Bókastaðir

Þá hafði Óláfr konungr verit vii. vetr í Nóregi. Þat sumar kómu til hans jarlar af Orkneyjum, Þorfinnr ok Brúsi; eignaðisk Óláfr konungr lǫnd þau, svá sem fyrr var ritit. Þat sumar fór Óláfr konungr um Mœri hváratveggju ok í Raumsdal um haustit; þar gekk hann af skipum sínum ok fór þá til Uplanda ok kom fram á Lesjar. Hann lét þar taka alla ina beztu menn bæði á Lesjum ok á Dofrum, ok urðu þeir at taka við kristni eða dauða þola eða undan at flýja, þeir sem því kómu við. En þeir er við kristni tóku, fengu konungi sonu sína í hendr í gíslingar til trúnaðar. Konungr var þar um nóttina, sem Bœar heita á Lesjum, ok setti þar fyrir presta. Síðan fór hann yfir Lorodal ok svá um Ljárdal, ok kom niðr þar sem Stafabrekka heitir; en á sú renn eptir dalnum, er Ótta heitir, ok er byggð fǫgr tveim megin árinnar ok er kǫlluð Lóar, ok mátti konungr sjá eptir endilangri byggðinni. "Skaði er þat, segir konungr, at brenna skal byggð svá fagra" — ok stefndi ofan í dalinn með liði sínu, ok váru á bœ þeim um nótt, er Nes heitir, ok tók konungr sér þar herbergi í lopti einu, þar sem hann svaf sjálfr í, ok þat stendr enn í dag ok er ekki at því gǫrt síðan, — ok var konungr þar nætr v. ok skar upp þingboð ok stefndi til sín bæði af Vágum ok af Lóm ok af Hedal ok lét þat boði fylgja, at þeir skulu annat tveggja halda bardaga við hann ok þola bruna af honum eða taka við kristni ok fœra honum sonu sína í gísling. Síðan kómu þeir á konungsfund ok gengu til handa honum; sumir flýðu suðr í Dala.

Dala-Guðbrandr hefir maðr heitit, er svá var sem konungr væri yfir Dǫlunum ok var hersir at nafni; honum jafnaði Sigvatr skáld at ríki ok víðlendi við Erling Skjálgsson; Sigvatr kvað um Erling;

Guðbrandr átti son einn, þann er hér sé getit. Þá er Guðbrandr frá þessi tíðendi, atÓláfr konungr var kominn áLóar ok nauðgaði mǫnnum at taka við kristni, þá skar hann upp herǫr ok stefndi ǫllum Dœlum til bœjar þess, er Hundþorp heitir, til fundar við sik; ok þar kómu þeir allir, ok var ørgrynni liðs, fyrir því at þar liggr vatn þat nær, sem Lǫgr heitir, ok mátti þar jafnvel fara til á skipum sem á landi, ok átti Guðbrandr þar þing við þá ok segir, at sá maðr var kominn á Lóar — "er Óláfr heitir, ok vill bjóða oss trú aðra, en vér hǫfum áðr, ok brjóta goð vár ǫll í sundr, ok segir svá, at hann eigi miklu meira goð ok mátkara, ok er þat furða, er jǫrð brestr eigi í sundr undir honum, er hann þorir slíkt at mæla, eða goð vár láta hann lengr ganga; ok vætti ek, ef vér berum út Þór ór hofi váru, er hann stendr á þeima bœ ok oss hefir jafnan dugat, ok sér hann Óláf ok hans menn, þá mun guð hans bráðna ok sjálfr hann ok menn hans ok at engu