Bókastaðir

Þorfinnr jarl spurði þat, at Brúsi, bróðir hans, var farinn austr á fund Óláfs konungs at sœkja traust af honum. En fyrir því, at Þorfinnr hafði verit fyrr á fund Óláfs konungs ok komit sér þar í vináttu, þá þóttisk hann þar eiga vel fyrir búit ok vissi, at þar mundu margir flutninga-menn um hans mál, en þó vætti hann, at fleiri mundu vera, ef hann kvæmi sjálfr til; gerir Þorfinnr jarl þat ráð, at hann bjósk sem skyndiligast ok fór austr til Nóregs ok ætlaði at sem minztr skyldi verða misfari þeira Brúsa, ok ekki skyldi hans ørendi til loka komask, áðr en Þorfinnr hitti konung. En þat var annan veg en jarl hafði ætlat, þvíat þá er Þorfinnr jarl kom á fund Óláfs konungs, var lokit ok gǫrt alt um sáttmál konungs ok Brúsa jarls. Vissi ok eigi Þorfinnr jarl, at Brúsi hefði upp gefit sitt ríki, fyrr en hann var kominn til Óláfs konungs. Ok þegar er þeir hittusk, Þorfinnr jarl ok Óláfr konungr, þá hóf Óláfr konungr upp sama ákall til ríkis í Orkneyjum, sem hann hafði haft við Brúsa jarl, ok beiddi Þorfinn þess ins sama, at hann skyldi játa konungi þeim hluta landa, er hann átti áðr. Jarl svarar vel orðum konungs ok stilliliga ok segir svá, at honum þótti miklu máli skipta um vingan konungs — "ok ef þér, herra, þykkizk þurfa liðveizlu mína í mót ǫðrum hǫfðingjum, þá hafið þér áðr fult til þess unnit, en mér er eigi hent at veita yðr handgǫngu, þvíat ek em áðr jarl Skota-konungs ok honum lýðskyldr". En er konungr fann undandrátt í svǫrum jarls um þá málaleitan, er hann hafði áðr upp hafit, þá mælti konungr: "ef þú vill, jarl, ekki gerask minn maðr, þá er hinn kostr, at ek setja þann mann yfir Orkneyjar, er ek vil; en ek vil, at þú veitir þá svardaga at kalla þá ekki til landa þeira ok láta þá í friði vera af þér, er ek set yfir lǫndin. En ef þú vill hvárngan þenna kost, þá mun svá þykkja þeim, er lǫndum ræðr, sem ófriðar myni af þér ván vera; má þér þá eigi undarligt þykkja, þótt dalr mœti hóli". Jarl svarar ok bað hann gefa sér frest at hugsa þetta mál. Konungr gerði svá, gaf jarli stund at ráða um þetta kør við menn sína. Þá beiddi hann þess, at konungr skyldi ljá honum fresta til annars sumars, ok fœri hann fyrst vestr um haf, þvíat heima var ráðuneyti hans, en hann var bernskumaðr fyrir aldrs sakir. Konungr bað hann þá kjósa. Þorkell fóstri var þá með Óláfi konungi; hann sendi mann til Þorfinnz jarls leyniliga ok bað hann eigi þat fyrir ætlask, hvatki er honum var í hug, at skiljask svá at sinni við Óláf konung, at þeir væri eigi sáttir, svá sem hann var þá kominn í hendr konungi. Af þvílíkum minningum þóttisk jarl sjá, at einbeygðr myndi kostr at láta konung þá fyrir ráða; þótti hinn eigi kostligr, at eiga enga ván sjálfr til ættleifðar sinnar, en veita til þess svardaga, at þeir hefði í ró ríki þat, er þar váru ekki til bornir. En fyrir því at honum þótti ósýnt um brotferð sína, þá kaus hann þat af, at ganga til handa konungi ok gerask hans maðr, svá sem Brúsi hafði gǫrt. Konungr fann þat, at Þorfinnr var miklu skapstœrri en Brúsi ok kunni verr pynding þessi; trúði konungr Þorfinni verr en Brúsa; sá konungr þat, at Þorfinnr myndi þykkjask styrks eiga ván af Skota-konungi, þótt hann brygðisk í þessu sáttmáli; skilði konungr þat af vizku sinni, at Brúsi gekk tregliga at ǫllu sáttmáli, en mælti þat eina um, er hann ætlaði sér at halda; en þar er Þorfinnr var, þá er hann hafði ráðit, hvern hann vildi upp taka, þá gekk hann glatt at ǫllum skildaga ok dró um þat engan hlut, sem hann veitti in fyrstu ákvæði; en þat grunaði konung, at jarl myndi gera eptir sumar sættir.

