Bókastaðir

Óláfr konungr fór, er váraði, út til sævar ok lét búa skip sín ok stefndi til sín liði ok fór um várit alt út eptir Víkinni til Líðandisness, ok alt fór hann norðr á Hǫrðaland; sendi þá orð lendum mǫnnum ok nefnði alla ina ríkustu menn ór heruðum ok bjó þá ferð sem vegligast, er hann fór í mót festarkonu sinni.

Veizla sú skyldi vera um haustit austr við Elfi við landamæri. Óláfr konungr hafði með sér Hrœrek konung blinda. En er hann var gróinn sára sinna, þá fekk Óláfr konungr ii. menn til þjónostu við hann ok lét hann sitja í hásæti hjá sér ok helt hann at drykk ok at klæðum engum mun verr, en hann hafði áðr haldit sik sjálfr. Hrœrekr var fámálugr ok svaraði stirt ok stutt, þá er menn ortu orða á hann. Þat var siðvenja hans, at hann lét skósvein sinn leiða sik úti um daga ok frá ǫðrum mǫnnum; þá barði hann knapann; en er hann hljóp frá honum, þá segir hann Óláfi konungi, at sá sveinn vildi honum ekki þjóna. Þá skipti Óláfr konungr við hann þjónostumǫnnum, ok fór alt sem áðr, at engi þjónostumaðr helzk við með Hrœreki konungi. Þá fekk Óláfr konungr til fylgðar ok til gæzlu við Hrœrek þann mann, er Sveinn hét, ok var hann frændi Hrœreks konungs ok hafði verit hans maðr áðr. Hrœrekr helt teknum hætti um stirðlæti ok svá um einfarar sínar. En er þeir Sveinn váru ii. saman staddir, þá var Hrœrekr kátr ok málrœtinn; hann mintisk þá á marga hluti, þá er fyrr hǫfðu verit, ok þat er um hans daga hafði at borizk, þá er hann var konungr, ok mintisk á ævi sína ina fyrri ok svá á þat, hverr því hafði brugðit, hans ríki ok hans sælu, en gǫrt hann at ǫlmusumanni — "en hitt þykki mér þó allra þyngst, segir hann, er þú eða aðrir frændr mínir, þeir er mannvænir hǫfðu verit, skulu nú verða svá miklir átlerar, at engrar svívirðingar skulu hefna, þeirar er á ætt várri er gǫr". Þvílíkar harmtǫlur hafði hann opt uppi. Sveinn svarar ok segir, at þeir ætti við ofreflismenn mikla at skipta, en þeir áttu þá lítla kosti. Hrœrekr mælti: "til hvers skulum vér lengi lifa við skǫmm ok meizlur?, nema svá beri til, at ek mætta blindr sigrask á þeim, er mik sigraði sofanda; svá heilir, drepum Óláf digra; hann óttask nú ekki at sér; ek skal ráðit til setja, ok eigi vilda ek hendrnar til spara, ef ek mætta þær nýta, en þat má ek eigi fyrir sakir blindleiks, ok skaltu fyrir því bera vápn á hann; en þegar er Óláfr er drepinn, þá veit ek þat af forspá, at ríkit hverfr undir óvini hans. Nú kann vera, at ek yrða konungr, þá skaltu vera jarl minn". Svá kómu fortǫlur hans, at Sveinn játaði at fylgja þessu óráði. Svá var ætlat ráðit, at þá er konungr bjósk at ganga til aptansǫngs, stóð Sveinn úti í svǫlunum fyrir honum ok hafði brugðit sax undir yfirhǫfninni. En er konungr gekk út ór stofunni, þá bar hann skjótara at en Svein varði, ok sá hann í andlit konunginum; þá bliknaði hann ok varð fǫlr sem nár, ok fellusk honum hendr. Konungr fann á honum hræzlu ok mælti: "hvat er nú, Sveinn? viltu svíkja mik?". Sveinn kastaði yfirhǫfninni frá sér ok saxinu ok fell til fóta konungi ok mælti: "alt á guðs valdi ok yðru, konungr". Konungr bað menn sína taka Svein, ok var hann í járn settr. Þá lét konungr fœra sæti Hrœreks á annan pall; en hann gaf grið Sveini, ok fór hann af landi í brot. Konungr fekk þá Hrœreki annat herbergi at sofa í, en þat er hann svaf sjálfr í; svaf í því herbergi mart hirðmanna; hann fekk til ii. hirðmenn at fylgja Hrœreki dag ok nótt; þeir menn hǫfðu lengi verit með Óláfi konungi, ok hafði hann þá reynt at trúleik við sik; ekki er þess getit, at þeir væri ættstórir menn. Hrœrekr konungr gerði ýmist, at hann þagði marga daga, svá at engi maðr fekk orð af honum, en stundum var hann svá kátr ok glaðr, at þeim þótti at hverju orði gaman, því er hann mælti; en stundum mælti hann mart ok þó ilt einu; svá var ok, at stundum drakk hann hvern af stokki ok gerði alla ófœra, er nær honum váru, en optast drakk hann lítit. Óláfr konungr fekk honum vel skotsilfr. Opt gerði hann þat, þá er hann kom til herbergis, áðr hann lagðisk til svefns, at hann lét taka inn mjǫð, nǫkkurar byttur, ok gaf at drekka ǫllum herbergismǫnnum; af því varð hann þokkasæll.