verða". Þá œpðu þeir upp allir senn ok mæltu, at Óláfr skyldi aldrigi þaðan komask, ef hann kvæmi á fund þeira — "ok eigi mun hann þora lengra at fara suðr eptir Dǫlunum" segja þeir. Síðan ætluðu þeir til dcc. manna at fara á njósn norðr til Breiðu; en fyrir því liði var hǫfðingi sonr Guðbrandz, xviii. vetra gamall, ok margir aðrir ágætir menn með honum, ok kómu til bœjar þess er Hof heitir, ok váru þar þrjár nætr, ok kom þar mart lið til þeira, þat er flýit hafði af Lesjum ok Lóm ok Vágum, þeir er eigi vildu undir kristni ganga. En Óláfr konungr ok Sigurðr byskup settu eptir kennimenn á Lóm ok á Vága. Síðan fóru þeir yfir um Urgu-rǫst ok kómu niðr á Sil ok váru þar um nóttina ok frágu þau tíðendi, at lið var mikit fyrir þeim. Þat frágu ok búendr, er á Breiðunni váru, ok bjoggusk til bardaga móti konungi. En þá er konungr stóð upp, þá herklæddisk hann ok fór suðr eptir Silvǫllum ok létti eigi fyrr en á Breiðunni ok sá þar mikinn her fyrir sér, búinn til bardaga. Síðan fylkði konungr liði sínu ok reið sjálfr fyrir ok orti orða á bœndr ok bauð þeim at taka við kristni. Þeir svǫruðu: "þú munt ǫðru við koma í dag en gabba oss" — ok œpðu heróp ok bǫrðu vápnum á skjǫldu sína. Konungsmenn hljópu þá fram, skutu spjótum; en búendr snøru þá þegar á flótta, svá at fátt eitt stóð eptir. Var þá sonr Guðbrandz hǫndum tekinn, ok gaf Óláfr konungr honum grið ok hafði með sér. Þar var konungr iiii. nætr. Þá mælti konungr við son Guðbrandz: "far þú aptr til fǫður þíns ok seg honum, at brátt mun ek þar koma". Síðan fór hann heim aptr ok segir feðr sínum hǫrð tíðendi, at þeir hǫfðu hitt konung ok hófu bardaga við hann — "en lið várt flýði alt í fyrstunni þegar, en ek varð handtekinn, segir hann; gaf konungr mér grið ok bað mik fara at segja þér, at hann kømr hér brátt; nú hǫfum vér eigi meirr hér en cc. manna af því liði ǫllu, er vér hǫfðum þá til móts við hann; nú ræð ek þér þat, faðir, at berjask ekki við þenna mann". "Heyra má þat, segir Guðbrandr, at ór þér er barðr kjarkr allr; ok fórtu þá illu heilli heiman; ok mun þér sjá fǫr lengi uppi vera, ok trúir þú nú þegar á órar þær, er sjá maðr ferr með ok þér hefir illa neisu gǫrva ok þínu liði". Ok um nóttina eptir dreymði Guðbrand, at maðr kom til hans ljóss ok stóð af honum mikil ógn, ok mælti við hann: "sonr þinn fór enga sigrfǫr á mót Óláfi konungi, en miklu muntu hafa minni, ef þú ætlar at halda bardaga við konung, ok muntu falla sjálfr ok alt lið þitt, ok munu vargar draga þik ok alla yðr ok hrafnar slíta". Hann varð hræddr mjǫk við ógn þessa ok segir Þórði istrumaga, er hǫfðingi var fyrir Dœlum. Hann segir: "slíkt it sama bar fyrir mik" segir hann. Ok um morguninn létu