Bókastaðir

Svá er sagt, at á dǫgum Haraldz ins hárfagra, Nóregs konungs, byggðusk Orkneyjar; en áðr var þar víkingabœli. Sigurðr hét inn fyrsti jarl í Orkneyjum; hann var sonr Eysteins glumru ok bróðir Rǫgnvaldz Mœrajarls, en eptir Sigurð Guðþormr, sonr hans i. vetr. Eptir hann tók jarldóm Torf-Einarr, sonr Rǫgnvaldz jarls, ok var lengi jarl ok ríkr maðr. Hálfdan háleggr, sonr Haraldz hárfagra, fór á hendr Torf-Einari, ok rak hann á brot ór Orkneyjum. Einarr kom þá aptr ok drap Hálfdan í Rínansey. Eptir þat fór Haraldr konungr með her í Orkneyjar. Einarr flýði þá upp á Skotland. Haraldr konungr lét Orkneyinga sverja sér ǫll óðul sín. Eptir þat sættusk þeir konungr ok jarl, ok gerðisk jarl hans maðr ok tók lǫnd í lén af konungi ok skyldi enga gjalda skatta af, þvíat þar var herskátt mjǫk. Jarl galt konungi lx. marka gullz. Þá herjaði Haraldr konungr á Skotland, svá sem getit er í Glymdrápu. Eptir Torf-Einar réðu fyrir lǫndum synir hans Arnkell, Erlendr, Þorfinnr hausakljúfr. Á þeira dǫgum kom af Nóregi Eiríkr blóðøx, ok váru þá jarlar honum lýðskyldir. Arnkell ok Erlendr fellu í hernaði, en Þorfinnr réð lǫndum ok varð gamall. Synir hans váru Arnfiðr, Hávarðr, Hlǫðvir, Ljótr, Skúli; móðir þeira var Grélǫð, dóttir Dungaðar jarls af Katanesi; móðir hennar var Gróa, dóttir Þorsteins rauðs. Á dǫgum Þorfinnz jarls ofarliga kómu af Nóregi synir Blóðøxar, þá er þeir hǫfðu flýit fyrir Hákoni jarli. Var þá í Orkneyjum mikill yfirgangr þeira. Þorfiðr jarl varð sóttdauðr. Eptir hann réðu lǫndum synir hans, ok eru miklar frásagnir frá þeim. Hlǫðvir lifði þeira lengst ok réð þá einn lǫndum; sonr hans var Sigurðr digri, er jarldóm tók eptir hann; hann var ríkr ok hermaðr mikill. Á hans dǫgum fór Óláfr Tryggvason ór vestrvíking með liði sínu ok lagði til Orkneyja ok tók hǫndum Sigurð jarl í Rǫgnvaldzey; hann lá þar fyrir einskipa. Óláfr konungr bauð þá fjǫrlausn jarli, at hann skyldi taka skírn ok trú rétta ok gerask hans maðr ok bjóða kristni um allar Orkneyjar. Óláfr konungr tók í gísling son hans, er hét Hundi eða Hvelpr. Þaðan fór Óláfr til Nóregs ok varð þar konungr. Hundi var með Óláfi konungi nǫkkura vetr, ok andaðisk hann þar; en síðan veitti Sigurðr jarl enga lýðskyldu Óláfi konungi; hann gekk þá at eiga dóttur Melkólms Skota-konungs, ok var þeira son Þorfinnr; enn váru synir Sigurðar jarls inir ellri, Sumarliði, Brúsi, Einarr rangmuðr. Fimm vetrum eða fjórum eptir fall Óláfs Tryggvasonar fór Sigurðr jarl til Írlandz, en hann setti sonu sína ina ellri at ráða lǫndum. Þorfinn sendi hann til Skota-konungs, móðurfǫður síns. Í þeiri ferð fell Sigurðr jarl í Brjáns-orrostu. En er þat spurðisk til Orkneyja, þá váru þeir brœðr til jarla teknir, Sumarliði, Brúsi, Einarr, ok skiptu lǫndum í þriðjunga með sér. Þorfinnr Sigurðarson var þá v. vetra, er Sigurðr jarl fell. En er fall hans spurðisk til Skota-konungs, þá gaf konungr Þorfinni frænda sínum Katanes ok Suðrland ok jarlsnafn með ok fekk menn til at stýra ríkinu með honum. Þorfinnr jarl var þegar í upvexti bráðgǫrr at ǫllum þroska; hann var mikill ok sterkr, ljótr maðr; ok þegar er honum óx aldr, var þat auðsýnt, at hann var ágjarn maðr, harðr ok grimmr ok forvitri; þess getr Arnórr jalaskáld:

Þeir brœðr, Einarr ok Brúsi, váru ólíkir í skaplyndi; Brúsi var hógværr ok samsmaðr mikill, vitr ok málsnjallr ok vinsæll. Einarr var stirðlyndr, fálátr ok óþýðr, ágjarn ok fégjarn ok hermaðr mikill. Sumarliði var líkr Brúsa í skaplyndi, ok var hann elztr ok lifði skemst þeira brœðra; hann varð sóttdauðr. Eptir andlát hans talði Þorfiðr til síns hluta í Orkneyjum. Einarr svarar því, at Þorfinnr hefði Katanes ok Suðrland, þat ríki, er áðr hafði átt Sigurðr jarl, faðir þeira, ok talði hann þat miklu meira en þriðjung Orkneyja ok vildi hann eigi unna Þorfinni skiptis, en Brúsi lét uppi skipti fyrir sína hǫnd — "ok vil ek, segir hann, ekki ágirnask at hafa meira af lǫndum en þann þriðjung, er ek á at frjálsu". Þá tók Einarr undir sik ii. hluti eyja; gerðisk hann þá ríkr maðr ok fjǫlmeðr, var opt á sumrum í hernaði ok hafði útboð mikil í landinu, en allmisjafnt varð til fengjar í víkingunni. Þá tók bóndum at leiðask þat starf, en jarl helt fram með freku ǫllum álǫgum, ok lét engum manni hlýða í móti at mæla; Einarr jarl var inn mesti ofstopamaðr. Þá gerðisk í hans ríki hallæri af starfi ok fékostnaði þeim, er bœndr hǫfðu, en í þeim hluta landz, er Brúsi hafði, var ár mikit ok hóglífi bóndum; var hann vinsæll.

Maðr hét Ámundi, ríkr ok auðigr, hann bjó í Hrossey í Sandvík á Hlaupandanesi. Þorkell hét sonr hans, ok var hann allra manna gørviligastr í Orkneyjum. Ámundi var inn vitrasti maðr ok einna manna mest virðr í eyjunum. Þat var eitt vár, at Einarr jarl hafði þá útboð enn, sem hann var vanr, en bœndr kurruðu illa ok báru fyrir Ámunda ok báðu hann mæla þeim nǫkkura forstoð við jarl. Hann svarar: "jarl er óáhlýðinn" — ok telr ekki stoða munu, at biðja jarl né einnar bœnar um þetta — "er vinátta vár jarls ok góð at svá búnu; en mér þykkir við váða búit, ef vér verðum rangsáttir, við skaplyndi hvárratveggju; mun ek mér, segir Ámundi, engu af skipta". Þá rœddu þeir þetta við Þorkel; hann var trauðr til ok hét þó um síðir við áeggjan manna. Ámunda þótti hann ofbrátt heitit hafa. En er jarl átti þing, þá mælti Þorkell af hendi bónda ok bað jarl vægja mǫnnum um álǫgur ok talði upp nauðsyn manna, en jarl svarar vel ok segir, at hann skyldi mikils virða orð Þorkels — "ek hafða nú ætlat vi. skip ór landi at hafa, en nú skal eigi meirr hafa en iii., en þú Þorkell, bið eigi optarr slíkrar bœnar". Bœndr þǫkkuðu vel Þorkatli liðveizlu sína. Fór jarl í víking ok kom aptr at hausti. En eptir um várit hafði jarl sǫmu boð, sem hann var vanr, ok átti þing við bœndr. Þá talaði Þorkell enn ok bað jarl vægja bóndum. Jarl svarar þá reiðuliga ok segir, at hlutr bónda skyldi þá versna við hans umrœðu; gerði hann sik þá svá reiðan ok óðan, at hann mælti, at þeir skyldu eigi annat vár báðir heilir á þinginu; ok sleit síðan því þingi. En erÁmundi varð víss, hvat þeir Þorkell ok jarl hǫfðu við mælzk, þá bað hann Þorkel á brot fara, ok fór hann yfir á Katanes til Þorfinnz jarls. Þorkell var þar lengi síðan ok elskaði at jarli, er hann var ungr, ok var hann síðan kallaðr Þorkell fóstri ok var hann ágætr maðr. Fleiri váru þeir ríkismenn, er flýðu ór Orkneyjum óðul sín fyrir ríki Einars jarl; flýðu flestir yfir á Katanes til Þorfinnz jarls, en sumir flýðu ór Orkneyjum til