Bókastaðir

Nokkru síðarr býsk konungr heiman, ok vildi skipa lǫgum um ríki sitt; hann hafði sér náttstað settan undir fjǫllum þeim, er Hávaðafjǫll váru kǫllut; þótti mǫnnum hans sú dagferð ærit lǫng. Konungr bað velja þann frásta hest sér til reiðar; valdi hann til ferðar með sér níu þræla, þá hafði hann tekit í vestrvíking, ok váru þeim fengnir þeir beztu reiðskjótar; riðu þeir nú með konungi, ok margir menn aðrir. Konungr reið svá mikit, at enginn gat fylgt honum, nema þrælarnir, ok fáir menn aðrir; komu þeir um kvǫldit undir Hávaðafjǫll, ok reistu þar tjǫld sín. En er konungr var sofnaðr með sínum mǫnnum, stóðu upp þrælarnir ok drápu alla varðmennina; síðan gengu þeir í tjaldit, þangat sem konungr lá, tóku þeir nú Tyrfing ok brugðu, ok myrðtu með honum Heiðrek konung ok alla þá, þar inni váru; er þetta talit hit þriðja níðingsverk unnit með Tyrfingi, eptir því, sem dvergrinn hafði fyrimælt, váru nú endut þau álǫg. Hǫfðu nú þrælarnir Tyrfing í brott með sér, ok allt þat í tjaldinu var fémætt.

Um morguninn eptir komu menn Heiðreks konungs, ok fundu hann dauðan; sendu þeir þá heim, at segja Angantýr tíðendin; hann lætr þegar reisa haug mikinn þar undir Hávaðafjǫllum í þeim stað, sem konungrinn var drepinn; var sá haugr viðum snúinn ok gǫrr rambyggiligr; var Heiðrekr þar í lagðr, ok þeir menn, er myrðtir vóru með honum. Síðan var þing stefnt, ok Angantýr til konungs tekinn yfir ǫll þau ríki, er Heiðrekr konungr hafði átt; á þessu þingi strengdi hann heit, at aldrei fyrr skyldi hann setjask í hásæti fǫður síns, enn hann hefði hefnt hans.

Litlu síðarr hverfr Angantýr í brott einnsaman, ok ferr víða at leita þrælanna; eitt sinn gengr hann til sjófar með á þeirri, er Greipá hét; þar sá hann menn á báti, ok sátu at fiski; því nærst sá hann, at maðr dró fisk, ok kallar, at annar skuli fá honum agnsaxit at hǫfða fiskinn; en sá kveðsk eigi laust mega láta.

Hinn mælti: "taktu sverðit í lyptingunni, ok fá mér."

En sá tók ok brá, ok sneið hǫfuð af fiskinum; þá kvað hann vísu:

Angantýr kendi þegar Tyrfing; gekk hann þá í brott í skóginn ok dvaldisk þar; en fiskimenn þessir reru at landi, ok fóru til tjalds þess, er þeir áttu, ok lǫgðusk til svefns. En nær miðri nóttu kom Angantýr þar, ok feldi á þá tjaldit, ok drap þá níu saman, ok tók sverðit Tyrfing, ok var þat til marks, at hann hafði hefnt fǫður síns; fór Angantýr nú heim.

Síðan lét hann efna veizlu mikla á þeim bœ, er Dampstaðir heita í Árheimum, er sumir kalla Ernar hérað, var þat hǫfuðborg á Reiðgotalandi í þann tíma, ok drakk þar erfi eptir fǫður sinn. Þessir konungar réðu þá lǫndum, sem hér segir:

Hlǫðverr, son Heiðreks konungs, fœddisk upp með Humla konungi, móðurfǫður sínum, sem fyrr er sagt, ok var allra manna fríðastr sýnum ok drengiligastr. En þat var fornt mál í þann tíma, at maðr væri borinn með vápnum eða hestum; en þat var til þess haft, at þat var mælt um þau vápn, er þá váru þeim gǫr þann tíma, svá ok fé, ok kvikendi ok hestar, ef þat var þá fœdt, ok var þat alltsaman fœrt til virðingar tignum mǫnnum, sem hér segir um Hlǫðver Heiðreksson:

Nú spyrr Hlǫðverr fráfall fǫður síns, ok þat með, at Angantýr, bróðir hans, var til konungs tekinn yfir ǫll þau ríki, er faðir hans hafði átt. Nú vilja þeir Humli ok Lǫðr, at hann fari at krefja arfs Angantýr, bróður sinn, fyrst með góðum orðum; sem hér segir:

Nú kom Hlǫðr í Árheima með miklu liði, sem hér segir:

Sá gekk inn fyri konungsborð, ok kvaddi Angantýr konung, ok mælti síðan:

En er konungr heyrði þetta, þá varpaði hann knífnum á borðit, en sté undan borðinu, ok steypti yfir sik brynju, ok tók hvítan skjǫld í hǫnd sér, en sverð í aðra. Þá gerðisk gnýrr mikill í hǫllinni, sem hér segir:

Þá mælti Angantýr: "vel þú kominn! vel þú verir! gakk inn með oss til drykkju, ok drekkum mjǫð eptir fǫður okkar, fyrst til sama ok ǫllum oss til vegs, með ǫllum várum sóma."

Hlǫðr mælti: "til annars fóru vér hingat, enn kýla vǫmb vára;" Þá kvað Hlǫðr:

Angantýr kvað:

Ok enn kvað Angantýr:

Gizr Gertingaliði, fóstri Heiðreks konungs, var þá með Angantýr konungi; hann var þá ofr gamall; ok er hann heyrði boð Angantýrs, þótti honum hann ofmikit bjóða, ok mælti:

Hlǫðverr reiddisk nú mjǫk, er hann var þýarbarn ok hórnungr kallaðr, ef hann þægi boð bróður síns; sneri hann þá þaðan brott með alla sína menn, til þess hann kom í Húnaland til Humla konungs, móðurfǫður síns, ok sagði honum, at Angantýr, bróðir hans, hefði unnat honum þriðjunga skiptis.

Humli konungr spurði þá allt tal þeirra, ok varð mjǫk reiðr, er Hlǫðr, dótturson hans skyldi ambáttarson heita, ok mælti:

Ok enn kvað hann:

Þenna vetr sátu þeir Humli konungr ok Hlǫðr um kyrt; um várit drógu þeir her saman, svá mikinn, at aleyða var eptir í Húnalandi vígra manna. Allir menn fóru tólf vetra gamlir, ok þat at sextugs aldri; var þat svá mikill herr, at þúsundum mátti telja, en eigi smærra, enn þúsundir í fylkingar; en hǫfðingi var settr yfir þúsund hverja, en merki yfir hverja fylking, en fimm þúsund í hverja fylking, þeirra er þrettán hundruð váru í hverri, en í hvert hundrað fernir fjórir tigir, en þessar fylkingar váru þrjár ok þrjátigi.

Sem þessi herr kom saman, ríða þeir á skóg þann, er Myrkviðr heitir; hann skilr Húnaland ok Reiðgotaland.

En sem þeir komu af skóginum, þá váru sléttir vellir ok bygðir stórar, en á vǫllunum stóð borg ein fǫgur; þar réð fyrir Hervǫr, systir Angantýrs ok Hlǫðvers, ok með henni Ormar, fóstri hennar; váru þau sett þar til landgæzlu fyrir her Húna, hǫfðu þau þar mikit lið.

Einn morgun um sólarupprás, sem Hervǫr stóð uppá kastala einum yfir borgarhliði, sá hon jórreyki stóra suðr til skógarins, svá lǫngum fól sólina; því nærst sá hon gǫrla undir jórreykinn, sem á gull eitt liti, fagra skjǫldu ok gull-lagða, gylta hjálma ok hvítar brynjur; sá hon þá, at þat var Húna herr ok mikill mannfjǫldi. Hervǫr gekk ofan skyndiliga, ok kallar á lúðrsvein sinn, ok bað hann blása saman lið.