þeir blása til þings ok sǫgðu, at þeim þótti þat ráð, at eiga þing við þann mann, er norðan fór með ný boðorð, ok vita með hverjum sannendum hann ferr. Síðan mælti Guðbrandr við son sinn: "þú skalt nú fara á fund konungs þess, er þér gaf grið, ok xii. menn með þér" — ok svá var gǫrt. Ok þeir kómu á fund konungs ok segja honum sitt ørendi, at bœndr vildu hafa þing við hann ok setja grið í milli konungs ok bónda. Konungr lét sér þat vel þokkask, ok bundu þat við hann einkamálum sín í milli, meðan sú stefna væri; ok fóru þeir aptr við svá búit ok segja Guðbrandi ok Þórði, at grið váru sett. Konungr fór þá til bœjar þess, er Liðsstaðir heita, ok var þar v. nætr. Þá fór konungr á fund búanda ok átti þing við þá; en væta var á mikil um daginn. Síðan er þingit var sett, þá stóð konungr upp ok segir, at Læsir ok á Lóm, á Vága hafa tekit við kristni ok brotit niðr blóthús sín — "ok trúa nú á sannan guð, er skóp himin ok jǫrð ok alla hluti veit". Síðan sezk konungr niðr, en Guðbrandr svarar: "eigi vitum vér, um hvern þú rœðir; kallar þú þann guð, er þú sér eigi ok engi annarra, en vér eigum þann guð, er hvern dag má sjá, ok er því eigi úti í dag, at veðr er vátt; ok mun yðr hann ógurligr sýnask ok mikill fyrir sér; vænti ek, at yðr skjóti skelk í bringu, ef hann kømr á þingit. En með því at þú segir, at guð yðarr má svá mikit, þá láttu hann nú svá gera, at veðr sé skýjat í morgin, en regn ekki, ok finnumk hér þá". Síðan fór konungr heim til herbergis, ok fór með honum sonr Guðbrandz í gísling, en konungr fekk þeim annan mann í móti. Um kveldit þá spyrr konungr son Guðbrandz, hvernug goð þeira væri gǫrt. Hann segir, at hann var merkðr eptir Þór — "ok hefir hann hamar í hendi, ok mikill vexti ok holr innan, ok gǫrr undir honum sem hjallr sé, ok stendr hann þar á ofan, er hann er úti; eigi skortir hann gull ok silfr á sér; iiii. hleifar brauðs eru honum fœrðir hvern dag ok þar við slátr". Síðan fóru þeir í rekkjur, en konungr vakði þá nótt ok var á bœnum sínum. En er dagr var, fór konungr til messu ok síðan til matar ok þá til þings; en veðrinu var svá farit, sem Guðbrandr hafði fyrir mælt. Þá stóð byskup upp í kantarakápu ok hafði mítr á hǫfði ok bagal í hendi ok talði trú fyrir bóndum ok segir margar jartegnir, er guð hafði gǫrt, ok lauk vel rœðu sinni. Þá svarar Þórðr ístrumagi: "mart mælir hyrningr sjá, er staf hefir í hendi, ok uppi á sem veðrarhorn sé bjúgt; en með því at þit félagar kallið guð yðarn svá margar jartegnir gera, þá mæl þú við hann, at á morgin fyrir sól láti hann vera heið ok sólskin, ok finnumk þá, ok gerum þá annat hvárt, at verum sáttir um þetta mál, eða hǫldum bardaga" — ok skilðusk þá at sinni.

