Bókastaðir

Í þann tíma kom hallæri mikit á Reiðgotaland, svá at til landauðna þótti horfa; váru þá gǫrðir hlutir af vísendamǫnnum, ok feldr blótspónn til; en svá gekk fréttin, at aldri mundi ár fyrri koma á Reiðgotaland, enn þeim sveini væri blótat, er œðstr væri þar í landi. Síðan var þing stefnt, ok kom þat ǫllum ásamt, at Angantýr Heiðreksson væri þar œðstr fyrir ættar sakir, en þat þorði enginn upp at bera. Tóku menn þat þá til ráðs, at dœma þetta mál undir úrskurð Hǫfundar konungs á Glæsisvǫllum, skyldu hinir œðstu menn til þessarar ferðar veljask; en allir tǫldusk undan.

Bað þá Haraldr konungr ok margir aðrir Heiðrek konung, at orka um úrlausn þessara mála; konungr kvað svá vera skyldi; lét hann þegar búa eitt skip úr landi, ok sté þar á, ok margir ágætir menn með honum; sigldi hann svá til Risalands.

Ok er Hǫfundr konungr spurði komu hans, vildi hann þegar láta drepa hann; en Hervǫr drótning mælti ímóti, ok fekk hon svá tilstillt, at þeir feðgar sættusk heilum sáttum. Bar þá Heiðrekr fram eyrendi sitt fyri konung, ok baðsk dóms á þessu; en Hǫfundr segir, at son hans væri þar œðstr í því landi. Heiðrekr konungr skipti þá litum, ok þótti vandask málit, bað hann þá fǫður sinn leggja sér ráð, at hjálpa lífi sveinsins.

Hǫfundr mælti: "þá þú kemr heim í Reiðgotaland, skaltu stefna saman mǫnnum til þings af beggja ykkar Haralds konungs ríkjum, ok seg þar upp gerð mína um son þinn; skaltu þá spyrja, hverju þeir muni launa vilja, ef þú lætr þeim hann til blóta; seg þú, at þú sért útlendr, ok muni land ganga undan þér, ok svá fólk, ef þessu skal fram fara; geri þú þá þann kost, at annarhvárr af Haralds mǫnnum sé á þínu valdi, sem á þinginu er staddr, ella munir þú eigi láta son þinn, ok skal þat eiðum bundit; ok ef þat fæsk, mun ek eigi ráð þurfa at kenna þér síðan, hvat þú skalt athafask;" Kveðr hann síðan fǫður sinn ok móður, ok siglir brott af Risalandi.

Nú sem Heiðrekr kom heim í Reiðgotaland, lét hann þings kveðja. Heiðrekr tekr svá til orða: "þat er atkvæði Hǫfundar konungs, fǫður míns, at son minn sé ágætastr í landi hér, ok til blóts kosinn, en þar ámóti vil ek eiga ráð á ǫðrum hverjum manni Haralds konungs, er kominn er til þings þessa, ok vil ek þér handfestið mér þetta;" Var nú svá gǫrt, ok síðan heimtusk þeir í lið hans; þá báðu bœndr, at hann léti fram son sinn, ok bœtti svá árferði þeirra. En er skilit var liðit, beiddisk Heiðrekr trúnaðareiða af mǫnnum sínum; þeir gerðu svá, ok sóru honum svoddan eið, at þeir vildu honum fylgja utanlands ok innan, til þess, sem hann vildi.

