Bókastaðir

En er Ingi konungr ok hans félagar sá, at Grégóríús var á grunninu, þá hét konungr á liðit, at þeir skyldu til róa; hann mælti: "þetta var it ósnjallasta ráð, er vér skyldum hér eptir liggja, en vinir várir fóru til bardaga; vér hǫfum þat skip, er mest er ok bezt skipat í ǫllum herinum; nú sé ek, at Grégóríó er liðs þǫrf, þeim manni, er ek á bezt at launa, ok leggjum til bardaga sem harðast; er þat ok réttast, at ek sjá í orrostu, þvíat ek vil sigrinn eignask, ef fæsk; en þótt ek vissa fyrir, at várir menn mundu ósigr hafa, þá væri oss þó sá einn til, at vera þar sem aðrir eru várir menn, þvíat ek má ekki at fœrask, ef missi þeira manna, er brjóst eru ok rǫskvastir eru ok lengi hafa verit forstjórar fyrir mér ok mínu ríki" — bað setja upp merkin, ok var svá gǫrt ok røru þeir yfir ána. Þá var bardagi sem óðastr, ok fekk konungr eigi rúm til atlǫgunnar; svá lágu skipin þrøngt fyrir; þá lǫgðu þeir undir austrfararknǫrruna; þar var borit á þá ofan kesjur ok pálstafir ok grjót svá stórt, at ekki helt við, ok máttu þeir ekki vera þar. En er liðsmenn sá þat, at konungr var kominn, þá ruddu þeir fyrir honum, ok lagði hann þá at skipi Eindriða Jónssonar. Þá eyddu Hákonar menn smáskipin ok gengu upp á knǫrruna, en sumir á land. Erlingr skakki ok hans menn áttu harða sókn; hann var í fyrirrúmi; hann kallaði á stafnbúa sína ok bað þá ganga upp á konungsskipit; þeir svǫruðu, at þar var eigi dælt ok þar var járn á trjám fyrir. Erlingr gekk fram í stafninn ok dvalðisk þar lítla hríð, áðr en þeir greiddu upgǫngu á konungsskipit ok hruðu þat skip; tók þá at flýja allr herrinn; eptir þat hljóp á kaf mart liðit ok mart flýði, en allr fjǫlðinn komsk á land, svá sem Einarr Skúlason segir:

Einarr orti um Grégóríúm Dagsson flokk þann, er kallaðar eru Elfarvísur. Ingi konungr gaf grið Níkolási Skjaldvararsyni, þá er skip hans var hroðit, ok gekk hann þá til Inga konungs ok var með honum síðan, meðan hann lifði. Eindriði Jónsson hljóp á skip Inga konungs, þá er hans skip var hroðit, ok bað sér griða; konungr vildi gefa honum grið, en sonr Hávarðz klínings hljóp til ok hjó hann banahǫgg, ok var þat verk mjǫk lastat, en hann segir, at Eindriði hafði ráðit drápi Hávarðz, fǫður sins; Eindriði var mjǫk harmaðr ok þó mest í Þrœndalǫgum. Þar fell mart af liði Hákonar, en eigi fleiri hǫfðingjar; fátt fell af Inga liði, en mart var sárt. Hákon flýði á land upp, en Ingi fór norðr í Víkina sínu liði; hann var í Víkinni um vetrinn ok Grégóríús. En er þeir kómu til Bjǫrgynjar frá orrostu menn Inga konungs, synir Ívars af Eldu, Bergljótr ok þeir brœðr, þá drápu þeir Níkolás skegg, er gjaldkeri hafði verit, ok fóru síðan heim norðr í Þrándheim. Hákon konungr kom norðr fyrir jól, en Sigurðr var stundum heima á Reyri. Grégóríús hafði tekit honum grið af Inga, at skyldi hafa eignir sínar allar, þvíat þeir Grégóríús ok Sigurðr váru náfrændr. Hákon konungr var í kaupangi um jólin, ok bǫrðusk menn hans einn aptan um jólin í hirðstofunni snimma jólanna ok hǫfðu vii. menn bana ok margir urðu sárir. En eptir inn viii. dag jóla þá fóru þeir lagsmenn Hákonar inn á Eldu, Álfr hroði, sonr Óttars birtings, ok nær lxxx. manna, ok kómu þar ǫndurða nótt, þá er hinir váru druknir, ok