Kolbeinn sterki hét maðr, er var með Óláfi konungi; hann var kynjaðr ór Fjǫrðum; hann hafði þann búnað jafnan, at hann var gyrðr sverði ok hafði ruddu mikla í hendi, er menn kalla klubbu. Konungr mælti við Kolbein, at hann skyldi vera næst honum um morguninn. Síðan mælti hann við menn sína: "gangið þér þannug í nótt, sem skip bónda eru, ok borið raufar á ǫllum, en ríðið í brot eykjum þeira af bœjum, þar sem þeir eru á" — ok svá var gǫrt. En konungr var þá nótt alla á bœnum ok bað guð þess, at hann skyldi leysa þat vendræði með sinni mildi ok miskunn. En er konungr hafði lokit tíðum, ok var þat móti degi, síðan fór hann til þings. En er hann kom á þing, þá váru sumir bœndr komnir: þá sá þeir mikinn fjǫlða búanda fara til þings, ok báru í milli sín manlíkan mikit, glæst alt með gulli ok silfri. En er þat sá bœndr, þeir er á þinginu váru, þá hljópu þeir allir upp ok lutu því skrímsli. Síðan var þat sett á miðjan þingvǫll. Sátu ǫðrum megin búendr, en ǫðrum megin konungr ok hans lið. Síðan stóð upp Dala-Guðbrandr ok mælti: "hvar er nú guð þinn, konungr; þat ætla ek nú, at hann beri heldr lágt hǫkuskeggit; ok svá sýnisk mér, sem minna sé karp þitt nú ok þess hyrnings, er þér kallið byskup ok þar sitr í hjá þér, heldr en fyrra dag; fyrir því at nú er guð várr kominn, er ǫllu ræðr, ok sér á yðr með hvǫssum augum, ok sé ek, at þér eruð nú felmsfullir ok þorið varla augum upp at sjá. Nú fellið niðr hindrvitni yðra ok trúið á goð várt, er alt hefir ráð yðart í hendi" — ok lauk sinni rœðu. Konungr mælti við Kolbein, svá at bœndr vissu ekki til: "ef svá berr at í ørendi mínu, at þeir sjá frá goði sínum, þá slá þú hann þat hǫgg, sem þú mátt mest, með ruddunni". Síðan stóð konungr upp ok mælti: "mart hefir þú mælt í morgun til vár; lætr þú kynliga yfir því, er þú mátt eigi sjá guð várn; en vér vættum. at hann mun koma brátt til vár. Þú ógnar oss guði þínu, er blint er ok dauft ok má hvárki bjarga sér né ǫðrum ok kømsk engan veg ór stað, nema borinn sé; ok vænti ek nú, at honum sé skamt til illz; ok lítið þér nú til ok séð í austr, þar ferr nú guð várr með ljósi miklu". Þá rann upp sól, ok litu bœndr allir til sólarinnar. En í því bili laust Kolbeinn svá goð þeira, svá at þat brast alt í sundr, ok hljópu þar út mýss, svá stórar sem kettir væri, ok eðlur ok ormar. En bœndr urðu svá hræddir, at þeir flýðu, sumir til skipa; en þá er þeir hrundu út skipum sínum, þá hljóp þar vatn í ok fyldi upp, ok máttu eigi á koma; en þeir, er til eykja hljópu, þá fundu eigi. Síðan lét konungr kalla búendr ok segir, at hann vill eiga tal við þá; ok hverfa búendr aptr ok settu þing, ok stóð konungr upp ok talaði: "eigi veit ek, segir hann, hví sætir hark þetta ok hlaup, er þér gerið; en nú meguð þér sjá, hvat guð yðarr mátti, er þér báruð á gull ok silfr, mat ok vistir, ok sá nú, hverjar véttir þess hǫfðu neytt, mýss ok ormar, eðlur ok pǫddur; ok hafa þeir verr, er á slíkt trúa ok eigi vilja láta af heimsku sinni. Takið þér gull yðart ok gørsimar, er hér ferr nú um vǫllu, ok hafið heim til kvinna yðarra ok berið aldri síðan á stokka eða á steina. En hér eru nú kostir ii. á með oss; annat tveggja, at þér takið nú við kristni eða haldið bardaga við mik í dag, ok beri þeir sigr af ǫðrum í dag, er sá guð vill, er vér trúum á". Þá stóð Guðbrandr upp ok mælti: "skaða mikinn hǫfum vér farit um guð várt; ok þó með því, at hann mátti ekki oss við hjálpa, þá viljum vér nú trúa á þann guð, sem þú trúir" — ok tóku þá allir við kristni. Þá skírði byskup Guðbrand ok son hans ok setti þar eptir kennimenn; ok skilðusk þeir vinir, sem fyrr váru óvinir, ok lét þar Guðbrandr gera kirkju í Dǫlunum.

