Bókastaðir

Hallkell húkr, sonr Jóans smjǫrbalta, var lendr maðr á Mœri; hann fór vestr um haf ok alt til Suðreyja; þar kom til fundar við hann útan af Írlandi sá maðr, er hét Gillikristr ok sagðisk vera sonr Magnús konungs berfœts; móðir hans fylgði honum ok sagði, at hann hét Haraldr ǫðru nafni. Hallkell tók við þessum mǫnnum ok flutti með sér til Nóregs, ok þegar á fund Sigurðar konungs með Harald ok móður hans. Þau báru fram sitt ørendi fyrir konung. Sigurðr konungr rœddi þetta mál fyrir hǫfðingjum, at hverr legði til eptir sínu skaplyndi, en allir báðu hann sjálfan fyrir ráða. Þá lét Sigurðr konungr kalla til sín Harald ok segir honum svá, at hann vill eigi synja Haraldi, at hann fremi skírslu til faðernis síns, með því at hann vill þat vera láta í festu, þó at honum berisk þat faðerni, er hann segir, at Haraldr skal eigi beiðask konungsdóms, meðan Sigurðr konungr eða Magnús konungsson lifir; ok fóru þessar festur fram með svardǫgum. Sigurðr konungr segir, at Haraldr skyldi troða slár til faðernis sér, en sú skírsla þótti heldr frek, þvíat hann skyldi þá skírslu fremja til faðernis en eigi til konung-dóms, hann hafði áðr þar fyrir svarit. En Haraldr játti þessu. Hann fastaði til járns, ok var sú skírsla gǫr, er mest hefir verit gǫr í Nóregi, at ix. plógjárn glóandi váru niðr lǫgð, ok gekk Haraldr þar eptir berum fótum, ok leiddu hann byskupar ii. Ok iii. dǫgum síðarr var skírslan reynd; váru þá fœtr hans óbrunnir. Eptir þat tók Sigurðr konungr vel við frændsemi Haraldz; en Magnús, sonr hans, óþokkaðisk mjǫk við hann, ok margir hǫfðingjar snøru eptir honum. Sigurðr konungr treystisk svá vinsælð sinni við alt landzfólk, at hann beiddisk þess, at allir skyldu þat sverja, at Magnús, sonr Sigurðar konungs, skyldi vera konungr eptir hann; ok fekk hann þá svardaga af ǫllu landzfólki.