lǫgðu eld í stofuna, en þeir gengu út ok vǫrðusk; en þar fell Bergljótr, sonr Ívars, ok Ǫgmundr, bróðir hans, ok mjǫk mart manna. Þar hǫfðu verit nær xxx. manna inni. Um vetrinn í kaupangi norðr andaðisk Andrés Símunarson, fóstbróðir Hákonar konungs, ok var it mesta harmaðr. Erlingr skakki ok menn Inga konungs, þeir er í Bjǫrgyn váru, létu sem þeir mundu fara norðr þá um vetrinn ok taka Hákon, ok varð ekki af. Grégóríús sendi þau orð austan ór Konungahellu, ef hann sæti jamnær sem þeir Erlingr, at hann myndi eigi sitja kyrr í Bjǫrgyn, ef Hákon léti drepa vini Inga konungs í Þrándheimi ok lǫgunauta þeira.

Ingi konungr ok Grégóríús fóru austan um várit til Bjǫrgynjar; en þegar er Hákon spurði þat ok þeir Sigurðr, at Ingi var farinn ór Víkinni, þá fóru þeir austr it øfra í Víkina. En er þeir Ingi konungr kómu til Bjǫrgynjar, þá gerðisk ósætt milli Haldórs Brynjólfssonar ok Bjarnar Níkolássonar, ok spurði húskarl Bjarnar, hví hinn væri svá bleikr, þá er þeir mœttusk á bryggjum niðri, en hann kvað sér látit blóð. Eigi vilda ek svá verða við blóðlátit fisbleikr sem þú ert". "En ek ætla, kvað hinn, at þú myndir verr við verða ok ódrengiligarr" — ok varð eigi uphaf meira at en svá; þá óx orð af orði, þar til er þeir deildu ok bǫrðusk því næst. Þá var sagt Haldóri Brynjólfssyni, at húskarl hans var særðr á bryggjum; en Haldórr drakk þar hjá í garðinum; gekk hann þá þangat til; en áðr váru þeir komnir húskarlar Bjarnar, ok þótti Haldóri þeir ójafnt skilit hafa, ok stǫkuðu þeir Bjarnar húskǫrlum ok knúskuðu þá. Þat var sagt Birni bukk, at Víkverjar bǫrðu húskarla hans á bryggjum niðri. Þá tóku þeir Bjǫrn vápn sín ok fóru til ok vildu hefna sinna manna; urðu þá áverkar miklir. Þá var sagt Grégóríó, at Haldórr, mágr hans, þurpti liðs, ok húskarlar hans váru hǫggnir niðr á stræti úti. Þá hljópu þeir Grégóríús í brynjur sínar ok fóru til. Þá spurði Erlingr skakki, at Bjǫrn, systurson hans, barðisk við þá Haldór ok Grégóríúm á bryggjum inn ok honum var liðs þǫrf; þá fór hann til þannug ok var allfjǫlmennr ok bað menn veita sér lið, kvað mǫnnum klæki í vera — "ef einn víkverskr maðr skal yfir oss ganga hér í frændhaga várum, ok mun oss þat æ ok æ uppi". Þar fellu xiiii. menn, ok hǫfðu ix. þegar bana, en v. ǫnduðusk síðarr ór sárum en mart varð sárt. Þá kómu Inga konungi orð, at þeir bǫrðusk inn á bryggjum Grégóríús ok Erlingr, ok fór hann til ok vildi skilja þá ok mátti engu á orka, þvíat þeir váru svá óðir hvárirtveggju. Þá kallaði Grégóríús á Inga konung, bað hann frá fara, kvað hann engu mundu mega á orka at svá gǫru, kvað hinn mestan geig, ef honum yrði nǫkkut — "þvíat eigi kann vita, hverr sá er, er eigi sparir óhapp við sik, ef hann þykkisk í fœri komask". Þá fór konungr í brot. En er þurru hlaup in mestu, þá gengu þeir Grégóríús upp til Níkoláskirkju, en þeir Erlingr eptir, ok kǫlluðusk þá á. Síðan kom Ingi konungr í annat sinn ok sætti þá, ok vildu þeir þá hvárirtveggju, at hann skipaði einn milli þeira. Þá spurðu þeir, at Hákon var í Víkinni, ok fór Ingi konungr ok Grégóríús austr, ok hǫfðu mjǫk mart skipa. En er þeir kómu austr, þá stukku þeir Hákon undan, ok varð engi orrosta. Fór þá Ingi konungr inn til Óslóar, en Grégóríús var í Konungahellu.