Þá er Óláfr konungr hafði hugsat fyrir sér alt þetta mál, lét hann blása til fjǫlmennrar stefnu, lét þangat kalla jarla. Þá mælti konungr: "sáttmál vár Orkneyinga-jarla vil ek nú birta fyrir alþýðu. Þeir hafa nú játat mínu eiginorði yfir Orkneyjum ok Hjaltlandi ok gǫrzk báðir mínir menn ok bundit þat alt svardǫgum, ok vil ek nú gefa þeim þat í lén, Brúsa þriðjung landa, Þorfinni annan þriðjung, svá sem þeir hǫfðu fyrr átt, en þann þriðjung, er átti Einarr rangmuðr, þann læt ek fallit hafa í minn garð fyrir þat er hann drap Eyvind úrarhorn, hirðmann minn ok félagsmann ok kæran vin; vil ek sjá fyrir þeim hluta landa þat er mér sýnisk. Þat vil ek ok til skilja við ykkr jarla mína, at ek vil, at þit takið sættir af Þorkatii Ámundasyni fyrir aftǫku Einars, bróður ykkars; vil ek, at sá dómr sé undir mér, ef þit vilið því játat hafa". En þat var sem annat, at jarlar játtu því ǫllu, er konungr mælti. Gekk þá Þorkeli fram ok festi konungsdóm á þessu máli, ok sleit svá þessu þingi. Óláfr konungr dœmði bœtr fyrir Einar jarl, slíkar sem fyrir iii. lenda menn; en fyrir sakir skyldi niðr falla þriðjungr gjalda. Þorfinnr jarl bað þá konung sér brautfararleyfis; en þegar er þat feksk, bjósk jarl sem skyndiligast. En er hann var albúinn, var þat einn dag, er jarl drakk á skipi, at þar kom fyrir hann Þorkell Ámundason váveifliga ok lagði hǫfuð sitt í kné jarli ok bað hann þá gera af slíkt, er hann vildi. Jarl spurði, fyrir hví hann fœri svá — "vér erum áðr menn sáttir at konungsdómi, ok statt þú upp, Þorkell". Hann gerði svá. Þorkell mælti: "sætt þeiri, er konungr gerði, mun ek hlíta um mál vár Brúsa, en þat er til þín kømr af, skaltu einn ráða; þótt konungr hafi mér skilit eignir eða landzvist í Orkneyjum, þá kann ek skaplyndi þitt, at mér er ófœrt í eyjar, nema ek fara í trúnaði yðrum, jarl; vil ek þat, segir hann, festa yðr, at koma aldri í Orkneyjar, hvat sem konungr mælir um þat". Jarl þagnaði ok tók seint til máls, hann mælti: "viltu heldr, Þorkell, at ek dœma um okkur mál, heldr en hlíta konungsdómi, þá mun ek hafa þat uphaf at sætt okkarri, at þú skalt með mér fara í Orkneyjar ok vera með mér ok skiljask eigi við mik, nema mitt lof eða leyfi sé til; vera skyldr at verja land mitt ok allra verka þeira, er ek vil gera láta, meðan vit erum báðir á lífi". Þorkell segir: "þat skal á yðru valdi, jarl, sem alt annat, þat er ek má ráða". Gekk þá Þorkell til ok festi jarli þetta alt, sem hann kvað á. Jarl segir, at um fégjǫld myndi hann síðarr á kveða; en hann tók þá svardaga af Þorkatli. Snørisk Þorkell þá þegar til ferðar með jarli; fór jarl þegar á brot, er hann var búinn, ok sásk þeir Óláfr konungr aldregi síðan. Brúsi jarl dvalðisk þar eptir ok bjósk meirr í tómi; en áðr hann fœri í brot, þá átti Óláfr konungr stefnur við hann ok mælti svá: "þat lízk mér, jarl, at ek myna hafa þik at trúnaðarmanni þar fyrir vestan hafit; ætla ek svá, at þú skylir hafa ii. hluti landa til forráða, þá sem þú hefir áðr haft; vil ek, at þú sér eigi minni maðr eða óríkari, er þú ert mér handgenginn, en áðr vartu. En ek vil festa trúnað þinn með því, at ek vil, at hér sé eptir með mér Rǫgnvaldr, sonr þinn. Sé ek þá, er þú hefir mitt traust ok ii. hluti landa, at þú mátt vel halda þínu at réttu fyrir Þorfinni, bróður þínum". Brúsi tók þat með þǫkkum at hafa ii. hluti landa. Dvalðisk Brúsi síðan lítla hríð, áðr hann fór í brot, ok kom um haustit vestr til Orkneyja. Rǫgnvaldr, sonr Brúsa, var austr eptir með Óláfi konungi; hann var allra mann fríðastr, hárit mikit ok gult sem silki, hann var snimma mikill ok sterkr, manna var hann gørviligastr bæði fyrir vits sakir ok kurteisi; hann var lengi síðan með Óláfi konungi. Þessa getr Óttarr svarti í drápu þeiri, er hann orti um Óláf konung:

Þá er þeir brœðr kómu vestr til Orkneyja, Þorfinnr ok Brúsi, þá tók Brúsi ii. hluti landa til forráða, en Þorfinnr þriðjung; hann var jafnan á Katanesi ok á Skotlandi, en setti menn sína yfir eyjar. Hafði Brúsi þá einn landvǫrn fyrir eyjunum; en í þann tíma var þar herskátt, þvíat Norðmenn ok Danir herjuðu mjǫk í vestrvíking ok kómu opt við Orkneyjar, þá er þeir fóru vestr eða vestan, ok námu nesnám. Brúsi talði at því við Þorfinn, bróður sinn, er hann hafði engar útgørðir fyrir Orkneyjum eða Hjaltlandi, en hafði skatta ok skyldir alt at sínum hluta. Þá bauð Þorfinnr honum þann kost, at Brúsi skyldi hafa þriðjung landa en Þorfinnr ii. hluti ok hafa einn landvǫrn fyrir beggja þeira hǫnd. En þó at þetta skipti yrði eigi þá bráðfengis, þá er þó þat sagt í Jarlasǫgunum, at þetta skipti fœri fram, at Þorfinnr hefði ii. hluti, en Brúsi þriðjung, þá er Knútr inn ríki hafði lagt undir sik Nóreg, en Óláfr konungr var ór landi farinn. Þorfinnr jarl Sigurðarson hefir verit gǫfgastr jarl í Eyjum ok haft mest ríki Orkneyingajarla; hann eignaðisk Hjaltland ok Orkneyjar, Suðreyjar; hann hafði ok mikit ríki á Skotlandi ok Írlandi; á þat kvað Arnórr jarlaskáld:

Þorfinnr var inn mesti hermaðr; hann tók jarldóm v. vetra gamall ok réð meirr en lx. vetra ok varð sóttdauðr á ofanverðum dǫgum Haraldz Sigurðarsonar, en Brúsi andaðisk á dǫgum Knúts ins ríka, lítlu eptir fall Óláfs konungs ins helga.