Maðr er nefndr Fiðr lítli, uplenzkr maðr, en sumir segja, at hann væri finzkr at ætt; hann var allra manna minztr ok allra manna fóthvatastr, svá at engi hestr tók hann á rás; hann kunni manna bezt við skið ok boga; hann hafði lengi verit þjónostumaðr Hrœreks konungs ok farit opt ørenda hans, þeira er trúnaðar þurpti við; hann kunni vega um ǫll Uplǫnd; hann var ok málkunnigr þar ǫllu stórmenni. En er Hrœrekr konungr var tekinn í fára gæzlu, þá slósk Finnr í fǫr þeira, ok fór hann optast í sveit með knǫpum ok þjónostumǫnnum, en hvert sinn er hann mátti, kom hann til þjónostu við Hrœrek konung ok opt í tal, ok vildi konungr skǫmmum samfast mæla við hann ok vildi ekki gruna láta tal þeira. En er á leið várit ok þeir sóttu út í Víkina, þá hvarf Fiðr í brot frá liðinu nǫkkura daga; þá kom hann enn aptr ok dvaldisk um hríð. Svá fór opt fram, ok var at því engi gaumr gefinn, þvíat margir váru umrenningar með liðinu.

Óláfr konungr kom til Túnsbergs fyrir páska ok dvalðisk þar mjǫk lengi um várit; þar kom þá til bœjarins mart kaupskipa, bæði Saxar ok Danir ok austan ór Vík ok norðan ór landi; var þar almikit fjǫlmenni. Þá var ár mikit ok drykkjur miklar. Þat barsk at á einu kveldi, at Hrœrekr konungr var kominn til herbergis ok heldr síðla ok hafði mjǫk drukkit ok var þá allkátr; þá kom þar Finnr lítli með mjaðarbyttu, ok var þat grasaðr mjǫðr ok inn sterkasti. Þá lét konungrinn gefa at drekka ǫllum þeim, er inni váru, alt til þess, er hverr sofnaði í sínu rúmi. Finnr var þá í brot genginn, ljós brann í herberginu; þá vakði hann upp menn þá, er vanir váru at fylgja honum, ok segir, at hann vill ganga til garðz; þeir hǫfðu skriðljós með sér, en niðamyrkr var úti; mikit salerni var í garðinum ok stóð á stǫfum, en rið upp at ganga til duranna. En er þeir Hrœrekr sátu í garðinum, þá heyrðu þeir, at maðr mælti: "hǫgg þú fjándann"; þá heyrðu þeir brest ok dett, sem nǫkkut felli. Hrœrekr konungr mælti: "fulldrukkit munu þeir hafa, er þar eigusk við; farið til skjótt ok skilið þá" Þeir bjoggusk skyndiliga ok hljópu út, en er þeir kómu á riðit, þá var sá hǫggvinn fyrr, er síðarr gekk, ok drepnir þó báðir. Þar váru komnir menn Hrœreks konungs, Sigurðr hít, er verit hafði merkismaðr hans, ok þeir xii. saman; þar var þá Finnr lítli. Þeir drógu líkin upp milli húsanna, en tóku konunginn ok hǫfðu með sér, hljópu þá á skútu, er þeir áttu, ok røru í brot. Sigvatr skáld svaf í herbergi Óláfs konungs; hann stóð upp um nóttina ok skósveinn hans með honum ok gengu út til ins mikla salernis; en er þeir skyldu aptr ganga ok ofan fyrir riðit, þá skriðnaði Sigvatr ok fell á kné ok stakk niðr hǫndunum, ok var þar vátt undir; hann mælti: "þat hygg ek, at nú í kveld myni konungrinn hafa mǫrgum oss fengit karfafótinn" — ok hló at. En er þeir kómu í herbergit þar sem ljós brann, þá spurði skósveinninn: "hefir þú skeint þik, eða hví ertu í blóði einu