Bókastaðir

Réttiburr konungr lét bjóða þeim, er í kastalanum váru, at ganga út ok hafa lífsgrið með vápnum ok klæðum ok gulli; gǫrvallir œpðu at móti ok gengu út á borgina, sumir skutu, sumir grýttu, sumir skutu staurum, ok varð þá mikil orrosta; fell þá af hvárum tveggjum ok miklu fleira af Vinðum.

Solveig kom upp á Sólbjargir ok segir þar tíðendin. Þá var skorin herǫr ok send til Skúrbága; þar var samburðarǫl nǫkkut ok mart manna.

Þar var sá bóndi, er Ǫlvir hét miklimunnr; þá hljóp hann upp þegar ok tók skjǫld ok hjálm ok mikla øxi í hǫnd sér ok mælti: "stǫndum upp, góðir drengir, ok takið vápn yður ok fǫrum til liðveizlu við býjarmenn, þvíat þat mun skǫmm þykkja hverjum manni, er þat spyrr, at vér sitjum hér ok kýlum ǫl, en góðir drengir skulu leggja líf sitt í hættu í býnum fyrir várar sakir".

Margir svǫruðu ok mæltu í mót, segja, at þeir mundu týna sér, en koma bœjarmǫnnum at engu liði.

Þá hljóp Ǫlvir upp ok mælti: "þótt allir dvelisk eptir, þá skal ek þó fara einn samt, ok láta skulu heiðingjar einn eða tvá fyrir mik, áðr en ek falla" — hleypr ofan til býjarins. Menn fara eptir honum ok vildu sjá ferð hans ok svá, ef honum mætti nǫkkut við hjálpa.

En er hann kom svá nær kastala, at heiðnir menn sá hann, þá hljópu í mót honum átta menn alvápnaðir. En er þeir mœttusk, hljópu heiðnir menn umhverfis hann; Ǫlvir reiddi upp øxina ok laust fremri hyrnu undir kverk þeim, er á bak honum stóð, svá at sundr sneið kjálkann ok barkann, ok fell sá opinn á bak aptr. Þá reiddi hann fram øxina fyrir sik ok høggr annan í hǫfuðit ok klauf þann í herðar niðr. Síðan sóttusk þeir, ok drap hann þá enn tvá ok varð sjálfr sárr mjǫk; en þeir fjórir, er eptir váru, flýðu þá. Ǫlvir rann eptir þeim, en díki nǫkkut var fyrir þeim; tveir inir heiðnu hljópu þar í, ok drap Ǫlvir þá báða; stóð hann þá ok fastr í díkinu; en tveir heiðingjar kómusk undan af þeim átta.

Þeir menn, er fylgt hǫfðu Ǫlvi, tóku hann ok fluttu hann með sér til Skúrbága, ok varð hann grœddr at heilu; ok er þat mál manna, at eigi hafi maðr farit drengiligri ferð.

Lendir menn tveir, Sigurðr Gyrðarson, bróðir Philippús, ok Sigarðr kómu með sex hundruð manna til Skúrbága, ok hvarf Sigurðr aptr með fjǫgur hundruð manna ok þótti síðan lítils verðr ok lifði skamma stund. Sigarðr fór með tvau hundruð manna til býjarins ok barðisk þar við heiðna menn ok fell þar með ǫllu liði sínu.

Vinðr sóttu kastalann, en konungr ok stýrimenn stóðu fyrir útan bardagann. Í einhverjum stað, þar er Vinðr stóðu, var einn maðr ok skaut af boga ok mann til bana með hverri ǫr; tveir menn stóðu fyrir honum með skjǫldu.

Þá mælti Sæmundr við Ásmund son sinn, at þeir skyldu skjóta at skytanum báðir senn — "en ek mun skjóta at þeim, er skjǫldinn berr". Hann gerði svá, en sá skaut skildinum fyrir sik. Þá skaut Ásmundr milli skjaldanna, ok kom ǫrin í enni skytanum, svá at út kom í hnakkann, ok fell sá dauðr á bak aptr; en er Vinðr sá þat, þá ýlðu þeir allir sem hundar eða vargar.

Þá lét Réttiburr konungr kalla til þeira ok bjóða þeim grið; en þeir neituðu því; síðan veittu heiðingjar harða atsókn.