Hann mælti þá: "svá lízk mér, at goldit muni vera Óðni fyrir einn svein, ef þar kemr fyrir Haraldr konungr ok son hans, ok herr hans allr;" Hann bað nú setja upp merki sitt, ok veita Haraldi konungi atgǫngu, ok drepa hann, ok allt hans lið. Eptir þetta lét hann blása í herlúðra, ok ganga at Haraldi ok hans mǫnnum; hallaðisk skjótt á þá bardaginn, því þeir feðgar hǫfðu lið miklu minna, ok váru þarmeð óviðbúnir; ok er þeir sáu, at eigi var undanfæri, bǫrðusk þeir með miklum drengskap, ok drápu niðr lið Heiðreks konungs svá ákafliga, at ósýnt þótti, hvárr sigrask mundi. Ok er Heiðrekr sér lið sitt falla svá unnvǫrpum, óð hann fram með sverðit Tyrfing, ok feldi hvern á fœtr ǫðrum; ok lauk svá, at þeir fellu þar feðgar, ok mikill hluti liðs þeirra, ok varð Heiðrekr konungr banamaðr mága sinna; er þat talit annat níðingsverk unnit með Tyrfingi, eptir álǫgum dvergsins. Lét Heiðrekr konungr þá rjóða goðastalla blóði Haralds konungs ok Hálfdánar, en fal Óðni allan þann val, er þar hafði fallit, til árbótar, í stað Angantýrs sonar síns.

Ok er Helga drótning frétti fall fǫður síns, fengu henni svá mikils þessi tíðendi, at hon hengdi sik í dísarsal. Heiðrekr lagði nú land allt undir sik, ok gerðisk konungr yfir, varð hann mjǫk víðfrægr, ok þótti varla hans líki vera í þann tíma.

Þat var eitt sinn, at Heiðrekr konungr fór með her sinn suðr um Húnaland, ok barðisk við konung þann, er Humli hét, ok fekk sigr, en Humli flýði; tók hann þar fé mikit, ok dóttur Humla konungs, er Svafa hét, ok hafði hana heim með sér, tók hana síðan til frillu, ok hafði hana við hǫnd sér um stund; en at ǫðru sumri sendi hann hana heim aptr til fǫður síns, ok var hon þá með barni. Litlu síðarr fœddi hon sveinbarn, ok var hann kallaðr Hlǫðr; hann var allra manna fríðastr sýnum, ok þótti afbragð annarra manna þegar á unga aldri; óx hann þar upp á Húnalandi með Humla, móðurfǫður sínum.

Á einu sumri fór Heiðrekr til Saxlands með her sinn; sá konungr hét Áki, er þar réð fyrir; hann gerði veizlu ímóti Heiðreki konungi, ok biðr hann hafa þat af sínu ríki, sem honum líkaði; þetta þiggr Heiðrekr konungr. At þeirri veizlu sá hann dóttur konungs, er Óluf hét, ok leizk honum allvel á hana, ok þeirrar meyjar biðr hann sér til handa, var hon honum gipt; var þá aukin veizlan, ok drukkit brullaup þeirra; leysti konungr út mund dóttur sinnar í gulli ok dýrmætum gripum; stóð hófit í tuttugu daga, ok at því enduðu, fór Heiðrekr konungr heim með Ólufu konu sína ok ógrynni fjár. Heiðrekr gerðisk þá hermaðr mikill, ok jók á marga vegu ríki sitt.

Drótning beiddisk optliga at fara til Saxlands, á fund frænda sinna ok vina, ok veitti Heiðrekr henni þat; sveinninn Angantýr fór jafnan með henni. Ok eitt sinn, er konungr var í hernaði, fór drótning til Saxlands, á fund frænda sinna, at vanda sínum; konungs son fór með henni. Heiðrekr konungr spurði þetta, ok helt skipum sínum til Saxlands, ok eigi allnær konungs atsetri; síðan bjó hann eina snekkju, ok siglði til hafnar, ok lendti í leynivog nokkrum; hann gengr á land, ok einn maðr með honum.

Þeir komu um nótt á konungsbæinn, ok vendu at skemmu þeirri, er kona hans var vǫn at sofa í, ok urðu varðhaldsmenn eigi varir við komu þeirra. Þeir gengu nú inní skemmuna, ok sáu, at maðr einn hvíldi hjá drótningu; hann hafði mikit hár ok fagrt; konungr skar lokk úr hári hans, ok hafði með sér. Sá maðr, er með honum var, kvað hann vera hefnisaman um minni sakir; "eigi mun ek þess at sinni hefna," sagði hann; hann sá, hvar Angantýr lá í annari hvílu, ok hafði hann brott með sér. Gengu þeir síðan til skips, ok léttir konungr eigi fyrr, enn hann hittir lið sitt.

