Bókastaðir

Friðr góðr var í Nóregi ǫndurða daga sona Haraldz konungs, ok var þeira samþykki til nǫkkurrar hlítar, meðan it forna ráðuneyti þeira lifði, en þeir Ingi ok Sigurðr váru bernskir; hǫfðu þeir þá eina hirð báðir, en Eysteinn einn sér; var hann maðr fullroskinn at aldri. En er andat var fóstrneyti þeira Inga ok Sigurðar, Sáða-Gyrðr Bárðarson, Ámundi Gyrðarson, Þjóstólfr Álason, Óttarr birtingr, Ǫgmundr sviptir ok Ǫgmundr dengir, bróðir Erlings skakka, — lítils þótti vert um Erling, meðan Ǫgmundr lifði —, síðan skilðu þeir hirð sína Ingi ok Sigurðr, ok réð þá til fulltings við Inga konung Grégóríús, sonr Dags Eilífssonar ok Ragnhildar, dóttur Skopta Ǫgmundarsonar. Grégóríús hafði auð fjár, ok var sjálfr inn mesti skǫrungr; gerðisk hann forstjóri fyrir landráðum með Inga konungi, en konungr veitti honum at taka af sinni eign slíkt er hann vildi. Sigurðr konungr gerðisk ofstopamaðr mikill ok óeirinn um alla hluti, þegar er hann óx upp, ok svá þeir Eysteinn báðir, ok var þat nǫkkuru nærr sanni, er Eysteinn var, en hann var allra fégjarnastr ok sínkastr. Sigurðr konungr gerðisk maðr mikill ok sterkr, vaskligr maðr sýnum, jarpr á hár, munnljótr, ok vel at ǫðrum andlitsskǫpum; allra manna var hann snjallastr ok gǫrvastr í máli; þess getr Einarr Skúlason:

Eysteinn konungr var svartr maðr ok døkklitaðr, heldr hár meðalmaðr, vitr maðr ok skynsamr; en þat dró mest ríki undan honum, er hann var sínkr ok fégjarn. Hann átti Rǫgnu, dóttur Níkolás mása. Ingi konungr var manna fegrstr í andliti, hann hafði gult hár ok heldr þunt, ok hrǫkk mjǫk; lítill var hans upvǫxtr, ok tregliga mátti hann ganga einn samt, svá var visinn annarr fótrinn, en knýttr var hann á herðum ok á bringu; hann var blíðmæltr ok dæll vinum sínum, ǫrr af fé, ok lét mjǫk hǫfðingja ráða með sér landráðum, vinsæll við alþýðu, ok dró þat alt saman mjǫk undir hann ríki ok fjǫlmenni. Brígiða hét dóttir Haraldz konungs gilla; hon var gipt fyrst Inga Hallsteinssyni Svía-konungi, en síðan Karli jarli Sónasyni, en þá Magnúsi Svía-konungi; þeir Ingi konungr Haraldzson váru sammœðra. Síðarst átti hana Birgir jarl Brosa; þau áttu iiii. sonu, einn Philippús jarl, ii. Knútr jarl, iii. Fólki, iiii. Magnús; dœtr þeira Ingigerðr, er átti Sørkvir konungr; þeira sonr Jón konungr; ǫnnur Kristín, iii. Margrét. Mária hét ǫnnur dóttir Haraldz gilla; hana átti Símun skálpr, sonr Hallkels húks; Níkolás hét sonr þeira. Margrét hét in iii. dóttir Haraldz gilla; hana átti Jón Hallkelsson, bróðir Símunar. Nú gerðisk mart þess í með þeim brœðrum, er til sundrþykkis var, en ek mun þó hins eins geta, er mér þykkir mestum tíðendum sætt hafa.