Þá var sá einn af heiðnum mǫnnum, er svá nær gekk, at alt gekk at kastalahurðinni ok lagði sverði þann mann, er fyrir innan stóð hurðina, en menn báru at honum skot ok grjót ok var hann hlífðarlauss, en svá var hann fjǫlkunnigr, at ekki vápn festi á honum. Þá tók Andréás prestr vígðan eld ok signaði ok skar tundr ok lagði í eld ok setti á ǫrvarodd ok fekk Ásmundi, en hann skaut þessi ǫr at inum fjǫlkunnga manni, ok beit þetta skot svá, at honum vann at fullu, ok fell hann dauðr á jǫrð. Þá létu heiðingjar illiliga enn sem fyrr, ýlðu ok gnístu. Gekk þá alt fólk til konungs; þótti kristnum mǫnnum þá sem væri til ráðs, at þeir mundu undan leita.

Þá skilði túlkr, sá er skilði vinðesku, hvat hǫfðingi sá mælti, er Úniburr er nefndr; hann mælti svá: "þetta fólk er atalt ok ilt viðskiptis, ok þótt vér tœkim alt þat fé, er í þessum stað er, þá mætti vér gefa til annat fé jafnmikit, at vér hefðim eigi komit hér; svá hǫfum vér mikit lið látit ok marga hǫfðingja. Ok fyrst í dag, er vér tókum at berjask við kastala, þá hǫfðu þeir til varnar skot ok spjót, því næst bǫrðu þeir oss með grjóti, ok nú berja þeir oss með keflivǫlum sem hunda; sé ek fyrir því, at þeira fǫng þverra til varnar, ok skulu vér enn gera þeim harða hríð ok freistum þeira".

En svá var sem hann sagði, at þá skutu þeir staurum, en í fyrstu hríð hǫfðu þeir borit óvarliga skotvápn ok grjót. En er kristnir menn sá, at minkaðisk fjǫlði at staurunum, hjoggu þeir í tvau hvern staurinn; en heiðingjar sóttu at þeim ok gerðu harða hríð ok hvílðusk í milli. Gerðusk hvárirtveggju móðir ok sárir. Ok í einhverri hvílð þá lét konungr enn bjóða þeim grið, at þeir skyldu hafa vápn sín ok klæði ok þat, er þeir bæri sjálfir út yfir kastalann.

Þá var fallinn Sæmundr húsfreyja, ok var þat ráð manna þeira, er eptir váru, at gefa upp kastala ok sjálfa sik í vald heiðinna manna, ok var þat it ósnjallasta ráð, fyrir því at heiðingjar efndu eigi orð sín, tóku alla menn, karla ok konur ok bǫrn, drápu mart, alt þat er sárt var ok ungt ok þeim þótti ilt at flytja eptir sér; þeir tóku alt fé þat, er þar var í kastalanum; þeir gengu inn í Krosskirkju ok ræntu hana at ǫllu skrúði sínu.

Andréás prestr gaf Réttibur konungi refði silfrbúit, en Dúnimiz, systursyni hans, fingrgull; fyri því þóttusk þeir vita, at hann myndi vera nǫkkurr ráðamaðr í staðinum, ok virðu hann meira en aðra menn. Þeir tóku krossinn helga ok hǫfðu braut; þá tóku þeir táboluna, er stóð fyrir altárinu, er Sigurðr konungr hafði gera látit í Griklandi ok haft í land; þeir lǫgðu hana niðr á gráðuna fyrir altárit. Þá gengu þeir út ór kirkjunni.

Þá mælti konungr: "þetta hús hefir verit búit með ást mikilli við þann guð er þetta hús á; ok svá lízk mér, sem gætt myni lítt hafa verit til staðarins eða hússins, þvíat ek sé, at guð er reiðr þeim, er varðveita".

Réttiburr konungr gaf Andréási presti kirkjuna ok skrínit, krossinn helga, bókina plénáríúm ok klerka fjóra; en heiðnir menn brendu kirkjuna ok ǫll húsin, þau er í kastalanum váru; en sá eldr, er þeir hǫfðu tendrat í kirkjunni, sloknaði tysvar; þá hjoggu þeir ofan kirkjuna, tók þá at loga innan ǫll ok brann sem ǫnnur hús.

Þá fóru heiðingjar til skipa sinna með herfangi ok kǫnnuðu lið sitt, en er þeir sá skaða sinn, þá tóku þeir at herfangi alt fólkit ok skiptu milli skipanna. Þá fóru þeir Andréás prestr á konungsskipit ok með krossinn helga; þá kom ótti yfir heiðingja af þeiri bending, er yfir konungsskipit kom hiti svá mikill, at allir þeir þóttusk nær brenna. Konungr bað túlkinn spyrja prest, hví svá varð.

