Bókastaðir

Þat hafði verit, áðr Bjǫrn fór heiman, at hann hafði beðit Sigvat skáld til farar með sér; hann var þá með Óláfi konungi; en til þeirar farar váru menn ekki fúsir. Þar var vingott með þeim Birni ok Sigvati; hann kvað:

En er þeir riðu upp á Gautland, kvað Sigvatr vísur þessar:

En er þeir riðu upp um Gautland síð um aptan, þá kvað Sigvatr:

Þá ríða þeir í kaupstaðinn at Skǫrum ok um strætit fram at garði jarls; hann kvað:

Einn hvern dag gekk Hjalti fyrir konung ok skáldin með honum. Þá tók Hjalti til máls: "svá er, konungr, sem yðr er kunnigt, at ek em hér kominn á þinn fund ok hefi ek farit langa leið ok torsótta; en síðan er ek kom yfir hafit ok ek spurða til tígnar yðarrar, þá þótti mér ófróðligt, at fara svá aptr, at eigi hefða ek sét yðr ok vegsemð yðra. En þat eru lǫg milli Íslandz ok Nóregs, at íslenzkir menn, þá er þeir koma til Nóregs, gjalda þar landaura; en er ek kom yfir haf, þá tók ek við landaurum allra skipverja minna. En fyrir því at þat veit ek, at þat er réttast, at þér eiguð þat veldi, er í Nóregi er, þá fór ek á yðarn fund at fœra yðr landauranna" — sýndi þá konunginum silfrit ok helti í skaut Gizuri svarta x mǫrkum silfrs. Konungr mælti: "fáir hafa oss slíkt fœrt um hríð ór Nóregi; vil ek, Hjalti, kunna yðr þǫkk ok aufúsu fyrir þat, er þér hafið svá mikla stund á lagt at fœra oss landaurana, heldr en gjalda óvinum várum; en þó vil ek, at fé þetta þiggir þú af mér ok með vináttu mína". Hjalti þakkaði konungi með mǫrgum orðum. Þaðan af kom Hjalti sér í inn mesta kærleik við konung ok var opt á tali við hann; þótti konungi, sem var, at hann var vitr maðr ok orðsnjallr. Hjalti segir Gizuri ok Óttari, at hann er sendr með jartegnum til trausts ok vináttu til Ingigerðar konungsdóttur, ok biðr, at þeir skyldu koma honum til tals við hana. Þeir kveða sér lítit fyrir því, ganga einn hvern dag til húsa hennar; sat hon þar ok drakk með marga menn; hon fagnaði vel skáldunum, þvíat þeir váru henni kunnir; Hjalti bar henni kveðju Ingibjargar, konu jarls, ok segir, at hon hefði sent hann þangat til trausts ok vináttu, ok bar fram jartegnir; konungsdóttir tók því vel ok kvað honum heimila skyldu sína vináttu. Sátu þeir þar lengi dags ok drukku; spurði konungsdóttir Hjalta margra tíðenda ok bað hann þar opt koma til tals við sik. Hann gerði svá, kom þar optliga ok talaði við konungs-dóttur; segir henni þá af trúnaði frá ferð þeira Bjarnar, ok spyrr hvat hon hyggr, hvernug Svía-konungr myni taka þeim málum, at sætt væri gǫr milli þeira konunga. Konungsdóttir segir ok kvazk þat hyggja, at þess myndi ekki leita þurfa, at konungr myndi sætt gera við Óláf digra; sagði, at konungr var svá reiðr orðinn Óláfi, at eigi má hann heyra, at hann væri nefndr. Þat var einn dag, at Hjalti sat fyrir konunginum ok talaði við hann; var þá konungr allkátr ok drukkinn mjǫk; þá mælti Hjalti til konungs: "allmikla tígn má hér sjá margs konar, ok er mér þat at sjón orðit, er ek hefi opt heyrt frá sagt, at engi konungr er