Óláfr konungr fór síðan út á Heiðmǫrk ok kristnaði þar; þvíat þá er hann hafði tekit konunga, treystisk hann eigi at fara víða um land eptir slíkt stórvirki; var þá óvíða kristnat um Heiðmǫrk. En í þeiri ferð létti konungr eigi fyrr, en Heiðmǫrk var alkristnuð ok þar vígðar kirkjur ok kennimenn til. Þá fór hann út á Þótn ok Haðaland ok rétti þar siðu manna, ok létti svá, at þar var alkristit. Þaðan fór hann á Hringaríki, ok gengu menn alt undir kristni. Þat frágu Raumar, at Óláfr konungr bjósk upp þannug, ok sǫmnuðu liði miklu saman ok mæltu svá sín í milli, at þat er þeim eimuni, sú yfirfǫr, er Óláfr hafði þar farit fyrra sinni. Þá kom móti honum bóndasamnaðr við á þá, er Nitja heitir. Hǫfðu bœndr her mannz. En er þeir fundusk, ortu bœndr þegar á til bardaga, en brátt brann við hlutr þeira ok hrukku þeir þegar undan ok váru barðir til batnaðar, þvíat þeir tóku við kristni. Fór konungr yfir þat fylki, ok skilðisk eigi fyrr við, en þar hǫfðu allir menn við kristni tekit. Þaðan fór hann austr í Sóleyjar ok kristnaði þá byggð. Þar kom til hans Óttarr svarti ok beiddisk at ganga til handa Óláfi konungi. Þann vetr hafði áðr andazk Óláfr Svía-konungr; þá var Ǫnundr Óláfsson konungr í Svíþjóð. Óláfr konungr snøri þá aptr á Raumaríki. Var þá mjǫk liðinn vetrinn. Þá stefndi Óláfr konungr þing fjǫlment í þeim stað, sem síðan hefir verit Heiðsævisþing. Setti hann þá þat í lǫgum, at til þess þings skyldi sœkja Uplendingar, ok Heiðsævislǫg skyldu ganga um ǫll fylki á Uplǫndum ok svá víða annars staðar, sem síðan hafa þau gengit. En er várar, sótti hann út til sævar, lét þá búa skip sín ok fór um várit út til Túnsbergs ok sat þar um várit, þá er þar var fjǫlmennast ok þungi var fluttr til bœjar af ǫðrum lǫndum. Var þar þá árferð góð alt um Víkina ok til góðrar hlítar alt norðr til Staðs, en hallæri mikit alt norðr þaðan.

Óláfr konungr sendi boð um várit vestr um Agðir ok alt norðr um Rogaland ok um Hǫrðaland, at hann vill hvárki korn né malt né mjǫl þaðan í brot láta selja; lét þat fylgja, at hann mun þangat koma með lið sitt ok fara at veizlum, svá sem siðvenja var til. Fór þetta boð um þau fylki ǫll, en konungr dvalðisk í Víkinni um sumarit ok fór alt austr til landzenda. Einarr þambarskelfir hafði verit með Óláfi Svía-konungi, síðan er Sveinn jarl andaðisk, mágr hans, ok gǫrzk Svía-konungs maðr, tekit þar af honum lén mikit. En er konungr var andaðr, þá fýstisk Einarr at leita sér griða til Óláfs digra, ok hǫfðu þar um várit farit orðsendingar milli. En er Óláfr konungr lá í Elfi, þá kom þar Einarr þambarskelfir með nǫkkura menn; rœddu þeir konungr þá um sætt sína, ok samðisk þat með þeim, at Einarr skyldi fara norðr til Þrándheims ok hafa eignir sínar allar ok svá þær jarðir, er Bergljótu hǫfðu heiman fylgt. Fór Einarr þá norðr leið sína, en konungr dvalðisk í Víkinni ok var lengi í Borg um haustit ok ǫndurðan vetr.