Níkolás karðínáli af Rúmaborg kom í Nóreg á dǫgum þeira Haraldzsona, ok hafði pávinn hann sent í Nóreg. En karðínálinn hafði reiði á þeim Sigurði ok Eysteini, ok urðu þeir at ganga til sættar við hann, en hann var afarvel sáttr við Inga ok kallaði hann son sinn. En er þeir váru allir sáttir við hann, veitti hann þeim at vígja Jón Birgisson til erkibyskups í Þrándheimi ok fekk honum klæði þat, er pallíum heitir, ok mælti svá, at erkibyskupsstóll skyldi vera í Niðarósi at Kristskirkju, þar er Óláfr konungr inn helgi hvílir, en áðr hǫfðu ljóðbyskupar einir verit í Nóregi. Karðínálinn kom því við, at engi maðr skyldi með vápnum fara í kaupstǫðum at ósekju, nema xii. menn þeir, er fylgð áttu með konungi. Hann bœtti at mǫrgu sið manna í Nóregi, meðan hann var þar í landi. Eigi hefir sá maðr komit í Nóreg útlendr, er allir menn mæti jafnmikils eða jafnmiklu mætti ráða við alþýðu sem hann. Hann fór suðr síðan með miklar vingjafir ok lézk ofvalt mundu vera inn mesti vinr Norðmanna. En er hann kom suðr til Rúmaborgar, þá andaðisk bráðliga pávinn, sá er áðr var, en allr Rúmaborgar-lýðr vildi taka Níkolaúm til páva; þá var hann vígðr til páva með nafni Adríánús. Svá segja þeir menn, er um hans daga kómu til Rúmaborgar, at aldri átti hann svá skylt ørendi við aðra menn, at eigi mælti hann við Norðmenn fyrst ofvalt, er þeir vildu hafa mál hans. Hann var eigi lengi pávi, ok er hann kallaðr heilagr.

Á dǫgum þeira sona Haraldz gilla varð atburðr, at maðr er Haldórr nefndr, er varð fyrir Vinðum, ok tóku þeir hann ok veittu honum meizlur, skáru kverkrnar ok drógu þar út tunguna ok skáru af í tungurótunum. Síðan sótti hann til ins helga Óláfs konungs, rendi hugnum fastliga til þess helga mannz ok bað mjǫk grátandi Óláf konung ljá sér máls ok heilsu. Því næst fekk hann mál ok miskunn af þessum góða konungi ok gerðisk þegar hans þjónostumaðr um alla sína lífdaga ok varð dýrligr maðr ok trúfastr. Þessi jartegn varð hálfum mánuði fyrir Óláfsmessu ina síðarri, á þeim degi, er Níkolás karðínáli varð landfastr.