Um morguninn, er drótning vaknar, saknar hon Angantýrs, varð hon þá mjǫk hrædd ok harmsfull; tók hon þá þat ráð, at hon hjúpaði einn hund, ok sagði konungs son bráðdauðan orðit hafa.

Nú er at segja frá Heiðreki, at hann helt skipum sínum á hafnir Saxa konungs. Ok er konungr varð þess varr, lét hann veizlu búa, ok gekk sjálfr ímóti honum, ok fagnaði honum vel. Heiðrekr konungr gengr til borgar með ǫllu liði sínu, ok settisk undir drykkjuborð. Ok er þeir hǫfðu drukkit um stund, gekk Óluf drótning í hǫllina, ok fagnaði vel Heiðreki konungi, ok breiddi báðar hendr um háls honum; hann tók því fáliga; ok leið svá af nóttin.

Um morguninn frétti hann drótningu at sveininum Angantýr; en hon kvað hann bráðdauðan orðit hafa, ok væri í mold lagðr; konungr baðsk at sjá lík hans; drótning kvað honum þat mikinn harms auka; varð Heiðrekr þó at ráða; var honum þá þangat fylgt; lét hann þegar ryðja moldu af leiðinu, var þar dúkr samanvafðr ok hundr innaní. Heiðrekr konungr mælti: "illa hefir nú sonr minn skipazk, er hann er orðinn at hundi;" Síðan lét hann leiða fram sveininn, ok kvaðsk hafa reynt mikil svik af drótningu, ok téði allan atburð; biðr hann nú þings stefna, ok safna þangat ǫllum mǫnnum í borginni, er til máttu sækja.

Ok er alþýða manna var komin, mælti konungr: "eigi er enn gullhárinn kominn." Þá var enn leitat, ok fannsk maðr í steikarahúsi með band um hǫfuð; margir undruðusk, þat hann skyldi til þings, leiðr þræll. Ok er hann kom á þingit, mælti Heiðrekr: "hér megi þér þann sjá, er konungs dóttir vill heldr eiga, enn mik;" Tók hann þá upp lokkinn, ok bar við hárit, ok fell þat saman; lét konungr hann nú segja allan sannleik um þetta mál. Áki konungr verðr nú reiðr dóttur sinni, ok biðr Heiðrek umdœma, sem honum líkaði.

Heiðrekr svarar: "þú, Áki konungr! hefir oss jafnan gott gǫrt, ok skal af því ríki þitt standa í friði fyrir oss, en dóttur þína vil ek eigi eiga lengr, ok skal skilit með okkr, dœmi ek mér fé þat allt, er henni fylgdi heiman; en sá, er með henni hefir legit, skal fara útlægr af beggja okkar ríki, en verði hann í þeim fundinn, skal hann dræpr;" Þǫkkuðu menn konungi þessa gerð, ok þótti réttdœmi; helzk samt vinátta með þeim konungunum, ok skildu at svá mæltu. Ferr nú Heiðrekr konungr heim í ríki sitt, ok sonr hans Angantýr með honum; helt hann þá enn í hernað, ok fór svá fram um hríð.

Hann herjaði eitt sinn norðr á Finnland, ok gerði þar mikit hervirki; þar tók hann eina mey, þá er Sifka hét; enga þóttusk menn fríðari sét hafa; konungr helt mikit til hennar, ok flutti hana heim með sér, ok gerðisk hon frilla hans.