jafngǫfugr á Norðrlǫnd, sem þú. Allmikill harmr er þat er vér eigum svá langt hingat at sœkja ok svá meinfœrt, fyrst hafsmegin mikit, en þá ekki friðsamt at fara um Nóreg þeim mǫnnum, er hingat vilja sœkja með vináttu; eða hvárt leita menn ekki við at bera sáttmál meðal ykkar Óláfs digra? Mjǫk heyrða ek þat rœtt í Nóregi, ok svá í vestra Gautlandi, at allir mundu þess fúsir vera, at friðr yrði, ok þat var mér sagt með sannendum frá orðum Nóregs konungs, at hann væri fúss at sættask við yðr, ok veit ek, at þat mun til koma, at hann mun sjá þat, at hann hefir miklu minna afla, en þér hafið. Svá var þat mælt ok, at hann ætlaði at biðja Ingigerðar, dóttur þinnar, ok er slíkt ok vænst til heilla sátta, ok er hann inn mesti merkismaðr, at því er ek heyrða réttorða menn frá segja". Þá svarar konungr: "ekki skaltu mæla slíkt, Hjalti, en eigi vil ek fyr kunna þik þessa orða, þvíat þú veizt eigi, hvat varask skal; ekki skal þann inn digra mann konung kalla hér í minni hirð, ok er til hans miklu minna skot en margir láta yfir, ok mun þér svá þykkja, ef ek segi þér, at sú mægð megi eigi maklig vera, þvíat ek em inn x. konungr at Upsǫlum, svá at hverr hefir eptir annan tekit várra frænda ok verit einvaldzkonungr yfir Svíaveldi ok yfir mǫrgum ǫðrum stórum lǫndum, ok verit allir yfirkonungar annarra konunga á Norðrlǫndum. En í Nóregi er lítil byggð ok þó sundrlaus; hafa þar verit smákonungar, en Haraldr inn hárfagri var mestr konungr í því landi, ok átti hann skipti við fylkiskonunga ok braut þá undir sik; kunni hann sér þann hagnað at ágirnask ekki Svía-konungs veldi; létu Svía-konungar hann fyrir því sitja í friði; ok enn var þat til, at frændsemi var meðal þeira. En þá er Hákon Aðalsteinsfóstri var í Nóregi, þá sat hann í friði, þar til er hann herjaði í Gautland ok Danmǫrk; en síðan var efldr flokkr á hendr honum, ok var hann feldr frá lǫndum. Gunnhildar-synir váru ok af lífi teknir, þegar er þeir gerðusk óhlýðnir Dana-konungi; lagði þá Haraldr Gormsson Nóreg við sitt ríki ok skattgildi, ok þótti oss þó Haraldr konungr Gormsson vera minni fyrir sér en Upsala-konungar, þvíat Styrbjǫrn, frændi várr, kúgaði hann, ok gerðisk Haraldr hans maðr, en Eiríkr inn sigrsæli, faðir minn, steig þó yfir hǫfuð Styrbirni, þá er þeir reyndu sín á milli. En er Óláfr Tryggvason kom í Nóreg ok kallaðisk konungr, þá létum vér honum þat eigi hlýða; fórum vit Sveinn Dana-konungr ok tókum hann af lífi. Nú hefi ek eignazk Nóreg ok eigi með minna ríki, en þú máttir nú heyra, ok eigi verr at komizk en ek hefi sótt með orrostu ok sigrat þann konung, er áðr réð fyrir. Máttu ætla, vitr maðr, at þat mun fjarri fara, at ek láta laust þat ríki fyrir þeim inum digra manni, ok er þat undarligt, er hann man eigi þat, er hann kom nauðuligast út ór Leginum, þá er vér hǫfðum hann inni byrgt; hygg ek, at honum væri þá annat í hug, ef hann kvæmisk með fjǫrvi í brot, en þat at halda optarr deilu við oss Svíana. Nú skaltu, Hjalti, hafa eigi optarr í munni þessa rœðu fyrir mér".

