Bókastaðir

Einarr þambarskelfir ok sú sveit, er honum hafði fylgt, fór um vetrinn til Svía-konungs ok var þar í góðu yfirlæti; þar var ok mart annarra manna, er jarli hafði fylgt. Svía-konungi hugnaðisk stórilla við Óláf digra þat er hann hafði sezk í skattland hans, en rekit í brot Svein jarl; konungr hét þar fyrir Óláfi inum mestum afarkostum, þá er hann mætti við komask; segir hann, at eigi mun Óláfr svá djarfr vera, at hann myni taka undir sik þat veldi, er jarl hafði átt; því fylgðu allir Svía-konungs menn, at svá myndi vera. En er Þrœndir spurðu til sannz, at Sveinn jarl var andaðr ok hans var ekki ván til Nóregs, þá snørisk ǫll alþýða til hlýðni við Óláf konung. Fóru þá margir menn innan ór Þrándheimi á fund Óláfs konungs ok gerðusk menn hans, en sumir sendu orð ok jartegnir, at þeir vildu þjóna honum. Fór hann þá um haustit inn í Þrándheim ok átti þing við bœndr; var hann þar í hverju fylki til konungs tekinn. Hann fór þá út til Niðaróss ok lát þangat flytja allar konungsskyldir ok efnaði þar til vetrsetu.

Óláfr konungr lét húsa konungsgarð í Niðarósi. Þar var gǫr mikil hirðstofa, ok dyrr á báðum endum; hásæti konungs var í miðri stofunni, ok innar frá sat Grímkell hirðbyskup hans, en þar næst aðrir kennimenn hans, en útar frá ráðgjafar hans; í ǫðru ǫndugi gegnt honum sat stallari hans Bjǫrn digri, þar næst gestir. Ef gǫfgir menn kómu til konungs, var þeim vel skipat.

Við elda skyldi þá ǫl drekka. Hann skipaði mǫnnum í þjónostur, svá sem siðr konunga var til. Hann hafði með sér lx. hirðmanna ok xxx. gesta ok setti þeim mála ok lǫg; hann hafði ok xxx. húskarla, er starfa skyldu í garðinum slíkt er þurpti ok til at flytja; hann hafði ok marga þræla. Í garðinum var ok mikill skáli, er hirðmenn sváfu í; þar var ok mikil stofa, er konungr átti hirðstefnur í.

Þat var siðr konungs, at rísa upp snimma um morna ok klæðask ok taka handlaugar, ganga síðan til kirkju ok hlýða óttusǫng ok morguntíðum ok ganga síðan á stefnur ok sætta menn eða tala þat annat, er honum þótti skylt; hann stefndi til sín ríkum ok óríkum ok ǫllum þeim, er vitrastir váru. Hann lét opt telja fyrir sér lǫg þau, er Hákon Aðalsteinsfóstri hafði sett í Þrándheimi. Hann skipaði lǫgunum með ráði inna vitrustu manna, tók af eða lagði til, þar er honum sýndisk þat; en kristinn rétt setti hann með umráði Grímkels byskups ok annarra kennimanna ok lagði á þat allan hug at taka af heiðni ok fornar venjur, þær er honum þótti kristnispell í. Svá kom, at bœndr játtu þessum lǫgum, er konungr setti. Svá segir Sigvatr:

Óláfr konungr var maðr siðlátr, stiltr vel, fámálugr, ǫrr ok fégjarn. Þá var þar með konungi Sigvatr skáld, sem fyrr var sagt, ok fleiri íslenzkir menn. Óláfr konungr spurði eptir vendiliga, hvernug kristinn dómr væri haldinn á Íslandi, þá þótti honum mikilla muna ávant, at vel væri, þvíat þeir sǫgðu frá kristnihaldinu, at þat var lofat í lǫgum, at eta hross ok bera út bǫrn, sem heiðnir menn, ok enn fleiri hlutir, þeir er kristnispell var í. Þeir sǫgðu ok konungi frá mǫrgu stórmenni, því er þá var á Íslandi. Skapti Þóroddzson hafði þá lǫgsǫgu á landinu. Víða af lǫndum spurði hann at siðum manna þá menn, er glǫgst vissu, ok leiddi mest atspurningum um kristinn dóm, hvernug haldinn væri bæði í Orkneyjum ok á Hjaltlandi ok ór Færeyjum, ok spurðisk honum svá til, sem víða myndi mikit á skorta, at vel væri. Slíkar rœður hafði hann opt í munni eða um lǫg at tala eða um landzrétt.

