Bókastaðir

Svá er sagt, at Óláfr konungr var á veizlunni með Ástu, móður sinni, at hon leiddi fram bǫrn sín ok sýndi honum. Konungrinn setti á kné sér Guthorm, bróður sinn, en á annat kné Hálfdan, bróður sinn; konungrinn sá á sveinana; þá yglðisk hann ok leit reiðuliga til þeira; þá glúpnuðu sveinarnir. Þá bar Ásta til hans inn yngsta son sinn, er Haraldr hét, þá var hann iii. -vetr; konungrinn yglðisk á hann, en hann sá upp í mót honum; þá tók konungr í hár sveininum ok kipði; sveinninn tók upp í kanpinn konunginum ok hnykði. Þá mælti konungrinn: "hefnisamr muntu síðarr, frændi". Annan dag reikaði konungr úti um bœinn ok Ásta, móðir hans, með honum. Þá gengu þau at tjǫrn nǫkkurri. Þar váru þá sveinarnir, synir Ástu, ok léku sér, Guthormr ok Halfdan; þar váru gǫrvir bœir stórir ok kornhlǫður stórar, naut mǫrg ok sauðir; þat var leikr þeira. Skamt þaðan frá viðr tjǫrnina hjá leirvík nǫkkurri var Haraldr ok hafði þar tréspánu, ok flutu þeir við landit margir. Konungrinn spurði hann, hvat þat skyldi? Hann kvað þat vera herskip sín. Þá hló konungr at ok mælti: "vera kann, frændi, at þar komi, at þú ráðir fyrir skipum". Þá kallaði konungr þangat Hálfdan ok Guthorm; þá spurði hann Guthorm: "hvat vildir þú flest eiga, frændi?". "Akra" segir hann. Konungr mælti: "hversu víða akra myndir þú eiga vilja?". Hann svarar: "þat vilda ek, at nesit væri þetta alt sáit hvert sumar, er út gengr í vatnit" — en þar stóðu x bœir. Konungrinn svarar: "mikit korn mætti þar á standa". Þá spurði hann Hálfdan, hvat hann vildi flest eiga. "Kýr" segir hann. Konungr spurði: "hversu margar vildir þú kýr eiga?". Hálfdan segir: "þá er þær gengi til vats, skyldu þær standa sem þykst umhverfis vatnit". Konungrinn svarar: "bú stór vilið þit eiga; þat er líkt feðr ykrum". Þá spyrr konungr Harald: "hvat vildir þú flest eiga?". Hann svarar: "húskarla" segir hann. Konungr mælti: "hvé marga viltu þá eiga?". "Þat vilda ek, at þeir æti at einu máli kýr Hálfdanar bróður míns". Konungr hló at ok mælti til Ástu: "hér muntu konung upp fœða, móðir". Eigi er þá getit fleiri orða þeira.