Brœðr ii. váru á Uplǫndum, kynstórir menn ok fjáðir vel, synir Gothorms grábarðz, Einarr ok Andrés, móðurbrœðr Sigurðar konungs Haraldzsonar, áttu þar óðal ok eignir allar. Systur áttu þeir fríða heldr at yfirsýn, en eigi þó til forsjálá við vándra manna orði, sem síðan reyndisk. Hafði hon blíðlæti mikit við prest einn enskan, er Ríkarðr hét, er þar var heimilisvistum með brœðrum hennar, ok gerði hon honum mart í vilð ok opt mikit gagn fyrir sakir góðvilja. Þat bar eigi betr at, en um konu þá fór ok flaug ferligt orð; síðan er þat var á málreið komit, þá hugðu þat allir menn á hendr prestinum ok svá brœðr hennar; þegar þeir urðu þess varir, þá létu þeir hann líkligstan til fyrir alþýðu í þeiri miklu blíðu, er þeira varð á meðal. Varð þeim síðan mikill ófarnaðr, sem eigi var ørvænt, er þeir þǫgðu um leyndri vél ok létu ekki á sér finna. En um dag nǫkkurn kǫlluðu þeir prestinn til sín; hann varði enskis af þeim nema góðs eins; teygðu hann heiman með sér ok kváðusk fara skyldu í annat herað at sýsla þar nǫkkut, þat er þeir þurptu, ok báðu hann fylgja sjer; hǫfðu með sér heimamann sinn, er vissi þessi ráð með þeim. Fóru þeir á skipi eptir vatni því, er Rǫnd heitir, ok fram með vatsstrǫndinni ok lendu við nes þat, er Skiptisandr heitir; þeir gengu þar á land upp ok léku stund nǫkkura. Þá fóru þeir í nǫkkurn leyndan stað, þá báðu þeir verkmanninn ljósta hann øxarhamarshǫgg. Hann sló prest, svá at hann lá í svíma; en er hann vitkaðisk, mælti hann: "hvi skal nú svá hart við mik leika?". Þeir svǫruðu: "þótt engi segi þér, þá skaltu nú finna, hvat þú hefir gǫrt" — báru síðan sakir á hendr honum. Hann synjaði ok mælti, bað guð skipta milli þeira ok inn helga Óláf konung. Síðan brutu þeir sundr fótlegg hans; þá drógu þeir hann milli sín til skógar ok bundu hendr hans á bak aptr; síðan lǫgðu þeir strengi at hǫfði honum ok þilju undir herðar ok hǫfuðit ok settu í sneril ok snøru at strenginn. Þá tók Einarr hæl ok setti á augat presti, ok þjónn hans stóð yfir ok laust á með øxi ok hleypði út auganu, svá at þegar stǫkk niðr á kampinn; en þá setti hann hælinn á annat augat ok mælti við þjóninn: "ljóstu mun kyrrara". Hann gerði svá; þá skauzk hællinn af augasteininum ok sleit frá honum hvarminn. Síðan tók Einarr hvarminn með hendi sinni ok helt af upp ok sá, at augasteinninn var þar. Þá setti hann hælinn við kinnina út, en þjónninn laust þá, ok sprakk augasteinninn á kinnarbeinit niðr, þar er þat var hæst. Síðan opnuðu þeir munn hans ok tóku tunguna ok drógu út ok skáru af, en síðan leystu þeir hendr hans ok hǫfuð. Þegar er hann vitkaðisk, þá varð honum þat fyrir, at hann lagði augasteinana upp við brýnnar í stað sinn ok helt hann þar at báðum hǫndum, sem hann mátti; en þá báru þeir hann til skips ok fóru til bœjar þess, er heitir á Sæheimruð, ok lendu þar; þeir sendu mann til bœjarins at segja, at prestr lá þar at skipi á strǫndu. Meðan sá maðr var upp farinn, er sendr var, þá spurðu þeir, ef prestr mætti mæla, en hann blaðraði tungunni ok vildi við leita at mæla. Þá mælti Einarr við bróður sinn: "ef hann réttisk við ok grœr fyrir tungustúfinn, þá kømr mér þat í hug, at hann myni mæla". Síðan klípðu þeir tungustúfinn með tǫng ok toguðu ok skáru tysvar þaðan frá ok í tungurótunum it þriðja sinn ok létu hann þar liggja hálfdauðan. Húsfreyja þar á bœnum var fatœk, en þó fór hon þegar ok dóttir hennar með henni ok báru hann heim til húss í mǫtlum sínum; síðan fóru þær eptir presti: en er hann kom þangat, þá batt hann sár hans ǫll, ok leituðu þau honum hœgenda, slíkra sem þau máttu. Hann lá þá, inn sári prestr, aumliga búinn, vilnaðisk jafnan guðs miskunnar ok tortryggði þat aldri, bað guð mállauss með hugrenningum ok sútfullu hjarta, því ǫllu traustara, er hann var sjúkari, ok rendi huginum til þess milda konungs, Óláfs ins helga, guðs dýrlings, ok hafði hann áðr heyrt mart sagt frá hans dýrðarverkum ok trúði því ǫllu hvatara á hann af ǫllu hjarta til allrar hjálpar í sínum nauðum. En er hann lá þar lami at ǫllu megni numinn, þá grét hann sárliga ok stunði, bað með sáru brjósti þann dýrling, Óláf konung, duga sér. En eptir miðja nótt þá sofnaði prestr inn sári; þá þóttisk hann sjá mann gǫfugligan koma til sín ok mæla við sik: "illa ertu nú leikinn, Ríkarðr félagi; sé ek, at eigi er nú máttrinn mikill". Hann þóttisk sanna þat. Þá mælti sá við hann: "miskunnar ertu þurfi". Prestr segir: "ek þyrpta miskunnar guðs almáttigs ok ins helga Óláfs konungs". Hann segir: "þú skalt hafa ok". Því næst tók hann tungustúfinn ok heimti svá hart, at prestinum varð sárt við; því næst strauk hann hendi sinni um augu honum ok um bein, svá um aðra limi, er sárir váru. Þá spurði prestrinn, hverr þar væri. Hann leit við honum ok mælti: "Óláfr er hér norðan ór Þrándheimi" — en síðan hvarf hann í brot, en prestr vaknaði alheill ok þegar tók hann at mæla — "sæll em ek, segir hann, guði þǫkk ok inum helga Óláfi konungi; hann hefir grœddan mik. En svá hǫrmuliga sem ek var áðr leikinn" — svá bráðar bœtr fekk hann allrar þeirar óhamingju, ok svá þótti honum, sem hann hefði hvárki orðit sárr né sjúkr, tungan heil, augun bæði í lag komin, beinbrotin gróin ok ǫll ǫnnur sár gróin eða verklaus, fengit ina beztu heilsu, en til jarteina var, at augu hans hǫfðu verit út stungin, þá grøri ǫrr hvítt á hvarmi hvárum tveggja, til þess at sjá mætti dýrð þess ins gǫfga konungs at þeim manni, er svá var aumliga búinn.