Hann segir, at almáttigr guð, sá er kristnir menn trúðu á, sendi þeim mark reiði sinnar, er þeir dirfðusk þess, at hafa með hǫndum hans píslarmark, þeir er eigi vilja trúa á skapara sinn — "ok svá mikill kraptr fylgir krossinum, at opt hafa orðit fyrr þvílíkar jartegnir yfir heiðnum mǫnnum, þá er þeir hǫfðu hann með hǫndum, ok sumar enn berari".

Konungr lét skjóta á skipbátinn kennimǫnnum, ok bar Andréás krossinn í faðmi sér. Þeir leiddu bátinn fram með endilǫngu skipinu ok fram fyrir borðit ok aptr með ǫðru borði til lyptingar, skutu síðan við forkum ok hrundu bátinum inn at bryggjunum. Síðan fór Andréás prestr með krossinn um nóttina til Sólbjarga, ok var bæði hregg ok rota. Andréás flutti krossinn til góðrar varðveizlu.

Réttiburr konungr ok hans lið, þat er eptir var, fór í brot ok aptr til Vindlands, ok mart þat fólk, er tekit hafði verit í Konungahellu, var lengi síðan í Vindlandi í þján, en þeir, er út váru leystir ok aptr kómu í Nóreg til óðala sinna, urðu allir at minna þrifnaði. Kaupstaðrinn í Konungahellu hefir aldregi fengit slíka upreist sem áðr var. Magnús, er blindaðr hafði verit, fór síðan í Niðarós ok gaf sik í klaustr ok tók við munkaklæðum. Þá var skeytt þannug Hernes mikla á Frostu í próvendu hans. En Haraldr réð þá einn landi eptir um vetrinn ok gaf ǫllum mǫnnum sættir, er hafa vildu, tók þá marga menn til hirðvistar, er með Magnúsi hǫfðu verit. Einarr Skúlason segir svá, at Haraldr konungr átti tvær orrostur í Danmǫrk, aðra við Hveðn, en aðra við Hlésey:

Ok enn þetta:

Sigurðr er maðr nefndr, er upp fœddisk í Nóregi; hann var kallaðr sonr Aðalbrikts prests; móðir Sigurðar var Þóra, dóttir Saxa í Vík, systir Sigríðar, móður þeira Óláfs konungs Magnússonar ok Kára konungsbróður, er átti Borghildi, dóttur Dags Eilífssonar; sønir þeira váru þeir Sigurðr á Austrátt ok Dagr; synir Sigurðar Jóan á Austrátt ok Þorsteinn, Andréas daufi. Jóan átti Sigríði, systur Inga konungs ok Skúla hertoga.

Sigurðr var í barnœsku settr til bókar, ok varð hann klerkr ok vígðr til djákns. En er hann gerðisk fullkominn at aldri ok afli, þá var hann allra manna vaskligastr ok sterkastr, mikill maðr, ok á alla atgørvi var hann umfram alla jafnaldra sína ok náliga hvern annan í Nóregi. Sigurðr var snimma ofsamaðr mikill ok óeirarmaðr; hann var kallaðr slembidjákn; manna var hann fríðastr, heldr þunnhárr ok þó vel hærðr.

Þá kom þat upp fyrir Sigurð, at móðir hans segir, at Magnús konungr berfœtr var faðir hans; ok þegar er hann réð sjálfr háttum sínum, þá afrœkðisk hann klerkasiðu, fór þá af landi brot. Í þeim ferðum dvalðisk hann langa hríð. Þá byrjaði hann ferð sína út til Jórsala ok kom til Jórðánar ok sótti helga dóma, svá sem pálmarum er títt. Ok er hann kom aptr, þá dvalðisk hann í kaupferðum. Einn vetr var hann staddr nǫkkura hríð í Orkneyjum; hann var með Haraldi jarli at falli Þorkels fóstra Sumarliðasonar. Sigurðr var ok uppi á Skotlandi með Dávíð Skota-konungi; var hann þar virðr mikils.

Síðan fór Sigurðr til Danmerkr ok var þat hans sǫgn ok hans manna, at þar hefði hann flutt skírslur til faðernis sér ok bar svá, at hann var sonr Magnús konungs, ok væri þar við fimm byskupar; svá segir Ívarr Ingimundarson í Sigurðarbelki:

Vinir Haralds sǫgðu, at þat hefði verit svik ok lygi Dana.