Hjalta þótti óvænt á horfask, at konungr myndi vilja til hlýða sætta umleitanar; hann hætti þá ok tók aðra rœðu. Nǫkkuru síðarr, þá er Hjalti var á tali við Ingigerði konungsdóttur, sagði hann henni alla rœðu þeira konungs. Hon kvað sér slíkra svara ván af konungi. Hjalti bað hana nǫkkur orð til leggja við konung ok kvað þat helzt tjá mundu. Hon kvað konung ekki mundu á hlýða, hvat sem hon mælti — "en um má ek rœða, segir hon, ef þú vill". Hjalti kvazk þess þǫkk kunna. Ingigerðr konungsdóttir var á tali við fǫður sinn einn hvern dag; en er hon fann, at konungi var skaplétt, þá mælti hon: "hverja ætlan hefir þú á um deilu ykra Óláfs digra; margir menn kæra nú þat vandræði, kallask sumir hafa látit fé, sumir frændr fyrir Norðmǫnnum, ok engum yðrum manni kvæmt í Nóreg at svá búnu; var þat mjǫk ósynju, er kǫlluðuð til ríkis í Nóregi; er land þat fátœkt ok ilt yfirfarar, ok fólk ótryggt; vilja menn þar í landi hvern annan heldr at konungi en þik. Nú ef ek skylda ráða, myndir þú láta vera kyrt at kalla til Nóregs, en brjótask heldr í Austrveg til ríkis þess, er átt hǫfðu inir fyrri Svía-konungar ok nú fyrir skǫmmu lagði undir sik Styrbjǫrn, frændi várr, en láta Óláf digra hafa frændleifð sína ok gera sætt við hann". Konungr segir reiðuliga: "þat er þitt ráð, Ingigerðr, at ek láta af ríki í Nóregi, en gipta þik Óláfi digra; nei, segir hann, annat skal fyrr; heldr mun hitt, at í vetr á Upsala-þingi skal ek gera bert fyrir ǫllum Svíum, at almenningr skal úti at liði, áðr en ísa taki af vǫtnum; skal ek fara í Nóreg ok eyða þat land oddi ok eggju ok brenna alt ok gjalda þeim svá ótrúleik sinn". Varð konungr þá svá óðr, at honum mátti engu orði svara. Gekk hon þá í brot. Hjalti helt vǫrð á ok gekk þegar at finna hana, spyrr hann þá, hvert ørendi hennar varð til konungsins. Hon segir, at svá fór, sem hon vænti, at engum orðum mátti við konunginn koma ok hann heitaðisk í mót; ok bað hon Hjalta aldri geta þessa máls fyrir konungi. Ingigerðr ok Hjalti, þá er þau tǫluðu, rœddu optliga um Óláf digra; sagði hann henni opt frá honum ok hans háttum ok lofaði sem hann kunni, ok var þat sannast frá at segja; hon lét sér þat vel skiljask. Ok enn eitt sinn, er þau tǫluðu, þá mælti Hjalti: "hvárt skal ek, konungsdóttir, mæla þat fyrir þér í orlofi, er mér býr í skapi?". "Mæl þú, segir hon, svá at ek heyra ein". Þá mælti Hjalti: "hvernug myndir þú svara, er Óláfr Nóregs konungr sendi menn til þín með þeim ørendum at biðja þín?". Hon roðnaði ok svarar óbrátt ok stilliliga: "ekki hefi ek hugfest svǫr fyrir mér um þat, þvíat ek ætla, at ek myna eigi þurfa til at taka þeira svara; en ef Óláfr er svá at sér gǫrr um alla hluti, sem þú segir frá honum, þá mynda ek eigi kunna œskja minn mann á annan veg, ef eigi er þat, at þér mynið heldr hóli gilt hafa í marga staði". Hjalti segir, at engan hlut hefir hann betr látit um konunginn en var. Þau rœddu þetta sín í milli mjǫk optliga. Ingigerðr bað Hjalta varask at mæla þetta fyrir ǫðrum mǫnnum — "fyrir þá sǫk, at konungrinn mun verða þér reiðr, ef hann verðr þessa víss". Hjalti segir þetta skáldunum Gizuri ok Óttari; þeir kváðu þat vera it mesta happaráð, ef framgengt mætti verða. Óttarr var máldjarfr maðr ok hǫfðingjakærr; var hann brátt at þessu máli við konungsdóttur ok talði upp fyrir henni slíkt sem Hjalti um mannkosti konungsins. Rœddu þau Hjalti opt ǫll saman um þetta mál; ok er þau tǫluðu jafnan ok Hjalti var sannfróðr at orðinn um ørendislok sín, þá sendi hann brot ina gauzku menn, er honum hǫfðu þannug fylgt, lét þá fara aptr til jarls með bréfum þeim, er Ingigerðr konungsdóttir ok þau Hjalti sendu jarli ok Ingibjǫrgu. Hjalti lét ok koma veðr á þau um rœður þær, er hann hafði upp hafit við Ingigerði, ok svá um svǫr hennar. Kómu sendimenn til jarls nǫkkuru fyrir jól.