Í þann tíma réð fyri Garðaríki konungr sá, er Hrollaugr hét; hann var ríkr ok víðlendr, vinfastr ok bardagamaðr mikill; drótning hans hét Herborg; þau áttu tvau bǫrn, hét sonr þeirra Herlaugr, en Hergerðr dóttir; var sveinninn þá tvævetr, er hér var komit sǫgunni, en konungs dóttir eldri.

Heiðrekr konungr ferr nú til Garðaríkis, ok þiggr þar veizlu; hann hyggr at konungs bǫrnum vandliga, ok leizk honum vel á; honum kemr nú í hug, at ónýta ráð fǫður síns, ok býðr Herlaugi konungs syni til fóstrs. Konungr kvað þess enga von, at hann fengi þeim manni son sinn, er kendr er at mǫrgum illum hlutum.

Þá sagði drótning: "mæl ekki svá, herra! heyrt hafi þér, hvat mikill maðr hann er ok sigrsæll, ok er meiri vizka, at taka vel hans boði, stendr annars ríki þitt í mikilli hættu."

Konungr mælti: "þú munt mikit ávinna um þetta mál."

Réðsk þá þat af, at sveinninn Herlaugr var seldr Heiðreki til fóstrs. Fór Heiðrekr þá í brott úr Garðaríki, ok sveinninn með honum; helt hann þá enn í hernað, ok fylgdi sveinninn honum jafnan, ok Sifka frilla hans, hvar sem hann barðisk; ok liðu svá fimm vetr.

Eitt sinn helt Heiðrekr konungr skipum sínum til Garðaríkis; ok er Hrollaugr konungr spyrr komu hans, lét hann veizlu búa ámóti honum, ok bauð honum heim með liði sínu. Heiðrekr tók því glaðliga; brá hann þá svá háttum, at hann skipti liði sínu í þrjá flokka; lét hann einn gæta skipa, en ǫðrum skipaði hann, at felask í skóginum, en gekk sjálfr til borgar með hinn þriðja hlut; Hrollaugr konungr fagnaði honum með allri blíðu, ok leiddi hann til hallar; reis þar upp hin sæmiligasta veizla, ok stóð hon lengi.

Menn hǫfðu þat til skemtunar jafnan, at þeir riðu á dýraveiðar, en hvert sem Heiðrekr fór, þá fylgdi Herlaugr honum. Ok eitt sinn riðu þeir báðir á skóg, Heiðrekr ok konungs son; sendi þá konungr sveininn til liðs síns, ok bað hann þar dveljask; reið hann síðan heimleiðis, ok kemr seint heim um kvǫldit.

Sifka var úti, ok laut honum hœverskliga; hon þóttisk sjá hann með hryggvu bragði, ok lagði hendr um háls honum með mikilli sorg, ok mælti síðan: "segið mér, herra! hvat ógleði yðar veldr, ok skal ek skjótt bót á vinna, ef ek má."

Heiðrekr svarar: "þér einni þori ek frá at segja, en þó vil ek, at þú birtir þat engum manni, því líf mitt liggr við, ef nǫkkurr fær þat at vita;" Hon bað þá konu á báli brenna, er hygði at svíkja hann.

Konungr sagði: "ek var á dýraveiði í dag, ok elti einn villigǫlt; vildi mér svá slisliga til, at ek braut spjót mitt, brá ek þá Tyrfingi, ok drap dýrit, var þat fyrri gǫrt, enn ek hugði; hvat við lá; kom mér þá í hug um álǫg sverðsins, at þat má eigi skeiða, nema með vǫrmu manns blóði; var þá engi maðr hjá mér, nema Herlaugr, ok hlaut ek at deyða hann með sverðinu."

Síðan gekk Heiðrekr til hallar, ok fór skǫmmu síðarr til sængr. Sifka ferr nú á fund drótningar, ok lætr merkja á sér stóra sorg; drótning spurði um ógleði hennar; Sifka segir henni nú frá ǫllu, eptir því, sem Heiðrekr hafði henni frásagt; gekk þá drótning til sængr með miklum harmi. Konungr frétti, hvat hana angraði; en hon sagði honum.