allr?". Hann svarar: "ekki em ek skeindr, en þó mun þetta tiðendum gegna". Hann vakði þá Þórð Fólason merkismann, rekkjufélaga sinn, ok gengu þeir út ok hǫfðu með sér skriðljós ok fundu brátt blóðit; þá leituðu þeir ok funnu brátt líkin ok báru á kenzl; þeir sá ok, at þar lá tréstobbi mikill ok í skýlihǫgg mikil, ok spurðisk þat síðan, at þat hafði gǫrt verit til ólíkenda, at teygja þá út, er drepnir váru. Þeir Sigvatr mæltu sín í milli, at nauðsyn væri til, at konungr vissi þessi tíðendi sem bráðast. Þeir sendu sveininn þegar til herbergis þess, er Hrœrekr konungr hafði verit; þar sváfu menn allir, en konungr var í brottu; hann vakði þá menn, er þar váru inni, ok segir tíðendin; stóðu menn upp ok fóru þegar þannug í garðinn, sem líkin váru. En þó at nauðsyn þœtti til, at konungr vissi sem fyrst þessi tíðendi, þá þorði engi at vekja hann. Þá mælti Sigvatr til Þórðar: "hvárt viltu heldr, lagsmaðr, vekja konunginn eða segja honum tíðendin?". Þórðr svarar: "fyrir engan mun þori ek at vekja hann, en segja mun ek honum tíðendin". Þá mælti Sigvatr: "mikit er enn eptir nætrinnar ok kann vera, áðr dagr sé, at Hrœrekr hafi fengit sér þat fylskni, at hann verði síðan ekki auðfundinn, en þeir munu enn skamt brot komnir, því at líkin váru vǫrm; skal oss aldregi henda sú skǫmm, at vér látim eigi konunginn vita þessi svik; gakk þú, Þórðr, upp í herbergit, ok bíð mín þar". Þá gekk Sigvatr til kirkju ok vakði klokkarann ok bað hann hringja fyrir sál hirðmanna konungs ok nefndi mennina, þá er vegnir váru. Klokkarinn gerir sem hann bað. En við hringingina vaknaði konungr ok settisk upp; hann spurði, hvárt þá væri óttusǫngs mál. Þórðr svarar: "verri efni eru í, tíðendi mikil eru orðin; Hrœrekr konungr er á brot horfinn, en drepnir hirðmenn yðrir ii.". Þá spurði konungr eptir atburðum þeim, er þar hǫfðu orðit. Þórðr segir honum slíkt, er hann vissi. Þá stóð konungr upp ok lét blása til hirðstefnu; en er liðit kom saman, þá nefndi konungr menn til at fara alla vega frá bœnum at leita Hrœreks á sæ ok landi. Þórir langi tók skútu ok fór með xxx. manna, ok er lýsti, sá þeir skútur ii. lítlar fara fyrir þeim. En er þeir sásk rœru hvárir sem mest máttu. Þar var Hrœrekr konungr ok hafði xxx. manna. En er saman dró með þeim, þá snøru þeir Hrœrekr at landi, ok hljópu þar upp á land allir, nema konungr settisk upp í lyptingina; hann mælti, bað þá vel fara ok heila hittask. Því næst rœru þeir Þórir at landi. Þá skaut Finnr lítli ǫru, ok kom sú á Þóri miðjan, ok fekk hann bana; en þeir Sigurðr hljópu allir í skóginn; en menn Þóris tóku lík hans ok svá Hrœrek konung ok fluttu út til Túnsbergs. Óláfr konungr tók þá við haldi Hrœreks konungs; hann lét þá vandliga gæta hans ok galt mikinn varhuga við svikum hans, fekk til menn nótt ok dag at gæta hans. Hrœrekr konungr var þá inn kátasti, ok fann engi maðr á honum, at eigi líkaði honum alt sem bezt.