Nú

Ferr tvennum sǫgum fram, ok skal þar nú til taka, sem frá var horfit, er frá því var sagt, er Óláfr Haraldzson hafði frið gǫrt við Óláf Svía-konung, ok þat, at Óláfr konungr fór þat sumar norðr til Þrándheims. Hann hafði þá verit konungr v. vetr. Þat haust bjó hann til vetrsetu í Niðarósi ok sat þar um vetrinn. Þann vetr var með Óláfi konungi Þorkell fóstri Ámundason, sem fyrr var ritat. Óláfr konungr leiddi þá mjǫk atspurningum um kristnihald, hvert þá væri í landinu, ok spurðisk honum svá til, sem ekki væri kristnihaldit, þegar er norðr sótti á Hálogaland, en þó skorti mikit á, at vel væri um Naumudal ok inn um Þrándheim. Maðr er nefndr Hárekr, sonr Eyvindar skáldaspillis; hann bjó í ey þeiri, er Þjótta heitir, þat er á Hálogalandi. Eyvindr hafði maðr verit ekki stórauðigr, ættstórr ok skǫrungr mikill. Í Þjóttu bjoggu þá smáir bœndr ok eigi allfáir. Hárekr keypti þar einn bœ fyrst ok eigi allmikinn ok fór þar búðum til; en á fám misserum hafði hann rutt í brot ǫllum bóndum, þeim er þar bjoggu áðr, svá at hann átti þá einn alla eyna ok gerði þar þá hǫfuðbœ mikinn. Hárekr varð brátt vellauðigr; hann var spekingr mikill at viti ok framkvæmðarmaðr. Hann hafði lengi haft af hǫfðingjum metnað mikinn; hann var í frændsemistǫlu við Nóregs-konunga; af þeim sǫkum hafði Hárekr haft mikil metorð af landzhǫfðingjum. Gunnhildr, fǫðurmóðir Háreks, var dóttir Hálfdanar jarls ok Ingibjargar, dóttur Haraldz ins hárfagra. Hárekr var þá heldr á øfra aldri, þá er þetta er tíðenda. Hárekr var mestr virðingamaðr á Hálogalandi; hann hafði þá langa hríð finnkaup ok konungssýslu á mǫrkinni; hafði hann stundum einn haft, en stundum hǫfðu aðrir suma með honum. Ekki hafði hann komit á fund Óláfs konungs, en þó hǫfðu farit orð ok sendimenn millum þeira, ok var þat alt vingjarnligt; ok þann vetr, er Óláfr konungr sat í Niðarósi, fóru enn menn milli þeira Háreks ór Þjóttu. Þá lýsti konungr yfir því, at um sumarit eptir ætlaði hann sér at fara norðr á Hálogaland ok alt norðr til landzenda; en þeir Háleygirnir hugðu allmisjafnt til þeira ferðar.

Óláfr konungr bjósk nú um várit með v. skipum ok hafði nær ccc. manna. En er hann var búinn, þá byrjar hann ferð sína norðr með landi, ok er hann kom í Naumdœlafylki, stefndi hann þing við bœndr. Var hann þá til konungs tekinn á hverju þingi. Hann lét þá ok þar, sem annars staðar, lǫg þau upp lesa, sem hann bauð mǫnnum þar í landi kristni at halda, ok lagði við líf ok limar eða aleigusǫk hverjum manni, er eigi vildi undir ganga kristin lǫg. Veitti konungr þar mǫrgum mǫnnum stórar refsingar ok lét þat ganga jamt yfir ríka sem óríka; skilðisk hann svá við í hverju heraði, at alt fólk játti, at halda helga trú. En flestir ríkismenn ok margir stórbœndr gerðu veizlur í mót konungi; fór hann svá norðr alt á Hálogaland. Hárekr í Þjóttu veitti konungi veizlu, ok var þar allmikit fjǫlmenni ok veizla in prýðiligsta. Gerðisk Hárekr þá lendr maðr; Óláfr konungr fekk honum þá veizlur, svá sem hann hafði haft af inum fyrrum landzhǫfðingjum.