Nóregs, en sumir til ýmissa landa. En er Þorfinnr jarl rosknaðisk, þá gerði hann boð til Einars jarls, bróður síns, ok beiddi af honum ríkis þess, er hann þóttisk eiga í Orkneyjum; en þat var þriðjungr eyja. Einarr tók því óbrátt, at minka ríki sitt. En er Þorfinnr spurði þat, þá býr hann lið út af Katanesi ok ferr út í eyjar. En er Einarr jarl varð þess víss, samnar hann liði ok ætlar at verja lǫndin. Brúsi jarl samnar ok liði ok ferr til móts við þá ok berr sættarorð í milli þeira. Var þat at sætt með þeim, at Þorfinnr skyldi hafa þriðjung landa í Orkneyjum, svá sem hann átti at réttu. En Brúsi ok Einarr lǫgðu saman sinn hluta, skyldi Einarr hafa einn forræði fyrir þeim; en ef misdauði þeira yrði, þá skyldi sá þeira lǫnd taka eptir annan, er lengr lifði. En sá máldagi þótti þá ekki jafnligr, þvíat Brúsi átti son, er Rǫgnvaldr hét, en Einarr var sonlauss. Setti þá Þorfinnr jarl sína menn til at varðveita ríki þat, er hann átti í Orkneyjum, en hann var optast á Katanesi. Einarr jarl var optast á sumrum í hernaði um Írland ok Skotland ok Bretland. Þat var eitt sumar, er Einarr jarl herjaði á Írland, at hann barðisk í Úlfreksfirði við Konofogor Íra-konung, svá sem fyrr var ritit, at Einarr jarl fekk þar ósigr mikinn ok mannlát. Annat sumar eptir fór Eyvindr úrarhorn vestan af Írlandi ok ætlaði til Nóregs; en er veðr var hvast ok straumar ófœrir, snýr Eyvindr þá til Ásmundarvágs ok lá þar nǫkkura hríð veðrfastr. En er þat spurði Einarr jarl, þá helt hann þangat liði miklu, tók þar Eyvind ok lét drepa, en gaf grið flestum mǫnnum hans, ok fóru þeir austr til Nóregs um haustit ok kómu á fund Óláfs konungs ok sǫgðu honum frá aftǫku Eyvindar. Konungr svarar fá um, ok fanzk þat á, at honum þótti þat mannskaði mikill ok mjǫk gǫrt í þrá sér, ok um flest var hann fámæltr, þat er honum þótti sér í móti skapi. Þorfinnr jarl sendi Þorkel fóstra út í eyjar at heimta saman skatta sína. Einarr jarl kendi Þorkatli mjǫk upreist þá, er Þorfinnr hafði haft tilkall út í eyjar. Fór Þorkell skyndiliga ór eyjunum ok yfir á Katanes. Hann segir Þorfinni jarli, at hann var þess víss orðinn, at Einarr jarl ætlaði honum dauða, ef eigi hefði frændr hans ok vinir honum njósn borit — "nú mun ek, segir hann, þann eiga á baugi, at láta þann verða fund okkarn jarls, er um skipti með oss; en þann kost annan, at fara lengra á brot ok þannug, er ekki sé hans vald yfir". Jarl fýsti þess, at Þorkell skyldi fara austr til Nóregs á fund Óláfs konungs — "mundu, segir hann, mikils metinn, hvar sem kømr með tígnum mǫnnum, en ek veit beggja ykkar skaplyndi, þitt ok jarls, at þit munuð skamma stund mundask til". Þá bjósk Þorkell ok fór um haustit til Nóregs ok síðan á fund Óláfs konungs ok var þar um vetrinn með konungi í kærleikum miklum; hafði hann Þorkel mjǫk við mál sín; þótti honum, sem var, at Þorkell var vitr maðr, skǫrungr mikill; fanzk konungi þat í rœðum hans, at hann misjafnaði mjǫk frásǫgu um jarlana ok var vinr mikill Þorfinnz, en lagði þungt til Einars jarls. Ok snemmendis um várit sendir konungr skip vestr um haf á fund Þorfinnz jarls ok orðsending, at jarl skyldi koma austr á konungs fund; en jarl lagðisk eigi þá ferð undir hǫfuð, þvíat vináttumál fylgði orðsending.