Konungr varð þá bæði hryggr ok reiðr, ok stóð upp snemma um morguninn; bað hann þá hirð sína herklæðask, ok drepa Heiðrek konung, ok alla hans menn; var þá mikit vápnabrak ok lúðragangr.

Heiðrekr bjósk til varnar með þat lið, er hjá honum var, ok tóksk þar hinn harðasti bardagi; falla menn Heiðreks konungs sem hráviði, því liðsmunr var mikill. Heiðrekr konungr barðisk allhraustliga, ok drap svá margan mann með Tyrfingi, at seint er at telja, ok fór hann um herinn sem annat ljón, er þat kemr í sauðaflokk; var þá sleginn um hann hringr; en hann hjó þá alla til bana, er hann náði til með sverðinu. Hrollaugr bað bera at honum skjǫldu ok viðu; var þat þegar gǫrt, ok varð Heiðrekr um síðir hǫndlaðr; gengu þá til tveir menn, ok lǫgðu fjǫtr á hann mjǫk óþyrmiliga; er þat sǫgn flestra manna, at þat væri bandingjar þeir, er Heiðrekr leysti frá dauða fyrrum.

Hrollaugr lét þá fœra Heiðrek konung til skógar, ok skyldi hann þar á báli brenna; en áðr þat yrði gǫrt, heyrðu þeir lúðragang ok vápnaglumr; var þar komit lið Heiðreks konungs, ok veittu hina hǫrðustu atsókn Hrollaugi ok hans mǫnnum, ok sóktu Heiðrek konung í hendr þeim, en ráku þá á flótta, ok tóku þar mikit herfang; fóru síðan til skipa sinna, ok helt Heiðrekr konungr heim til Reiðgotalands.

Safnaði hann þá liði miklu, ok helt við hundrað skipum til Garðaríkis, ok gekk þar á land með eldi ok vápnum, ok gerði hit mesta hervirki. Þetta fréttir Hrollaugr konungr, ok býsk til varnar; reið hann þegar útaf borginni með lið sitt á slétta vǫllu móts við Heiðrek konung; hafði hann þá spurt, at Herlaugr, son hans, var með Heiðreki konungi vel haldinn, ok vildi gjarnan at sátt mætti takask með þeim konungunum; lét hann þá um morguninn snemma halda upp friðarskildi, ok bað Heiðrek konung ganga á einmæli við sik. Heiðrekr gerði svá, ok skyldi beggja þeirra lið í kring standa með vápnum; gerðu þeir um síðir opinbert, at þeir váru sáttir, ok skyldi Hrollaugr konungr gipta Heiðreki Hergerði dóttur sína; urðu menn þessu fegnir, ok gengu síðan til hallar, ok var nú Hergerðr fest Heiðreki konungi.

Síðan var við veizlu búizk, ok drukkit brullaup þeirra; þóttisk enginn spurn af hafa, at heiðarligra hóf hefði verit haldit í þeim lǫndum, ok stóð þat í mánuð; ok at því enduðu, váru hǫfðingjar með gjǫfum á brott leiddir. Greiddi nú Hrollaugr konungr út mund dóttur sinnar í gulli ok silfri ok góðum gripum; henni skyldi ok heiman fylgja Vindaland, er nærst liggr Reiðgotalandi.

Eptir þetta sigldi Heiðrekr konungr heim með drótningu sína, ok tókusk upp með þeim góðar ástir; létti hann þá ǫllum hernaði, en setti lǫg ok landsrétt; valdi hann til tólf menn, hina vitrustu, at dœma um þau mál, er stórsǫkum gegndu í hans ríki, en tók af allan hernað innanlands; gerðisk hann nú hǫfðingi mikill, ok hinn vinsælasti.