Þat barsk at upstigningardag, at Óláfr konungr gekk til hámessu; þá gekk byskup með processío um kirkju ok leiddi konunginn, en er þeir kómu aptr í kirkju, þá leiddi byskup konung til sætis síns fyrir norðan í kórnum; en þar sat it næsta Hrœrekr konungr, sem hann var vanr; hann hafði yfirhǫfnina fyrir andliti sér. En er Óláfr konungr hafði niðr sezk, þá tók Hrœrekr konungr á ǫxl honum hendinni ok þrýsti; hann mælti þá: "pellzklæði hefir þú nú, frændi". segir hann. Óláfr konungr svarar: "nú er hátíð mikil haldin í minning þess, er Jésús Kristr sté til himna af jǫrðu". Hrœrekr konungr svarar: "ekki skil ek af, svá at mér hugfestisk þat, er þér segið frá Kristi; þykki mér þat mart heldr ótrúligt, er þér segið; en þó hafa mǫrg dœmi orðit í forneskju". En er messan var upp hafin, þá stóð Óláfr konungr upp ok helt upp hǫndunum yfir hǫfuð sér ok laut til altaris, ok bar yfirhǫfnina aptr af herðum honum. Hrœrekr konungr spratt þá upp skjótt ok hart; hann lagði þá til Óláfs konungs saxknífi þeim, er rytningr er kallaðr: lagit kom í yfirhǫfnina við herðarnar, er hann hafði lotit undan; skárusk mjǫk klæðin, en konungr varð ekki sárr. En er Óláfr konungr fann þetta tilræði, þá hljóp hann fram við á gólfit. Hrœrekr konungr lagði til hans annat sinni saxinu ok misti hans ok mælti: "flýr þú nú, Óláfr digri, fyrir mér blindum". Konungr bað sína menn taka hann ok leiða hann út ór kirkju, ok svá var gǫrt. Eptir þessa atburði eggjuðu menn Óláf konung at láta drepa Hrœrek — "ok er þat, segja þeir, in mesta gæfuraun yðr, konungr, at hafa hann með yðr ok þyrma honum, hverigar óhæfur er hann tekr til; en hann liggr um þat nótt ok dag, at veita yðr líflát. En þegar er þér sendið hann á brot frá yðr, þá sjám vér eigi mann til þess, at svá fái gætt hans, at ørvænt sé, at hann komisk í brot. En ef hann verðr lauss, þá mun hann þegar flokk uppi hafa ok gera mart ilt". Konungr svarar: "rétt er þat mælt, at margr hefir dauða tekit fyrir minni tilgørðir en Hrœrekr; en trauðr em ek at týna þeim sigri, er ek fekk á Uplendinga-konungum, er ek tók þá v. á einum morni, ok náða ek svá ǫllu ríki þeira, at ek þurpta einskis þeira banamaðr verða, þvíat þeir váru allir frændr mínir; en þó fæ ek nú varliga sét, hvárt Hrœrekr mun fá mik nauðgaðan til eða eigi, at ek láta drepa hann". Hrœrekr hafði fyrir þá sǫk tekit hendinni á ǫxl Óláfi konungi, at hann vildi vita, hvárt hann var í brynju.

Maðr er nefndr Þórarinn Nefjólfsson; hann var íslenzkr maðr, hann var kynjaðr norðan um land; ekki var hann ættstórr ok allra manna vitrastr ok orðspakastr; hann var djarfmæltr við tígna menn; hann var farmaðr mikill ok var lǫngum útanlendis. Þórarinn var manna ljótastr ok bar þat mest frá, hversu illa hann var limaðr; hann hafði hendr miklar ok ljótar, en fœtrnir váru þó miklu ljótari. Þórarinn var þá staddr í Túnsbergi, er þessi tíðendi urðu, er áðr var frá sagt; hann var málkunnigr Óláfi konungi. Þórarinn bjó þá kaupskip, er hann átti, ok ætlaði til Íslandz um sumarit. Óláfr konungr hafði Þórarin í boði sínu nǫkkura daga ok talaði við hann; svaf Þórarinn í konungsherbergi. Þat var einn morgin snimma, at konungrinn vakði, en aðrir menn sváfu í herberginu; þá var sól farin lítt þat, ok var ljóst mjǫk inni. Konungr sá, at Þórarinn hafði rétt fót annan undan klæðum; hann sá á fótinn um hríð; þá vǫknuðu menn í herberginu. Konungr mælti til Þórarins: "vakat hefi ek um hríð, ok hefi ek sét þá sýn, er mér þykkir mikils um vert, en þat er mannzfótr sá, er ek hygg, at engi skal hér í kaupstaðinum ljótari vera" —, ok bað aðra menn hyggja at, hvárt svá sýndisk. En allir er sá, þá sǫnnuðu, at svá væri. Þórarinn fann hvar til mælt var, ok svarar: "fátt er svá einna hluta, at ørvænt sé, at hitti annan slíkan, ok er þat líkligast, at