Haraldr gilli var maðr hár ok grannvaxinn, hálslangr, heldr langleitr, svarteygr, døkkhárr, skjótligr ok fráligr, hafði mjǫk búnað írskan, stutt klæði ok létt klæddr; stirt var honum norrœnt mál, kylfði mjǫk til orðanna, ok hǫfðu margir menn þat mjǫk at spotti. Haraldr sat í drykkju eitt sinn ok talaði við annan mann, sagði hann vestan af Írlandi; var þat í rœðu hans, at þeir menn váru á Írlandi, at svá váru fóthvatir, at engi hestr tók þá á skeiði. Magnús konungsson heyrði þetta ok mælti: "nú lýgr hann enn, sem hann er vanr". Haraldr svarar: "satt er þetta, segir hann, at þeir menn munu fásk á Írlandi, at engi hestr í Nóregi mun hlaupa um þá". Rœddu þeir um nǫkkurum orðum; þeir váru báðir druknir. Þá mælti Magnús, at — "hér skaltu veðja fyrir hǫfði þínu, ef þú renn eigi jafnhart sem ek ríð hesti mínum, en ek mun leggja í móti gullhring minn". Haraldr svarar: "ek segi ekki þat, at ek renna svá hart; finna mun ek þá menn á Írlandi, at svá munu renna, ok má ek veðja um þat". Magnús konungsson svarar: "ekki mun ek fara til Írlandz; hér skulum vit veðja en ekki þar". Haraldr gekk þá at sofa ok vildi ekki fleira við hann eiga. Þetta var í Ósló. En eptir um morgininn, þá er lokit var formessu, reið Magnús upp í gǫtur; hann gerði orð Haraldi at koma þannug. En er hann kom, var hann svá búinn, hafði skyrtu ok ilbandabrœkr, stuttan mǫttul, hǫtt írskan á hǫfði, spjótskapt í hendi. Magnús markaði skeiðit. Haraldr mælti: "oflangt ætlar þú skeiðit". Magnús ætlaði þegar miklu lengra ok segir, at þó var ofskamt. Mart var manna hjá. Þá tóku þeir skeið fram, ok fylgði hann jafnan bœginum. En er þeir kómu til skeiðsenda, mælti Magnús: "þú heldr í gagntak, ok dró hestrinn þik". Magnús hafði gauzkan hest allskjótan. Þeir tóku þá annat skeið aptr, rann þá Haraldr alt skeið fyrir hestinum. En er þeir kómu til skeiðsenda, þá spurði Haraldr: "helt ek nú í gagntakit?" Magnús segir: "nú tóktu fyrri til". Þá lét Magnús blása hestinn um hríð; en er hann var búinn, þá keyrir hann sporum hestinn ok kom hann skjótt á hlaup. Haraldr stóð þá kyrr. Þá leit Magnús aptr ok kallaði — "renn nú" segir hann. Þá hljóp Haraldr ok skjótt fram um hestinn ok langt frá fram ok svá til skeiðsenda; kom hann miklu fyrr, svá at hann lagðisk niðr ok spratt upp ok heilsaði Magnúsi, er hann kom. Síðan fóru þeir heim til bœjar; en Sigurðr konungr hafði verit meðan at messu, ok vissi hann þetta eigi fyrr en eptir mat um daginn. Þá mælti hann reiðuliga til Magnús: "þér kallið Harald heimskan, en mér þykkir þú fól; ekki kantu útanlandzsiðu manna; vissir þú þat eigi fyrr, at útanlandzmenn temja sik við aðrar íþróttir, en at kýla drykk eða gera sik œran ok ófœran ok vita þá ekki til mannz; fá Haraldi hring sinn ok apa hann aldri síðan, meðan mitt hǫfuð er fyrir ofan mold".

Þá er Sigurðr konungr var eitt sinn úti á skipum, ok lǫgðu þeir í hǫfn ok kaupskip nǫkkut hjá þeim, Íslandz-far. Haraldr gilli var í fyrirrúmi á konungsskipi, en næst honum fram frá lá Sveinn Hrímhildarson; hann var sonr Knúts af Jaðri. Sigurðr Sigurðarson var lendr maðr ágætr; hann stýrði þar skipi. Þat var einn fagran veðrdag — var heitt skin — fóru menn á sund margir bæði af langskipum ok af kaupskipinu. Íslenzkr maðr einn, sá er á sundi var, hendi gaman at því, at fœra niðr þá menn, er verr váru syndir. Menn hlógu at því. Sigurðr konungr sá þat ok heyrði; síðan kastaði hann af sér klæðum ok hleypr á sundit ok lagðisk at Íslendingi, grípr hann ok fœrði í kaf ok helt niðri; ok þegar annat sinn, er Íslendingr kom upp, fœrði konungr hann niðr ok hvert sinn eptir annat. Þá mælti Sigurðr Sigurðarson: "skulu vér konung láta deyða manninn?". Maðr segir, at engi var allfúss til at fara. Sigurðr mælti: "verða myndi maðr til, ef Dagr Eilífsson væri hér". Sigurðr hljóp síðan fyrir borðit ok lagðisk til konungs, tók til hans ok mælti: "týn eigi manninum: sjá nú allir, at þú ert miklu betr syndr". Konungr mælti: "lát mik lausan Sigurðr; ek skal bana honum; hann vill kefja menn vára". Sigurðr svarar: "vit skulum nú leika fyrst, en þú, Íslendingr, leita til landz"; hann gerði svá, en konungr lét Sigurðr lausan ok lagðisk til skips síns; svá fór ok Sigurðr. En konungr mælti, bað Sigurð eigi verða svá djarfan at koma í augsýn sér. Þat var sagt Sigurði ok gekk hann upp á land.