Grégóríús spurði til þeira Hákonar lítlu síðarr, þar sem heita Saurbýir, þat er uppi við markirnar. Hann fór þangat ok kom um nótt ok hugði, at þeir Hákon ok Sigurðr mundu vera á inum meira býnum, ok lǫgðu þar eld í hús. Þeir Hákon váru á inum minna bœnum, lǫgðu þeir til, þar er þeir sá eldinn, ok vildu duga hinum. Þar fell Munán, sonr Ála óskeyndz, bróðir Sigurðar konungs, fǫður Hákonar; þeir Grégóríús drápu hann, þegar hann vildi duga þeim, er inni váru brendir; þeir gengu út, ok var þar mart manna drepit. Ásbjǫrn jalda komsk af bœnum, hann var víkingr inn mesti, ok var sárr orðinn; en bóndi einn hitti hann, ok bað Ásbjǫrn, at bóndi skyldi hann láta undan ganga, ok lézk honum mundu gefa fé til. Bóndi lézk þat mundu gera, er hann var fúsari til, lézk opt hafa gengit hræddr fyrir honum ok hjó hann banahǫgg. Þeir Hákon ok Sigurðr kómusk undan, en mart var drepit lið þeira. Síðan fór Grégóríús austr til Konungahellu. Lítlu síðarr fóru þeir Hákon ok Sigurðr til bús Haldórs Brynjólfssonar á Vettaland ok lǫgðu eld í húsin ok brendu. Haldórr gekk út ok var hǫggvinn þegar, ok húskarlar hans með honum; váru þeir drepnir nær xx. menn allz. Sigríðr kona hans, systir Grégóríí, hana létu þeir ganga til skógar í brot í náttserk einum. Þar tóku þeir Ámunda, son Gyrðar Ámundasonar ok Gyríðar Dagsdóttur, systurson Grégóríí, ok hǫfðu með sér; hann var þá v. vetra.