Þorfinnr jarl fór austr til Nóregs ok kom á fund Óláfs konungs ok fekk þar góðar viðtǫkur ok dvalðisk þar lengi um sumarit. En er hann bjósk vestr, gaf Óláfr konungr honum langskip mikit ok gott með ǫllum reiða. Þorkell fóstri rézk þá til ferðar með jarli, ok gaf jarl honum þat skip, er hann hafði vestan haft um sumarit. Skilðusk þeir konungr ok jarl með kærleikum miklum. Þorfinnr jarl kom um haustit til Orkneyja.

En er Einarr jarl spurði þat, þá hafði hann fjǫlment ok lá á skipum. Brúsi jarl fór þá til fundar við þá báða brœðr ok bar sætt milli þeira; kom enn svá, at þeir sættusk ok bundu þat eiðum. Þorkell fóstri skyldi vera í sætt ok vináttu við Einar jarl, ok var þat mælt, at hvárr þeira skyldi veita ǫðrum veizlu, ok skyldi jarl fyrri sœkja til Þorkels í Sandvík. En er jarl var þar á veizlu, þá var veitt it kappsamligsta; var jarl ekki kátr. Þar var mikill skáli ok dyrr á báðum endum. Þann dag er jarl skyldi á brot fara, þá skyldi Þorkell fara með honum til veizlu. Þorkell sendi menn á njósn fram á leiðina, er þeir skyldu fara um daginn; en er njósnarmenn kómu aptr, þá segja þeir Þorkatli, at þeir fundu þrennar sátir ok vápnaða menn — "ok hyggjum vér, segja þeir, at svik myni vera". En er Þorkell spurði þetta, þá frestaði hann búnaðinum ok heimti menn sína at sér. Jarl bað hann búask ok segir, at mál var at ríða. Þorkell segir, at hann átti mart at annask; hann gekk stundum út, en stundum inn; eldar váru á gólfinu; þá gekk hann inn um aðrar dyrr ok eptir honum maðr, er nefndr er Hallvarðr; hann var íslenzkr maðr ok austfirzkr; hann lauk aptr hurðunni. Þorkell gekk innar milli eldzins ok þess, er jarl sat. Jarl spurði: "ertu eigi enn búinn?". Þorkell svarar: "nú em ek búinn". Þá hjó hann til jarls ok í hǫfuðit. Jarl steypðisk á gólfit. Þá mælti Íslendingr: "hér sá ek alla versta fangaráðs, er þér dragið eigi jarl af eldinum". Hann keyrði til spǫrðu ok setti undir hnakkabein jarli ok kipði honum upp at pallinum. Þorkell ok þeir báðir fǫrunautar gengu út skyndiliga aðrar dyrr en þeir hǫfðu inn gengit; stóðu þar úti menn Þorkels með alvæpni. En jarls menn tóku til hans, ok var hann þá dauðr, en ǫllum fellusk hendr til hefndarinnar; var þat ok, at bráðum bar at, ok varði engan mann þessa verks af Þorkatli, þvíat þeir hugðu allir, at svá myndi vera, sem áðr var mælt, at vinátta væri með jarli ok Þorkatli; váru menn ok flestir vápnlausir inni, en margir áðr vinir Þorkels góðir; bar þat til með auðnu þeiri, er Þorkatli var auðit lengra lífs. Þorkell hafði þá lið, er hann kom út, engu minna en jarlsmenn. Fór Þorkell þá til skips síns, en jarlsmenn í brot. Þorkell siglði þann dag þegar í brot ok austr í haf, ok var þat eptir vetrnætr, ok kom hann með heilu til Nóregs ok fór þegar sem skyndiligast á fund Óláfs konungs ok fekk þar góðar viðtǫkur; lét konungr yfir verki þessu vel; var Þorkell með honum um vetrinn.