Þá er Óláfr konungr hafði sent þá Bjǫrn austr á Gautland, þá sendi hann aðra menn til Uplanda með þeim ørendum at boða veizlur fyrir sér, ok ætlaði hann fara þann vetr at veizlum yfir Uplǫnd, þvíat þat hafði verit siðr inna fyrri konunga at fara at veizlum inn iii. hvern vetr yfir Uplǫnd. Hóf hann ferðina um haustit ór Borg; fór konungr fyrst á Vingulmǫrk; hann háttaði svá ferðinni, at hann tók veizlur uppi í nánd markbyggðinni ok stefndi til sín ǫllum byggðarmǫnnum ok þeim ǫllum vendiligast, er first byggðu meginheruðum. Hann rannsakaði at um kristnihald manna; ok þar er honum þótti ábótavant kendi hann þeim rétta siðu ok lagði svá mikit við, ef nǫkkurir væri þeir, er eigi vildi af láta heiðninni, at suma rak hann brot ór landi, suma lét hann hamla at hǫndum eða fótum eða stinga augu út, suma lét hann hengja eða hǫggva, en engi lét hann óhegndan, þann er eigi vildi guði þjóna. Fór hann svá um alt þat fylki. Jafnt hegnði hann ríka ok óríka. Hann fekk þeim kennimenn ok setti þá svá þykt í heruðum, sem hann sá, at bezt bar. Með þessum hætti fór hann um þetta fylki. Hann hafði ccc. vígra manna, þá er hann fór upp á Raumaríki. Honum fanzk þat brátt í, at kristnihaldit var því minna, er hann sótti meirr á landit upp; hann helt þó inu sama fram ok snøri ǫllum lýð á rétta trú ok veitti stórar refsingar þeim, er eigi vildu hlýða hans orðum.

Ok er þat spurði konungr sá, er þar réð fyrir Raumaríki, þá þótti honum gerask mikit vandmæli; þvíat hvern dag kómu til hans margir menn, er slíkt kærðu fyrir honum, sumir ríkir, sumir óríkir. Konungrinn tók þat ráð, at hann fór upp á Heiðmǫrk á fund Hrœreks konungs, þvíat hann var þeira konunga vitrastr, er þar váru þá. En er konungar tóku tal sín í milli, þá kom þat ásamt með þeim, at senda orð Guðrøði konungi norðr í Dala ok svá á Haðaland til þess konungs, er þar var, ok biðja þá koma á Heiðmǫrk til fundar við þá Hrœrek konung. Þeir lǫgðusk eigi ferð undir hǫfuð, ok hittusk þeir v. konungar á Heiðmǫrk, þar sem heitir á Hringisakri. Hringr var þar inn fimti konungr, bróðir Hrœreks konungs. Þeir konungarnir ganga fyrst einir saman á tal; tók sá fyrst til orða, er kominn var af Raumaríki ok segir frá ferð Óláfs digra ok þeim ófriði, er hann gerði bæði í manna aftǫkum ok manna meizlum, suma rak hann ór landi, ok tók upp fé fyrir ǫllum þeim, er nǫkkut mæltu móti honum, en fór með her mannz um landit, en ekki með því fjǫlmenni, er lǫg váru til; hann segir ok, at fyrir þeim ófriði kvezk hann hafa þangat flýit, kvað ok marga aðra ríkismenn hafa flýit óðul sín af Raumaríki, — "en þó at oss sé nú þetta vendræði næst, þá mun skamt til, at þér munuð fyrir slíku eiga at sitja, ok er fyrir því betra, at vér ráðim um allir saman, hvert ráð upp skal taka". Ok er hann lauk sinni rœðu, þá viku konungar þar til svara, sem Hrœrekr var. Hann mælti: "nú er fram komit þat, er mik grunaði, at vera myndi, þá er vér áttum stefnu á Haðalandi ok þér váruð allir ákafir, at hefja hann upp yfir hǫfuð oss, at hann myndi verða oss harðr í horn at taka, þegar er hann hefði einn vald yfir landi. Nú eru ii. kostir fyrir hendi, sá annarr, at vér farim á fund