Grégóríús spurði þessi tíðendi, ok þótti honum mikit at; hann frétti vandliga at, hvar þeir væri. Grégóríús fór ór Konungahellu ofarla jólanna með miklu liði, ok kómu þeir til Fors inn xiiii. dag jóla ok váru þar um nóttina ok hafði þar óttusǫng affaradag jólanna, ok var honum lesit guðspjall eptir; þat var laugardag. Ok er þeir Grégóríús sá lið Hákonar, þá sýndisk þeim lið þeira Hákonar miklu minna en sitt lið. Á ein var í milli þeira, er þeir hittusk; hon heitir Befja; íss var illr á ánni, þvíat flóð gekk undir ísinn útan; þeir Hákon hǫfðu hǫggnar vakar á ánni ok mokat yfir síðan, svá at ekki mátti til sjá. Þá er Grégóríús kom at ánni, mælti hann, lézk illr sýnask íssinn kvað þeim þat ráð at fara til brúar, er lítlu ofarr var á ánni. Bóndaliðit segir ok kváðusk eigi vita, hví gegndi, er hann skyldi eigi þora at sœkja at þeim um ísinn, eigi meira lið en þeir hǫfðu fyrir, létu ís fullgóðan ok kvazk horfinalda þykkja. Grégóríús svarar, kvað sjaldan hafa þess þurpt at frýja sér allmjǫk áræðis ok kvað eigi enn þat skyldu, bað þá fylgja vel ok standa eigi á landi, ef hann gengr á ísinn, ok bað þeira ráð vera, at ganga á ís vándan, en hann lézk ófúss — "en þeygi vil ek sitja yðr frýju" segir hann, ok bað bera merki sitt fram; gekk hann þá út á ísinn; en þegar er bóndaliðit fann, at íssinn var vándr, þá hvarf liðit aptr. Grégóríús lá í ísnum, ok eigi mjǫk; hann bað menn varask við, en eigi gekk fleira eptir honum en nær xx. menn, en annat lið hvarf aptr alt. Maðr skaut at honum ǫr ór flokki Hákonar ok laust undir kverk honum. Grégóríús fell þar ok xx. menn með honum, ok er þar nú lokit ævi hans. En þat var almæli, at hann hafi verit mestr hǫfðingi lendra manna í Nóregi í þeira manna minnum, er þá váru uppi, ok bezt verit við oss Íslendinga, síðan er Eysteinn konungr andaðisk inn ellri. Lík Grégóríí var fœrt á Hǫfund upp ok grafit í Gimsey at nunnusetri, því er þar er. Þar var þá Baugeið abbadis, systir Grégóríí.

Ármenn ii. fóru með tíðendin at segja Inga konungi inn í Ósló; en er þeir kómu þar, þá heimtu þeir konung á mál. Hann spurði, hvat þeir segja tíðenda. "Fall Grégórii Dagssonar" sǫgðu þeir. "Hví bar svá illa at?" segir konungr. Þeir sǫgðu honum. Konungr svarar: "þeir réðu þar þá, er verr kunnu". Þat er svá sagt, at hann kunni því svá illa, at hann grét sem barn; en er þat gekk af honum, mælti hann þetta: "ek vilda fara til fundar við Grégóríúm, þegar ek spurða dráp Haldórs, þvíat ek þóttumk vita, at Grégóríús myndi eigi sitja svá lengi, at hann myndi eigi til hefndar ráða; en þetta fólk lét, sem ekki væri jamskylt sem jóladrykkja sjá ok eigi mætti henni bregða; þvíat ek veit víst, ef ek væra þar, at annat tveggja myndi at meira ráði fram farit, eða vit Grégóríús myndim fara til einnar gistingar báðir ella. En þar er sá maðr farinn, er mér hefir beztr verit ok mest hefir landinu haldit í hendr mér; en þat hugða ek til þessa, at skamt myndi milli okkar verða. Nú skal ek einn við leggja, at fara til við Hákon, ok skal annat tveggja, at ek skal hafa bana, eða stíga yfir þá Hákon ella; en eigi er slíks mannz at hefndra, sem Grégóríús var, þótt þeir komi allir fyrir". Maðr svarar, lét hann lítt mundu þurfa at leita þeira, kvað þá þannug ætla til fundar hans. Kristín var þar í Ósló, dóttir Sigurðar konungs, brœðrunga Inga konungs. Hann spurði, at hon ætlaði ór bœnum brot ok sendi henni orð ok spurði. hví hon vildi ór bœnum; en henni lézk agasamligt þykkja ok kvað eigi kvinna vist þar vera. Konungr bað, at hon skyldi eigi í brot fara — "með því at vér hafim gagn, sem ek ætla, þá muntu hér vel haldin, en með því at ek falla, þá munu vinir mínir eigi ná at búa um lík mitt, en þó skaltu biðja, at þér sé lofat at búa um líkit; máttu mér svá helzt launa þat, er ek hefi verit vel við þik".