Eptir fall Einars jarls tók Brúsi jarl þann hlut landa, er áðr hafði haft Einarr jarl, þvíat þat var á margra manna vitorði, með hverjum skildaga þeir Einarr ok Brúsi brœðr hǫfðu félag sitt gǫrt. En Þorfinni þótti þat réttast, at hálfar eyjar hefði hvárr þeira; en þó hafði Brúsi þann vetr ii. hluti landa. Eptir um várit kallaði Þorfinnr til þeira landa við Brúsa, at hann vildi hafa helming við Brúsa, en Brúsi galt eigi jákvæði til þess. Áttu þeir þing ok stefnur at þeim málum; gengu þá vinir þeira at semja þetta mál, ok kom svá, at Þorfinnr lét sér ekki líka annat en hafa helming eyja ok segir þat með, at Brúsi þurfti eigi at hafa meirr en þriðjung, með því skaplyndi, sem hann hafði. Brúsi segir: "ek unða því, segir hann, at hafa þriðjung landa, þann er ek tók í arf eptir fǫður minn; kallaði ok engi til þess í hǫnd mér; en nú hefi ek tekit annan þriðjung í arf eptir bróður minn at réttum máldǫgum. En þó at ek sé vanfœrr til, at deila kappi við þik, bróðir, þá mun ek þó annars í leita, en játa undan mér ríkit at svá búnu". Þeir skilðu svá málstefnu þessa. En er Brúsi sá, at hann myndi eigi hafa afla til at standa jafnfœtis við Þorfinn, þvíat Þorfinnr hafði ríki miklu meira ok traust af Skota-konungi, móðurfǫður sínum, þá réð Brúsi þat af, at fara ór landi austr á fund Óláfs konungs, ok hafði með sér Rǫgnvald son sinn; var hann þá x. vetra gamall. En er jarl hitti konung, þá tók hann vel við honum. En er jarl bar upp ørendi sín ok segir konungi allan málavǫxt, þann er var með þeim brœðrum, ok bað konung veita sér styrk til at halda ríki sínu, bauð þar fram í mót fullkomna vináttu sína. Konungr segir ok tók þar fyrst til máls, er Haraldr inn hárfagri hafði eignazk óðul ǫll í Orkneyjum, er jarlar hǫfðu haft jafnan síðan lǫnd þau at léni, en aldrigi at eign — "en þat til jartegna, segir hann, at þá er Eiríkr blóðøx ok synir hans váru í Orkneyjum, váru jarlar þeim lýðskyldir; en er Óláfr Tryggvason, frændi minn, kom þar, þá gerðisk Sigurðr jarl, faðir þinn, hans maðr. Nú hefi ek tekit arf allan eptir Óláf konung; vil ek gera þér þann kost, at þú gerisk minn maðr, mun ek þá fá eyjarnar þér í lén; skulu vit þá freista, ef ek veiti þér minn styrk, hvárt betr skal at haldi koma, eða Þorfinni bróður þínum traust Skota-konungs. En ef þú vill eigi þenna kost, þá mun ek eptir leita þeim eignum ok óðulum, er várir frændr ok forellrar hafa átt vestr þannug". Þessar rœður hugfesti jarl fyrir sér ok bar fyrir vini sína, leitaði ráðs við þá, hverju hann skyldi játa, hvárt hann skyldi at þessu sættask við Óláf konung ok gerask hans maðr — "en hitt er mér ósýnna, hverr minn hluti verðr at skilnaði várum, ef ek kveð nei við, þvíat konungr hefir bert gǫrt þat tilkall, er hann hefir til Orkneyja; en við stórræði hans ok þat er vér erum hér komnir, þá mun honum lítit fyrir at gera þat af várum kosti, sem honum sýnisk". En þó at jarli þœtti á hvárutveggju anmarkar, þá tók hann þann kost, at leggja alt á vald konungs, bæði sik ok ríki sitt. Tók þá Óláfr konungr af jarli vald ok forráð yfir ǫllum erfðalǫndum jarls; gerðisk jarl þá hans maðr ok batt þat svardǫgum.