Þann sama vetr kómu austan ór Svíþjóð sendimenn Óláfs konungs ins sœnska, ok réðu brœðr ii. fyrir, Þorgautr skarði ok Ásgautr ármaðr, ok hǫfðu xxiiii. menn. En er þeir kómu austan um Kjǫl í Veradal, þá stefndu þeir þing við bœndr ok tǫluðu við þá, heimtu þar skyld ok skatt af hendi Svía-konungs. En bœndr báru ráð sín saman, ok kom ásamt með þeim, at þeir mundu gjalda slíkt, sem Svía-konungr beiddi, ok heimti Óláfr konungr engar landzskyldir af þeim fyrir sína hǫnd, kveðask eigi vilja gjalda hvárum tveggja skyldir. Fóru sendimenn í brot ok út eptir dalinum, ok á hverju þingi, er þeir áttu, fengu þeir af bóndum in sǫmu svǫr en ekki fé; fóru þá út í Skaun ok áttu þar þing ok krǫfðu þar enn skatta, ok fór alt á sǫmu leið sem fyrr. Þá fóru þeir í Stjóradal ok krǫfðu þar þinga, en bœndr vildu ekki til koma; þá sá sendimenn, at þeira ørendi varð ekki, vildi Þorgautr þá aptr austr — "ekki þykki mér vit konungsørendi rekit hafa, segir Ásgautr, vil ek fara á fund Óláfs konungs digra; þó skjóta bœndr þangat sínu máli". Nú réð hann, ok fóru þeir út til bœjarins ok tóku þeir herbergi í bœnum. Þeir gengu til konungs eptir um daginn, — hann sat þá um borðum —, kvǫddu hann ok segja, at þeir fóru með ørendum Svía-konungs. Konungr bað þá koma til sín eptir um daginn. Annan dag, þá er konungr hafði hlýtt tíðum, gekk hann til þinghúss síns ok lét þangat kalla menn Svía-konungs ok bað þá bera upp ørendi sín. Þá talaði Þorgautr ok segir fyrst, hverra ørenda þeir fóru ok váru sendir ok þat síðan, hvernug Innþrœndir hǫfðu svarat; eptir þat beiddi hann, at konungr veitti órskurð, hvert þeira ørendi skyldi þangat verða. Konungr segir: "meðan jarlar réðu hér fyrir landi, þá var þat ekki undarligt, at landzmenn væri þeim lýðskyldir, þvíat þeir váru hér ættbornir til ríkis, heldr en þat at lúta til útlendra konunga, ok var þó réttara, at jarlar veitti hlýðni ok þjónostu konungum þeim, er réttkomnir váru hér til ríkis, heldr en útlendum konungum ok at hefjask upp með ófriði í móti réttum konungum ok fella þá frá landi; en Óláfr sœnski konungr, er kallar til Nóregs, þá veit ek eigi, hverja tiltǫlu hann hefir, þá er sannlig sé, en hitt megum vér muna, hvern mannskaða vér hǫfum fengit af honum ok hans frændum". Þá segir Ásgautr: "eigi er undarligt, at þú sér kallaðr Óláfr digri, allstórliga svarar þú orðsending slíks hǫfðingja; ógløggt veiztu, hversu þungbær þér mun vera reiði konungs, ok hefir þeim svá orðit, er váru með meira krapti, en mér sýnisk þú munu vera; en ef þú vilt þráliga halda ríkinu, þá mun þér hinn til, at fara á fund hans ok gerask hans maðr; munu vér þá biðja með þér, at hann fái þér at láni þetta ríki". Þá segir konungr ok tók hógliga til orða: "ek vil ráða þér annat ráð, Ásgautr, farið nú aptr austr til konungs yðars ok segið honum svá, at snimma í vár mun ek búask at fara austr til landamæris, þar er at fornu hefir skilt ríki Nóregs konungs ok Svía-konungs; má hann þá þar koma, ef hann vill, at vit semim sætt okra, ok hafi þat ríki hvárr okkarr, sem óðalborinn er til". Þá snúa sendimenn í brot ok aptr til herbergis ok bjoggusk í brot, en konungr gekk til borða. Sendimenn gengu þá í konungsgarðinn, ok er durverðir sá þat, segja þeir konungi. Hann bað þá sendimenn eigi inn láta — "ek vil ekki við þá mæla" segir hann. Fóru þá sendimenn í brot. Þá segir Þorgautr, at hann mun aptr snúa ok hans menn, en Ásgautr segir, at hann vill reka konungsørendi. Þá skiljask þeir; ferr þá Þorgautr inn á Strind, en Ásgautr ok þeir xii. saman snúa upp til Gaulardals, hann ætlar at fara suðr á Mœri ok reka þar sýslu Svía-konungs. En er Óláfr konungr varð þess varr, þá sendi hann gestina út eptir þeim; þeir hittu þá út á nesi við Stein, tóku þá hǫndum ok leiddu inn á Gaularás, reistu þar gálga ok hengðu þá-þar, er sjá mátti útan af firði af þjóðleið. Þorgautr spurði þessi tíðendi, áðr hann fór ór Þrándheimi; fór hann síðan alla leið, þar til er hann hitti Svía-konung ok segir honum þat, er gǫrzk hafði í þeira fǫr; konungr varð allreiðr, er hann heyrði þetta sagt; skorti þar þá eigi stór orð.