hér sé enn svá". Konungr mælti: "heldr vil ek því at fulltingja, at eigi myni fásk jamljótr fótr, ok svá þótt ek skylda veðja um". Þá mælti Þórarinn: "búinn em ek at veðja um þat við yðr, at ek mun finna í kaupstaðinum ljótara fót". Konungr segir: "þá skal sá okkarr kjósa bœn af ǫðrum, er sannara hefir". "Svá skal vera" segir Þórarinn; hann brá þá undan klæðunum ǫðrum fœtinum, ok var sá engum mun fegri, ok þar var af in mesta táin. Þá mælti Þórarinn: "sé hér nú, konungr, annan fót, ok er sjá því ljótari, at hér er af ein táin, ok á ek veðféit". Konungr segir: "er hinn fótrinn því ófegri, at þar eru v. tær ferligar á þeim, en hér eru iiii., ok á ek at kjósa bœn at þér". Þórarinn segir: "dýrt er dróttins orð, eða hverja bœn viltu af mér þiggja?". Hann segir: "þá, at þú flytir Hrœrek til Grœnlandz ok fœrir hann Leifi Eiríkssyni". Þórarinn svarar: "eigi hefi ek komit til Grœnlandz". Konungr segir: "farmaðr slíkr sem þú ert, þá er þér nú mál at fara til Grœnlandz, ef þú hefir eigi fyrr komit". Þórarinn svarar fá um þetta mál fyrst; en er konungr helt fram þessarri málaleitan, þá veiksk Þórarinn eigi með ǫllu af hendi ok mælti svá: "heyra skal ek yðr láta, konungr, bœn þá, er ek hafða hugat at biðja, ef mér bærisk veðféit, en þat er, at ek vilda biðja yðr hirðvistar; en ef þér veitið mér þat, þá verð ek skyldari til at leggjask eigi undir hǫfuð þat, er þér vilið kvatt hafa". Konungr játaði þessu ok gerðisk Þórarinn hirðmaðr hans. Þá bjó Þórarinn skip sitt, ok er hann var búinn, þá tók hann við Hrœreki konungi. En er þeir skilðusk, Óláfr konungr ok Þórarinn, þá mælti Þórarinn: "nú berr svá til, konungr, sem eigi er ørvænt ok opt kann verða, at vér komum eigi fram Grœnlandzferðinni, berr oss at Íslandi eða ǫðrum lǫndum — hvernug skal ek skiljask við konung þenna þess, at yðr megi líka?". Konungr segir: "ef þú kømsk til Íslandz, þá skaltu selja hann í hendr Guðmundi Eyjólfssyni eða Skapta lǫgsǫgumanni eða ǫðrum nǫkkurum hǫfðingjum, þeim er taka vilja við vináttu minni ok jartegnum. En ef þik berr at ǫðrum lǫndum, þeim er hér eru nærr, þá haga þú svá til, at þú vitir víst, at Hrœrekr komi aldri síðan lífs til Nóregs; en ger þat því at einu, ef þú sér engi ǫnnur fǫng á". En er Þórarinn var búinn ok byr gaf, þá siglði hann alt útleiði fyrir útan eyjar ok norðr frá Líðandisnesi stefndi hann í haf út; honum byrjaði ekki skjótt, en hann varaðisk þat mest at koma við landit; hann siglði fyrir sunnan Ísland ok hafði vita af, ok svá vestr um landit í Grœnlandzhaf; þá fekk hann réttu stóra ok válk mikil, en er á leið sumarit, tók hann Ísland í Breiðafirði. Þorgils Arason kom þá fyrst til þeira virðingamanna; Þórarinn segir honum orðsending ok vináttumál ok jartegnir Óláfs konungs, er fylgðu viðrtǫku Hrœreks konungs. Þorgils varð við vel ok bauð til sín Hrœreki konungi, ok var hann með Þorgilsi Arasyni um vetrinn. Hann undi þar eigi ok beiddi, at Þorgils léti fylgja honum til Guðmundar ok segir, at hann þóttisk þat spurt hafa, at með Guðmundi var rausn mest á Íslandi, ok væri hann honum til handa sendr; Þorgils gerði, sem hann beiddi, fekk menn til ok lét fylgja honum til handa Guðmundi á Mǫðruvǫllum. Tók Guðmundr vel við Hrœreki fyrir sakir konungs orðsendingar, ok var hann með Guðmundi vetr annan; þá unði hann þar eigi lengr. Þá fekk Guðmundr honum vist á lítlum bœ, er heitir á Kálfskinni, ok var þar fátt hjóna; þar var Hrœrekr inn iii. vetr ok sagði hann svá, at síðan er hann lét af konungdómi, at hann hefði þar verit svá, at honum hafði bezt þótt, þvíat þar var hann af ǫllum mest metinn. Eptir um sumarit fekk Hrœrekr sótt, þá er hann leiddi til bana. Svá er sagt, at sá einn konungr hvílir á Íslandi. Þórarinn Nefjólfsson hafðisk síðan lengi í fǫrum, en var stundum með Óláfi konungi.