Í

Svíþjóðu var þat forn landzsiðr, meðan heiðni var þar, at hǫfuðblót skyldi vera at Upsǫlum at gói; skyldi þá blóta til friðar ok sigrs konungi sínum, ok skyldu menn þangat sœkja um alt Svíaveldi, skyldi þar þá ok vera þing allra Svía; þar var ok þá markaðr ok kaupstefna ok stóð viku. En er kristni var í Svíþjóð, þá helzk þar þó lǫgþing ok markaðr. En nú síðan er kristni var alsiða í Svíþjóð, en konungar afrœkðusk at sitja at Upsǫlum, þá var fœrðr markaðrinn ok hafðr kyndilmessu; hefir þat haldizk alla stund síðan, ok er nú hafðr eigi meiri en þrjá daga. Er þar þing Svía, ok sœkja þeir þar til um alt land. Svíaveldi liggr í mǫrgum hlutum. Einn hlutr er Vestra-Gautland ok Vermaland ok Markir ok þat, er þar liggr til, ok er þat svá mikit ríki, at undir þeim byskupi, er þar er yfir, eru xi. hundruð kirkna. Annarr hlutr landz er Eystra-Gautland; þar er annarr byskupdómr; þar fylgir nú Gotland ok Eyland, ok er þat alt saman miklu meira byskupsveldi. Í Svíþjóð sjálfri er einn hluti landz, er heitir Suðrmannaland; þat er einn byskupdómr. Þá heitir Vestmannaland eða Fjaðrundaland; þat er einn byskupdómr. Þá heitir Tíundaland inn þriði hlutr Svíþjóðar. Þá heitir inn fjórði Áttandaland; þá er inn fimti Sjáland ok þat er þar liggr til it eystra með hafinu. Tíundaland er gǫfgast ok bazt byggt í Svíþjóð; þangat lýtr til alt ríkit, þar er konungsstóll ok þar er erkibyskupsstóll ok þar er viðkendr Upsala-auðr; svá kalla Svíar eign Svía-konungs, kalla Upsala-auð. Í hverri þeiri deild landzins er sitt lǫgþing ok sín lǫg um marga hluti; yfir hverjum lǫgum er lǫgmaðr, ok ræðr hann mestu við bœndr, þvíat þat skulu lǫg vera, er hann ræðr upp at kveða. En ef konungr eða jarl eða byskupar fara yfir landit ok eigu þing við bœndr, þá svarar lǫgmaðr af hendi bónda, en þeir fylgja honum allir svá, at varla þora ofreflismenn at koma á alþingi þeira, ef eigi lofa bœndr ok lǫgmaðr. En þar alt er lǫgin skilr á, þá skulu ǫll hallask til móts við Upsalalǫg, ok aðrir lǫgmenn allir skulu vera undirmenn þess lǫgmannz, er á Tíundalandi er.

Þá var á Tíundalandi sá lǫgmaðr, er Þorgnýr hét; faðir hans er nefndr Þorgnýr Þorgnýsson. Þeir langfeðgar hǫfðu verit lǫgmenn á Tíundalandi um margra konunga ævi. Þorgnýr var þá gamall; hann hafði um sik mikla hirð, hann var kallaðr vitrastr maðr í Svíaveldi; hann var frændi Rǫgnvaldz jarls ok fóstrfaðir hans. Nú er þar til máls at taka, er þeir menn kómu til Rǫgnvaldz jarls, er Ingigerðr konungsdóttir ok þau Hjalti hǫfðu sent austan; báru þeir fram sín ørendi fyrir Rǫgnvald jarl ok Ingibjǫrgu, konu hans, ok sǫgðu þat, at konungsdóttir hafði opt rœtt fyrir Svía-konungi um sættir milli þeira Óláfs konungs digra, ok hon var inn mesti vinr Óláfs konungs, en Svía-konungr varð reiðr hvert sinni, er hon gat Óláfs, ok henni þótti engi ván um sættirnar at svá búnu. Jarl segir Birni, hvat hann hafði austan spurt; en Bjǫrn segir enn it sama, at hann mun eigi fyrr aptr hverfa, en hann hitti Svía-konung, ok segir, at jarl hefir honum því heitit, at hann skal fylgja honum á fund Svía-konungs. Nú líðr fram vetrinum, ok þegar á bak jólum býr jarl ferð sína ok hefir lx. manna; þar var í fǫr Bjǫrn stallari ok hans fǫrunautar. Fór jarl austr alt í Svíþjóð; en er hann sótti upp í landit, þá sendi hann menn sína fram fyrir til Upsala ok sendi orð Ingigerði konungsdóttur, at hon skyldi fara út á Ullarakr á móti honum; þar átti hon bú stór. En er konungsdóttur kómu orð jarls, þá lagðisk hon eigi ferðina undir hǫfuð ok bjósk hon með marga menn. Hjalti rézk til farar með henni. En áðr hann fœri í brot, gekk hann fyrir Óláf konung ok mælti: "sittu allra konunga heilastr, ok er þat satt at segja, at ek hefi hvergi þess komit, er ek hafa slíka tígn sét, sem með þér; skal