hans allir ok látim hann skera ok skapa alt vár í milli, ok ætla ek oss þann beztan af at taka, en sá annarr, at rísa nú í mót, meðan hann hefir eigi víðara yfir landit farit. En þótt hann hafi ccc. manna eða cccc., þá er oss þat ekki ofrefli liðs, ef vér verðum á einu ráði allir; en optast sigrask þeim verr, er fleiri eru jamríkir, heldr en hinum, er einn er oddviti fyrir liðinu, ok er þat mitt ráð heldr at hætta eigi til þess at etja hamingju við Óláf Haraldzson". En eptir þat talaði hverr þeira konunga slíkt er sýndisk; lǫttu sumir, en sumir fýstu, ok varð engi órskurðr ráðinn, tǫlðu á hváru tveggja sýna annmarka. Þá tók til orða Guðrøðr Dala-konungr ok mælti svá: "undarligt þykki mér, er þér vefið svá mjǫk órskurði um þetta mál, ok eruð þér gagnhræddir við Óláf. Vér erum hér v. konungar, ok er engi várr verr ættborinn heldr en Óláfr. Nú veittum vér honum styrk til at berjask við Svein jarl, ok hefir hann með várum afla eignazk land þetta. En ef hann vill nú fyrir muna hverjum várum þess ins lítla ríkis, er vér hǫfum áðr haft, ok veita oss pyndingar ok kúgan, þá kann ek þat frá mér at segja, at ek vil fœrask undan þrælkan konungs, ok kalla ek þann yðarn ekki at manna vera, er æðrask í því at vér takim hann af lífdǫgum, ef hann ferr í hendr oss upp hingat á Heiðmǫrk, fyrir því at þat er yðr at segja, at aldrigi strjúkum vér frjálst hǫfuð, meðan Óláfr er á lífi". En eptir eggjan þessa snúa þeir allir at því ráði. Þá mælti Hrœrekr: "svá lízk mér um ráðagørð þessa, sem vér mynim þurfa ramligt at gera samband várt, at engi skjǫplisk í einurðinni við annan. Nú ætlið þér, at þá er Óláfr kømr hingat á Heiðmǫrk, at veita honum atgǫngu at ákveðinni stefnu, þá vil ek eigi þenna trúnað undir yðr eiga, at þér séð þá sumir norðr í Dǫlum, en sumir út á Heiðmǫrk; vil ek, ef þetta ráð skal staðfesta með oss, at vér sém ásamt dag ok nótt, þar til er þetta ráð verðr framgengt". Þessu játtu konungar, ok fara þá allir samt. Þeir láta búa veizlu fyrir sér út á Hringisakri ok drekka þar hverfing, en gera njósn frá sér út á Raumaríki; láta þegar aðra njósnarmenn út fara, er aðrir snúa aptr, svá at þeir vitu dag ok nótt, hvat títt er um ferðir Óláfs eða um fjǫlmenni hans. Óláfr konungr fór at veizlum útan um Raumaríki ok alt með þvílíkum hætti, sem fyrr var sagt. En er veizlur endusk eigi fyrir fjǫlmennis sakir, þá lét hann þar bœndr til leggja at auka veizlurnar, er honum þótti nauðsyn til bera at dveljask, en sumstaðar dvalðisk hann skemr en ætlat var, ok varð ferð hans skjótari, en á kveðit var, upp til vatzins. En er konungar hǫfðu staðfest þetta ráð sín í milli, þá senda þeir orð ok stefna til sín lendum mǫnnum ok ríkum bóndum ór ǫllum þeim fylkjum; en er þeir koma þar, þá eigu konungar stefnu við þá eina saman ok gera fyrir þeim bert þetta ráð ok kveða á stefnudag, nær sjá ætlan skal framkvæmð verða; á þat kveða þeir, at hverr þeira konunga skyldi hafa ccc. manna; senda þeir þá aptr lenda menn, til þess at þeir skyldu liði samna ok koma til móts við konunga, þar sem á kveðit var. Sjá ráðagørð líkaði flestum mǫnnum vel; en þó var, sem mælt er at hverr á vin með óvinum.