Heiðrekr konungr lét ala gǫlt einn; hann var svá mikill, sem hinn stœrsti ǫldungr, en svá fagr, at hvert hár þótti úr gulli vera. Konungr lagði hǫnd sína á hǫfuð geltinum, en aðra á bust, ok strengdi þess heit, at aldrei skyldi nǫkkurr maðr svá mikit afgera, at hann skyldi eigi hafa réttan dóm spekinga hans, ok skyldu þeir tólf gæta galtarins; ella skyldi hann bera upp gátur þær, er konungr gæti eigi ráðit.

Þessu samtíða andaðisk Hervǫr, móðir hans, ok var hennar útfǫr gǫr sœmiliga eptir fornum sið. Litlu síðarr fœddi Hergerðr drótning meyju eina, ok var henni nafn gefit, ok kǫlluð Hervǫr, eptir fǫðurmóður sinni, ok lærði hon skjótt allar riddara íþróttir þegar á unga aldri; konungr sendi hana til fóstrs jarli þeim, er Ormar hét, ok var hon hin fríðasta.

Maðr hét Gestr, ok var kallaðr hinn blindi; hann var hersir ríkr þar á Reiðgotalandi, illr var hann ok ódæll; hann hafði haldit skatti fyrir Heiðreki konungi, ok var mikill fjandskapr á millum þeirra. Konungr sendi honum orð, at hann kœmi á sinn fund, ok hlýddi dómi spekinga sinna, eða héldi bardaga. Þessi kostr þótti Gesti hvárigr góðr, ok gerðisk hann mjǫk hugsjúkr, þvíat hann vissi margar sakir sér á hendi; tók hann þá þat ráð, at hann blótaði Óðinn til fulltyngis sér, ok biðr hann líta á sitt mál, ok heitir honum miklum launum.

Eitt kvǫld síðla er þar drepit á dyr, ok gengr Gestr hinn blindi til dyra; hann spyrr þann mann at nafni, er kominn var, en hann kvaðsk Gestr heita; síðan spurðusk þeir almæltra tíðenda. Komumaðr spurði, ef þat væri nokkut, er hann angraði; Gestr blindi sagði honum allt hit ljósasta.

Komumaðr mælti: "ek mun fara þinna vegna á konungs fund, ok vita, hverninn gengr, skulu við skipta litum ok klæðum;" Ok svá gerðu þeir. Ferr nú bóndi brott, ok felr sik, en gestrinn gengr inn, ok er þar um nóttina, ok þykkjask allir kenna Gest hinn blinda.

Um daginn eptir gerir Gestr fǫr sína á konungs fund, ok léttir eigi fyrr, enn hann kemr í Árheima; hann gengr í hǫllina, ok kveðr vel konunginn. Konungr þagði, ok leit til hans reiðugliga.

"Herra!" segir hann, "því kom ek hingat, at ek vil við yðr sættask."

Þá svarar konungr: "villtu þola dóm spekinga minna?"

Hann svarar: "eru ekki fleiri undanlausnir?"

Konungr mælti: "vera skulu fleiri: þú skalt bera upp gátu þá, er ek kann eigi ráða, ok kaupa þik með því í frið."

Gestr svarar: "lítt em ek til þess færr, enda mun hart á annat borð."

"Viltu heldr þola dóm spekinganna?" segir konungr.

"Þat kýs ek fyrr," segir Gestr, "at bera upp gátur nokkrar;" Konungr kvað þat vel fallit; váru þá teknir tveir stólar, ok settusk þeir þar á.

Þá mælti Gestr hinn blindi:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Þá mælti Gestr:

Heiðrekr svarar:

Kom sverðit á vélit, ok tók af, þat er nam, ok því er valrinn vélstuttr ávalt síðan; varð þá fyrir hirðmaðr einn, ok fekk hann þegar bana.

Óðinn mælti þá: "fyri þat, Heiðrekr konungr! at þú réðst sverði til mín, ok vildir drepa mik, ok gekkst sjálfr á grið þau, er þú settir millum okkar, skulu þér hinir verstu þrælar at bana verða!" Fló Óðinn þá brott, ok skildi svá með þeim.