrándheimi, er konungr fór, ok fylgði honum suðr á Mœri.

Siglði Þórarinn þá á haf út ok fekk svá mikit hraðbyri, at hann siglði á viii. dœgrum til þess, er hann tók Eyrar á Íslandi, ok fór þegar til alþingis ok kom þar, er menn váru at lǫgbergi; gekk þegar til lǫgbergs. En er menn hǫfðu þar mælt lǫgskil, þá tók Þórarinn til máls Nefjólfsson: "ek skilðumk fyrir iiii. nóttum við Óláf konung Haraldzson; sendi hann kveðju hingat til landz ǫllum hǫfðingjum ok landsstjórnarmǫnnum ok þar með allri alþýðu karla ok kvinna, ungum manni ok gǫmlum, sælum ok veslum, guðs ok sína ok þat með, at hann vill vera yðarr dróttinn, ef þér vilið vera hans þegnar, en hvárir annarra vinir ok fultingsmenn til allra góðra hluta". Menn svǫruðu vel máli hans; kváðusk allir þat fegnir vilja, at vera vinir konungs, ef hann væri vinr hérlandzmanna. Þá tók Þórarinn til máls: "þat fylgir kveðjusending konungs, at hann vill þess beiðask í vináttu af Norðlendingum, at þeir gefi honum ey eða útsker, er liggr fyrir Eyjafirði, er menn kalla Grímsey; vill þar í mót leggja þau gœði af sínu landi, er menn kunna honum til at segja, en sendi orð Guðmundi á Mǫðruvǫllum til at flytja þetta mál, þvíat hann hefir þat spurt, at Guðmundr ræðr þar mestu". Guðmundr svarar: "fúss em ek til vináttu Óláfs konungs, ok ætla ek mér þat til gagns miklu meira en útsker þat, er hann beiðisk til; en þó hefir konungr þat eigi rétt spurt, at ek eiga meira vald á því en aðrir, þvíat þat er nú at almenning gǫrt. Nú munu vér eiga stefnu at vár á milli, þeir menn, er mest hafa gagn af eyjunni". Ganga menn síðan til búða. Eptir þat eigu Norðlendingar stefnu milli sín ok rœða þetta mál. Lagði þá hverr til slíkt er sýndisk. Var Guðmundr flytjandi þessa máls, ok snøru þar margir aðrir eptir því. Þá spurðu menn, hví Einarr, bróðir hans rœddi ekki um — "þykkir oss hann kunna, segja þeir, flest glǫggst at sjá". Þá svarar Einarr: "því em ek fárœðinn um þetta mál, at engi hefir mik at kvatt; en ef ek skal segja mína ætlan, þá hygg ek, at sá myni til vera hérlandzmǫnnum, at ganga ekki undir skattgjafar við Óláf konung ok allar álǫgur hér þvílíkar, sem hann hefir við menn í Nóregi; ok munu vér eigi þat ófrelsi gera einum oss til handa, heldr bæði oss ok sonum várum ok allri ætt várri, þeiri er þetta land byggvir; ok mun ánauð sú aldrigi ganga eða hverfa af þessu landi; en þótt konungr sjá sé góðr maðr, sem ek trúi vel at sé, þá mun þat fara heðan frá sem hingat til, þá er konungaskipti verðr, at þeir eru ójafnir, sumir góðir, en sumir illir. En ef landzmenn vilja halda frelsi sínu, því er þeir hafa haft, síðan er land þetta byggðisk, þá mun sá til vera, at ljá konungi enskis fangstaðar á, hvárki um landaeign hér né um þat, at gjalda heðan ákveðnar skuldir, þær er til lýðskyldu megi metask; en hitt kalla ek vel fallit, at menn sendi konungi vingjafir, þeir er þat vilja, hauka eða hesta, tjǫld eða segl, eða aðra þá hluti, er sendiligir eru; er því þá vel varit, ef vinátta kømr í mót. En um Grímsey er þat at rœða, ef þaðan er engi hlutr fluttr, sá er til matfanga er, þá má þar fœða her mannz, ok ef þar er útlendr herr ok fari þeir með langskipum þaðan, þá ætla ek mǫrgum kotbóndunum munu þykkja verða þrǫngt fyrir durum". Ok þegar er Einarr hafði þetta mælt ok int allan útveg þenna, þá var ǫll alþýða snúin með einu samþykki, at þetta skyldi eigi fásk. Sá Þórarinn þá ørendislok sín um þetta mál.