Á þeiri stefnu var Ketill af Hringunesi. En er hann kom heim um kveldit, þá mataðisk hann at náttverði, en þá klæddisk hann ok húskarlar hans, ok fór ofan til vatz ok tók karfann, er Ketill átti, er Óláfr konungr hafði gefit honum, settu fram skipit, var þar í naustinu allr reiðinn; taka þá ok skipask til ára ok róa út eptir vatni. Ketill hafði xl. manna, alla vel vápnaða. Þeir kómu um daginn snimma út til vatzenda. Fór þá Ketill með xx. menn, en lét aðra xx. eptir at gæta skips. Óláfr konungr var þá á Eiði á ofanverðu Raumaríki. Ketill kom þar, þá er konungr gekk frá óttusǫng; fagnaði hann Katli vel. Ketill segir, at hann vill tala við konung skjótt; þeir ganga á tal ii. saman. Þá segir Ketill konungi, hver ráð konungarnir hafa með hǫndum ok alla tilætlan, þá er hann var víss orðinn. En er konungr varð þess varr, þá kallar hann menn til sín, sendir suma í byggðina, bað þá stefna til sín reiðskjótum, suma sendi hann til vatzins at taka róðrarskip þau, er þeir fengi, ok hafa í móti sér; en hann gekk þá til kirkju ok lét syngja sér messu; gekk síðan þegar til borða. En þá er hann hafði matazk, bjósk hann sem skyndiligast ok fór upp til vatzins; kómu þar skip í móti honum; steig hann þá sjálfr á karfann ok með honum menn svá margir, sem karfinn tók við, en hverr annarra tók sér þar skip, sem helzt fekk. Ok um kveldit, er á leið, létu þeir frá landi; logn var veðrs; þeir rǫru upp eptir vatninu; konungrinn hafði þá nærr cccc. manna. Fyrr en dagaði, kom hann upp til Hringisakrs; urðu varðmenn eigi varir fyrr við, en liðit kom upp til bœjarins. Þeir Ketill vissu gǫrva, í hverjum herbergjum konungarnir sváfu; lét konungr taka ǫll þau herbergi ok gæta, at engi maðr kvæmisk í brot; biðu svá lýsingar. Konungarnir hǫfðu eigi liðskost til varnar, ok váru þeir allir hǫndum teknir ok leiddir fyrir konung. Hrœrekr konungr var maðr forvitri ok harðráðr; þótti Óláfi konungi hann ótrúligr, þótt hann gerði nǫkkura sætt við hann. Hann lét blinda Hrœrek báðum augum ok hafði hann með sér; en hann lét skera tungu ór Guðrøði Dala-konungi; en Hring ok aðra ii. lét hann sverja sér eiða ok fara í brot ór Nóregi ok koma aldri aptr; en lenda menn eða bœndr, þá er sannir váru at þessum svikræðum, rak hann suma ór landi, sumir váru meiddir, af sumum tók hann sættir. Frá þessu segir Óttarr svarti:

Óláfr konungr lagði þá undir sik þat ríki, er þessir v. konungar hǫfðu átt, tók þá gíslar af lendum mǫnnum ok bóndum. Hann tók veizlugjǫld norðan ór Dǫlum ok víða um Heiðmǫrk ok snøri þá út aptr á Raumaríki ok þá vestr á Haðaland. Þann vetr andaðisk Sigurðr sýr, mágr hans. Þá snøri Óláfr konungr á Hringaríki, ok gerði Ásta, móðir hans, veizlu mikla í móti honum. Bar þá Óláfr einn konungsnafn í Nóregi.