Eptir þat um várit bauð Óláfr konungr liði út ór Þrándheimi ok bjósk at fara austr í land. Þá bjósk ór Niðarósi Íslandzfar. Þá sendi Óláfr konungr orð ok jartegnir Hjalta Skeggjasyni ok stefndi honum á fund sinn, en sendi orð Skapta lǫgsǫgumanni ok ǫðrum þeim mǫnnum, er mest réðu lǫgum á Íslandi, at þeir skyldi taka ór lǫgum, er honum þótti mest í móti kristnum dómi; þar með sendi hann vinsamlig orð ǫllum landzmǫnnum jafnsaman. Konungr fór suðr með landi ok dvalðisk í hverju fylki ok þingaði við bœndr; en á hverju þingi lét hann upp lesa kristin lǫg ok þau boðorð, er þar fylgðu; tók hann þá þegar af við lýðinn margar óvenjur ok heiðinn dóm, þvíat jarlar hǫfðu vel haldit forn lǫg ok landzrétt, en um kristnihald létu þeir gera hvern sem vildi. Var þá svá komit, at víðast um sjábyggðir váru menn skírðir, en kristin lǫg váru ókunn flestum mǫnnum; en um updali ok fjallbyggðir var víða alheiðit, þvíat þegar er lýðrinn varð sjálfráða, þá festisk þeim þat helzt í minni um átrúnaðinn, er þeir hǫfðu numit í barnœsku. En þeir menn, er eigi vildu skipask við orð konungs um kristnihaldit, þá hét hann afarkostum bæði ríkum ok óríkum. Óláfr var til konungs tekinn um alt land á hverju lǫgþingi, mælti þá engi maðr í móti honum. Þá er hann lá í Karmtsundi, fóru orð milli þeira Erlings Skjálgssonar, þau at þeir skyldu sættask, ok var lagðr sættarfundr í Hvítingsey. En er þeir fundusk, tǫluðusk þeir sjálfir við um sættina; þótti Erlingi þá annat nǫkkut finnask í orðum hans, en honum hafði verit frá sagt, þvíat hann mælti til þess, at hann vildi hafa veizlur þær allar, er Óláfr Tryggvason hafði fengit honum, en síðan jarlar Sveinn ok Hákon — "man ek þá gerask þinn maðr ok hollr vinr" segir hann. Konungr segir: "svá lízk mér, Erlingr, sem eigi sé þér verra at taka af mér jammiklar veizlur, sem þú tókt af Eiríki jarli, þeim manni, er þér hafði gǫrt inn mesta mannskaða; en ek man þik láta vera gǫfgastan mann í landinu, þó at ek vilja veizlurnar miðla at sjálfræði mínu, en eigi láta sem lendir menn sé óðalbornir til ættleifðar minnar, en ek skylda margfǫldum verðum yðra þjónostu kaupa". Erlingr hafði ekki skaplyndi til at biðja konunginn né einna muna hér um, þvíat hann sá, at konungr var ekki leiðitamr; sá hann ok, at tveir kostir váru fyrir hǫndum, sá annarr, at gera enga sætt við konung ok hætta til, hvernug fœri, eða ella láta konung einn fyrir ráða, ok tók hann þann upp, þótt honum þœtti mjǫk í móti skapi sínu, ok mælti til konungs: "sú mun þér mín þjónosta hallkvæmst, er ek veiti þér með sjálfræði". Þeir skilðu rœðuna. Eptir þat gengu til frændr Erlings ok vinir ok báðu hann til vægja ok fœra við vit en eigi ofrkapp — "muntu, segja þeir, vera ávalt gǫfgastr lendra manna í Nóregi bæði at framkvæmð þinni ok frændum ok fjárafla". Erlingr fann, at þetta var heilræði ok þeim gekk góðvili til, er slíkt mæltu; gerir hann svá, gengr til handa konungi með þeim skildaga, at konungr réð fyrir at skilja; skilðusk eptir þat ok váru sáttir at kalla.

Fór Óláfr þá leið sína austr með landi.