ek þat orð bera, hvar sem ek køm síðan; vil ek þess biðja yðr, konungr, at þú sér vinr minn". Konungr svarar: "hví lætr þú svá brautfúsliga?, hvert skaltu fara?". Hjalti svarar: "ek skal ríða út á Ullarakr með Ingigerði, dóttur þinni". Konungr mælti: "farðu þá vel; vitr maðr ertu ok siðugr ok kant vel at vera með tígnum mǫnnum". Gekk þá Hjalti í brot. Ingigerðr konungsdóttir reið til bús síns út á Ullarakr, lét þar búa veizlu mikla í mót jarli. Þá kom jarl þar, ok var honum vel fagnat; dvalðisk hann þar nǫkkurar nætr. Tǫluðu þau konungsdóttir mart, ok flest um þá Svía-konung ok Nóregs-konung; segir hon jarli, at henni þykkir óvænt horfa um sættirnar. Þá mælti jarl: "hvernug er þér gefit, frændkona, um þat, ef Óláfr, Nóregs konungr, biðr þín?; sýnisk oss þat sem helzt myni til sætta einhlítt, ef mægðir þær mætti takask milli þeira konunga; en ek vil ekki ganga með því máli, ef ek veit, at þat er þvert frá þínum vilja". Hon segir: "faðir minn mun sjá kost fyrir mér; en annarra minna frænda ertu sá, er ek vil helzt mín ráð undir eiga, þau er mér þykkir miklu máli skipta. Eða hvé ráðligt sýnisk þér þetta?". Jarl fýsti hana mjǫk ok talði marga hluti upp til frama um Óláf konung, þá er stórvegligir váru, sagði henni inniliga frá þeim atburðum, er þá hǫfðu fyrir skemstu gǫrzk, er Óláfr konungr hafði handtekna gǫrt v. konunga á einum morni ok tekit þá alla af ríki, en lagt þeira eignir ok ríki við sitt veldi. Mart rœddu þau um þetta mál ok urðu á allar rœður sátt sín í milli. Fór jarl í brot, er hann var at því búinn. Hjalti fór með honum.

Rǫgnvaldr jarl kom einn dag at kveldi til bús Þorgnýs lǫgmannz; þar var bœr mikill ok stórkostligr; váru þar margir menn úti; þeir fǫgnuðu vel jarli ok tóku við hestum þeira ok reiða. Jarl gekk inn í stofuna, var þar inni fjǫlmenni mikit; þar sat í ǫndugi maðr gamall; engi mann hǫfðu þeir Bjǫrn sét jafnmikinn; skeggit var svá sítt, at lá í knjám honum ok breiddisk um alla bringuna; hann var vænn maðr ok gǫfugligr. Jarl gekk fyrir hann ok heilsaði honum. Þorgnýr fagnar honum vel ok bað hann ganga til sætis þess, er hann var vanr at sitja; jarl settisk ǫðrum megin gegnt Þorgný. Þeir dvǫlðusk þar nǫkkurar nætr, áðr jarl bar upp ørendi sín; bað hann, at þeir Þorgnýr skyldu ganga í málstofu. Þeir Bjǫrn fǫrunautar gengu þannug með jarli; þá tók jarl til máls ok segir frá því, at Óláfr Nóregs-konungr hafði senda menn sína austr þannug til friðgørðar, talaði ok um þat langt, hvert vandræði Vestr-Gautum var at því, er ófriðr var þaðan til Nóregs; hann segir ok frá því, at Óláfr Nóregs konungr hafði þangat senda menn, ok þar váru þá sendimenn konungs, ok hann hafði þeim því heitit, at fylgja þeim á fund Svíakonungs; ok hann segir, at Svía-konungr tók þessu máli svá þungliga, at hann lét engum manni hlýða skyldu at ganga með þessu máli — "nú er svá, fóstri, segir jarl, at ek verð eigi einhlitr at þessu máli; hefi ek fyrir því nú sótt á þinn fund, ok vætti ek þar heilla ráða ok trausts þíns". En er jarl hætti sínu máli, þá þagði Þorgnýr um hríð; en er hann tók til máls, mælti hann: "undarliga skiptið þér til, girnizk at taka tígnarnafn, en kunnið yðr engi forráð eða fyrirhyggju, þegar er þér komið í nǫkkurn vanda; hví skyldir þú eigi hyggja fyrir því, áðr þú hétir þeiri ferð, at þú hefir ekki ríki til þess at mæla í mót Óláfi konungi; þykki mér þat eigi óvirðiligra, at vera í bóandatǫlu ok vera frjáls orða sinna, at mæla slíkt er hann vill, þótt konungr sé hjá. Nú mun ek koma til Upsalaþings ok veita þér þat lið, at þú mælir þar óhræddr fyrir konungi slíkt, er þér líkar". Jarl þakkaði honum vel þessi heit, ok dvalðisk hann með Þorgný ok reið með honum til Upsalaþings. Var þar allmikit fjǫlmenni; þar var Óláfr konungr með hirð sinni.