Um kveldit þá er menn fóru at sofa, léku sumir menn uppi á landi. Haraldr var í leikinum, en bað svein sinn fara út á skip ok búa hvílu sína ok bíða sín þar. Sveinninn gerði svá. Konungr var sofa farinn. En er sveininum þótti lengjask, þá lagðisk hann upp í rúmit Haraldz. Sveinn Hrímhildarson mælti: "skǫmm mikil er at fara til þess heiman frá búum sínum dugandis mǫnnum, at draga hér knapa upp jafnhátt sér". Sveinninn svarar, segir, at Haraldr vísaði honum þangat. SveinnHrímhildarson mælti: "oss þykkir engi ofgœðakostr í, at Haraldr liggi hér, þótt hann dragi eigi hér þræla upp eða stafkarla", — ok grípr hann upp riðvǫl ok laust í hǫfuð sveininum, svá at blóð fell um hann. Sveinninn hljóp þegar upp á land ok segir Haraldi, hvat í var orðit. Haraldr gekk þegar á skip upp ok aptr í fyrirrúmit; hann hjó með handøxi til Sveins ok veitti honum sár mikit á hendi; gekk Haraldr þegar á land upp. Sveinn hljóp upp á land eptir honum, drifu þá til frændr Sveins ok tóku Harald hǫndum ok ætluðu at hengja hann. En er þeir bjoggu þar um, þá gekk Sigurðr Sigurðarson út á skipit Sigurðar konungs ok vakði hann. En er konungr brá augum í sundr ok kendi Sigurð, mælti hann: "fyrir þetta sama skaltu deyja, er þú komt í augsýn mér, þvíat ek bannaða þér þat" — ok hljóp konungr upp. Sigurðr mælti: "kostr er þér þess, konungr, þegar þú vilt, en aðrar sýslur eru nú fyrst skyldri, far sem skjótast máttu upp á land ok hjálp Haraldi brœðr þínum; Rygir vilja nú hengja hann". Þá mælti konungr: "guð gæti nú til; Sigurðr, kalla lúðrsveininn; lát blása liðinu upp eptir mér". Konungr hljóp upp á land, en allir, er hann kendu, fylgðu honum ok þar til er gálginn var búinn; tók hann þegar Harald til sín, en alt fólk þusti þegar til konungs með alvæpni, er lúðr hafði við kveðit. Þá segir konungr, at Sveinn ok allir hans félagar skyldu útlagir fara, en við bœn allra manna feksk þat af konungi, at þeir skyldu hafa landzvist ok eignir sínar, en sárit bótalaust. Þá spurði Sigurðr Sigurðarson, ef konungr vildi, at hann fœri þá í brot. "Þat vil ek eigi, segir konungr, aldri má ek þín án vera".

Kolbeinn hét maðr, ungr ok fátœkr, en Þóra, móðir Sigurðar konungs Jórsalafara, lét skera tungu ór hǫfði honum, ok var til þess eigi meiri sǫk, en sá inn ungi maðr Kolbeinn hafði etit stykki hálft af diski konungsmóður ok segir, at steikari hafði gefit honum, en hann þorði eigi við at ganga fyrir henni; síðan fór sá maðr mállauss langa hríð; þess getr Einarr Skúlason í Óláfsdrápu:

Hann sótti síðan til Þrándheims ok til Niðaróss ok vakði at Kristskirkju. En um óttusǫng Óláfsvǫkudag inn síðarra, þá sofnaði hann ok þóttisk sjá Óláf inn helga koma til sín ok taka hendi sinni í stúfinn tungunnar ok heimta; en er hann vaknaði, þá var hann heill ok þakkaði várum drótni feginsamliga ok Óláfi konungi, er hann hafði heilsu ok miskunn af þegit, hafði farit þagat áðr mállauss ok sótti hans heilagt skrín, en þaðan fór hann heill ok skorinorðr.