Þá er Haraldr hafði verit konungr yfir Nóregi sex vetr, kom Sigurðr til Nóregs ok fór á fund Haralds konungs, bróður síns, hitti hann í Bjǫrgyn, gekk þegar brátt á fund hans, birti fyrir konungi faðerni sitt ok beiddi konung taka við frændsemi sinni. Konungr veitti enga órskurði skjóta um þat mál ok bar þetta fyrir vini sína, átti við þá tal ok stefnur; en af tali þeira kom þat upp, at konungr bar sakir á hendr Sigurði um þat, er hann hafði verit at aftǫku Þorkels fóstra fyrir vestan haf. Þorkell hafði fylgt Haraldi til Nóregs þá fyrst, er hann hafði komit til lands; hafði Þorkell verit inn mesti vinr Haralds konungs.

Var þessu máli fylgt svá fast, at þar var Sigurði gefin fyrir dauðasǫk, ok með ráði lendra manna þá varð þetta svá, at eitt kveld síðarliga gengu til gestir nǫkkurir, þar er Sigurðr var, ok kǫlluðu hann með sér ok tóku skútu nǫkkura ok røru brot frá býnum með Sigurð ok suðr til Norðness. Sigurðr sat aptr á kistunni ok hugsaði sitt mál ok grunaði, at þetta myndi vera svik. Hann var svá búinn, at hann hafði blár brœkr ok skyrtu ok mǫttul á tuglum at yfirhǫfn; hann sá niðr fyrir sik ok hafði hendr á mǫttulsbǫndunum, lét stundum af hǫfði sér, stundum lét hann á hǫfuð sér. En er þeir váru komnir fyrir nes eitt, váru þeir kátir ok druknir ok røru ákafliga ok uggðu fátt. Þá stóð Sigurðr upp ok gekk til borðs, en tveir menn þeir, er til gæzlu váru fengnir með honum, stóðu upp ok gingu at borðinu, tóku mǫttulinn báðir ok heldu frá honum, sem títt er at gera við ríka menn. En er hann grunaði, at þeir heldi fleirum klæðum hans, þá greip hann sinni hendi hvárn þeira ok steypðisk útan borðs með alla þá, en skútan rendi fram á langt, ok varð þeim seint at víkja ok lǫng dvǫl, áðr en þeir fengi sína menn tekit. En Sigurðr tók svá langt kaf í brot, at hann var fyrr á landi uppi, en þeir hefði snúit skipi sínu eptir honum.

Sigurðr var allra manna fóthvatastr ok stefnir hann á land upp, en konungsmenn fóru ok leituðu hans alla nótt ok funnu hann eigi. Hann lagðisk í bergskor nǫkkura, svalaði honum mjǫk; hann fór af brókunum ok skar rauf á setgeiranum ok smeygði á sik ok tók út hǫndunum ok hjálp svá lífi sínu at sinni. Konungsmenn fóru aptr ok máttu eigi leyna sinni fǫr.

Sigurðr þóttisk finna, at eigi myndi honum til hjálpar vera at leita á fund Haralds konungs, ok var þá í fylsknum alt haustit ok ǫndurðan vetr. Hann var í býnum í Bjǫrgyn með presti nǫkkurum ok gildraði til, ef hann mætti verða skaðamaðr Haralds konungs, ok váru mjǫk margir menn í þessum ráðum með honum, ok þeir sumir, er þá váru hirðmenn ok herbergismenn Haralds konungs, ok þeir hǫfðu fyrr verit hirðmenn Magnús konungs; váru þeir þá í kærleikum miklum við Harald konung, svá at æ var nǫkkurr af þessum sá, er sat yfir borði konungsins.

Lúcíumessu at kveldi tǫluðusk við tveir menn, er þar sátu; mælti annarr til konungs: "herra, nú hǫfum vit skotit órskurð þrætu okkarrar til yðarra órslita, ok hǫfum vit veðjat ask hunangs hvárr okkarr; ek segi þat, at þér munuð liggja í nótt hjá Ingiríði drótning, konu þinni, en hann segir, at þér munuð liggja hjá Þóru Gothormsdóttur".

Þá segir konungr hlæjandi ok var mjǫk óvitandi, at þessi spurning væri með svá mikilli vél, ok segir: "eigi muntu hljóta veðféit".

Af því þóttusk þeir vita, hvar hans var at vitja á þeiri nótt, en hǫfuðvǫrðr var þá haldinn fyrir því herbergi, er flestir hugðu at konungr væri inni í ok drótning svaf í.