Inn fyrsta dag er þing var sett, sat Óláfr konungr á stóli ok þar hirð hans umhverfis. En annan veg á þingit sátu þeir á einum stóli Rǫgnvaldr jarl ok Þorgnýr, ok sat þar fyrir þeim hirð jarls ok húskarlasveit Þorgnýs; en á bak stólinum stóð bóndamúgrinn ok alt umhverfis í hring; sumir fóru á hæðir ok hauga at heyra þaðan til. En er tǫluð váru ørendi konungs, þau sem síðr var til at mæla á þingum, ok er því var lokit, þá stóð upp Bjǫrn stallari hjá stóli jarls ok mælti hátt: "Óláfr konungr sendi mik hingat þess ørendis, at hann vill bjóða Svíakonungi sætt ok þat landaskipti, sem at fornu fari hefir verit milli Nóregs ok Svíþjóðar". Hann mælti hátt, svá at Svíakonungr heyrði gǫrva; en fyrst er Svía-konungr heyrði nefndan Óláf konung, þá hugði hann, at sá myndi reka nǫkkut hans ørendi; en er hann heyrði rœtt um sætt ok landaskipti milli Svíþjóðar ok Nóregs, þá skildi hann, af hverjum rifjum rísa myndi; þá hljóp hann upp ok kallaði hátt, at sá maðr skyldi þegja; þá stóð jarl upp ok mælti, — hann sagði frá orðsending Óláfs digra ok sættarboðum við Óláf Svía-konung ok frá því, at Vestr-Gautar sendu Óláfi konungi ǫll orð til, at sætt skyldi gera við Nóregsmenn; taldi hann upp, hvert vandræði Vestr-Gautum var at því, at missa þeira hluta allra af Nóregi, er þeim var árbót í, en í annan stað at sitja fyrir áhlaupum þeira ok hernaði, ef Nóregs-konungr samnaði her saman ok herjaði á þá; jarl segir ok, at Óláfr Nóregs-konungr hafði menn þangat sent þeira ørenda, at hann vill biðja Ingigerðar dóttur hans.

En er jarl hætti at tala, þá stóð upp Svía-konungr; hann svarar þungliga um sættina, en veitti jarli átǫlur þungar ok stórar um dirfð þá, er hann hafði gǫrt grið ok frið við inn digra mann ok lagt við hann vináttu, taldi hann sannan at landráðum við sik, kvað þat makligt, at Rǫgnvaldr væri rekinn ór ríkinu ok segir, at alt slíkt hlaut hann af áeggjan Ingibjargar, konu sinnar, ok kvað þat verit hafa it ósnjallasta ráð, er hann skyldi fengit hafa at girnðum slíkrar konu; hann talaði langt ok hart, ok snøri þá enn tǫlunni á hendr Óláfi digra. En er hann settisk niðr, þá var fyrst hljótt. Þá stóð upp Þorgnýr. En er hann stóð upp, þá stóðu upp allir bœndr, þeir er áðr hǫfðu setit, ok þustu at allir, þeir er í ǫðrum stǫðum hǫfðu verit, ok vildu hlýða til, hvat Þorgnýr mælti. Var þá fyrst gnýr mikill af fjǫlmenni ok vápnum. En er hljóð fekst, þá mælti Þorgnýr: "annan veg er nú skaplyndi Svía-konunga, en fyrr hefir verit. Þorgnýr, fǫðurfaðir minn, mundi Eirík Upsala-konung Emundarson ok sagði þat frá honum, at meðan hann var á léttasta aldri, at hann hafði hvert sumar leiðangr úti ok fór til ýmissa landa ok lagði undir sik Finnland ok Kirjálaland, Eistland ok Kúrland ok víða um austrlǫnd, ok mun enn sjá þær jarðborgir ok ǫnnur stórvirki, þau er hann gørði, ok var hann ekki svá mikillátr, at eigi hlýddi hann mǫnnum, ef skylt áttu við hann at rœða. Þorgnýr, faðir minn, var með Birni konungi langa ævi; var honum hans siðr kunnigr; stóð um ævi Bjarnar hans ríki með styrk miklum en engum þurð, var hann dæll sínum vinum. Ek má muna Eirík konung inn sigrsæla, ok var ek með honum í mǫrgum herfǫrum; jók hann ríki Svía, en varði harðfengliga; var oss gott við hann ráðum at koma. En konungr þessi, er nú er, lætr engi mann þora at mæla við sik, nema þat einu, er hann vill vera láta, ok hefir hann þar við alt kapp, en lætr skattlǫnd sín undan sér ganga af eljanleysi ok þrekleysi. Hann girnisk þess at halda Nóregs-veldi undir sik, er engi Svía-konungr hefir þat fyrr ágirnzk, ok gerir þat mǫrgum manni óró. Nú er þat vili várr bóandanna, at þú gerir sætt við Óláf digra, Nóregskonung, ok giptir honum dóttur þína Ingigerði. En ef þú vilt vinna aptr undir þik ríki þau í Austrvegi, er frændr þínir ok forellri hafa þar átt, þá viljum vér allir fylgja þér þar til. Með því at þú vilt eigi hafa þat, er vér mælum, þá munum vér veita þér atgǫngu ok drepa þik ok þola þér eigi ófrið ok ólǫg; hafa svá gǫrt inir fyrri forellrar várir; þeir steypðu v. konungum í eina keldu á Múlaþingi, er áðr hǫfðu upp fylzk ofmetnaðar, sem þú við oss. Seg nú skjótt, hvárn kost þú vilt upp taka". Þá gerði lýðrinn þegar vápnabrak ok gný mikinn. Konungrinn stendr þá upp ok mælti, segir, at alt vill hann vera láta, sem bœndr vilja; segir, at svá hafa gǫrt allir Svía-konungar, at láta bœndr ráða með sér ǫllu því, er þeir vildu. Staðnaði þá kurr bóandanna. En þá tǫluðu hǫfðingjar, konungr ok jarl ok Þorgnýr, ok gera þá frið ok sátt af hendi Svía-konungs, eptir því, sem Nóregskonungr hefir áðr orð til send. Var á því þingi þat ráðit, at Ingigerðr, dóttir Óláfs konungs, skyldi vera gipt Óláfi konungi Haraldzsyni. Seldi konungr jarli í hendr festar hennar ok fekk honum í hendr alt sitt umboð um þann ráðahag, ok skilðusk þeir á þinginu at svá loknum málum. En er jarl fór heim, þá hittusk þau Ingigerðr konungs-dóttir ok tǫluðu sín í milli um þetta mál. Hon sendi Óláfi konungi slœður af pelli ok gullsaumaðar mjǫk ok silkiræmur. Fór jarl aptr í Gautland ok Bjǫrn með honum. Bjǫrn dvalðisk þar lítla stund, ok fór hann þá aptr til Nóregs með fǫruneyti sínu. Ok er hann hitti Óláf konung ok segir honum ørendislok þau, sem váru, þá þakkaði konungr honum vel ferðina ok segir, sem var, at Bjǫrn hafði gæfu til borit, at koma fram ørendinu í ófriði þessum.