Síðan mælti Hervǫr: "takið vápn yðar, ok búisk til orrostu, en þú, Ormar! ríð ímót Húnum, ok bjóð þeim til bardaga fyri borgarhliði enu sýðra."

Ormar svarar: "svá mikinn her hafa Húnar, at eigi fáu vér viðstaðizk, er þat því mitt ráð, at þú ríðir undan til Angantýrs konungs, bróður þíns, ok segir honum, hversu komit er."

Hervǫr mælti: "ertu nú hræddr, Ormar! at finna Húna? ger, sem ek sagða, ok bjóð þeim bardaga!"

Ormar kvað:

Þá reið Ormar af borginni mót Húnum, hann kallaði þá hátt, bað þá ríða til borgarinnar ok mælti: "Úti fyrir borgarhliðinu suðr á vǫllunum þar býð ek yðr orrostu; bíði þeir þar annarra, er fyrr koma!"

Nú reið Ormar aptr til borgarinnar, ok var þá Hervǫr albúin ok allr hennar herr. Síðan riðu þau út af borginni með allan herinn móti Húnum; hófsk þar allmikil orrosta; en með því at Húnar hafa lið miklu meira, sneri mannfallinu í lið þeirra Hervarar, ok um síðir fell Hervǫr ok mikit lið umhverfis hana. En er Ormar sá fall hennar, flýði hann ok allir þeir er lífit þágu; Ormar reið dag ok nótt, sem mest mátti hann, á fund Angantýrs konungs í Árheima; Húnar taka nú at herja um landit víða ok at brenna.

Ok sem Ormar kom fyrir Angantýr konung, þá kvað hann:

Ok enn kvað hann:

En þá Angantýr heyrði þetta, brá hann grǫnum, ok tók seint til orða; hann mælti um síðir: "óbróðrliga varstu leikin, hin ágæta systir!" ok síðan leit hann yfir hirð sína, ok var ekki margt lið með honum; hann kvað þá:

Gizr gamli sagði:

Þat váru lǫg Heiðreks konungs, ef herr var í landi, at landkonungr haslaði orrostuvǫll, ok lagði orrostustað, þá skyldu víkingar ekki herja, fyrr enn orrosta væri reynd.

Gizr herklæddisk nú með góðum vápnum, ok hljóp á sinn hest, sem ungr væri; þá mælti hann til konungs:

Angantýr konungr kvað:

Nú reið Gizr í brott, ok þartil, er hann kom í her Húna; hann reið eigi nærr, enn svá, at hann mátti tala við þá; þá kallaði hann hárri rǫddu, ok kvað:

Ok enn:

Þá Hlǫðr hafði heyrt orð Gizrs, kvað hann:

Humli konungr sagði:

Gizr mælti: "eigi gera Húnar oss vesaða, né hornbogar yðar."

Gizr drap þá hest sinn sporum, ok reið á fund Angantýrs, gekk fyrir hann, ok kvaddi hann vel. Konungr spyrr, hvárt hann hefði fundit Húna her.

Gizr mælti: "talaða ek við hann, ok stefnda ek þeim á vígvǫll at Dúnheiði á Dylgjudǫlum."

Angantýr spyrr, hvat mikit lið Húnar hafa.

Gizr mælti: "mikit er þeirra mengi: þrjú ok þrjátigi eru fylki, í fylki hverju fimm þúsund, í hverri þúsund þrettán hundruð manna, í hundraði hverju halir tuttugu fjórtaldir."

Angantýr lét þá herǫr uppskera, ok sendi menn alla vega frá sér, ok stefndi hverjum manni til sín, er honum vildi lið veita, ok vápnum mátti valda; fór hann þá á Dúnheiði með lið sitt, ok hafði fimm tigu þúsundir; kom þá ámóti honum Húna herr, ok er svá sagt, at liðsmunr væri svá mikill í fyrstu, at sjau væri um einn Angantýrs manna. Reistu nú hvárutveggju sínar herbúðir, ok sváfu af um nóttina.

At morgni komanda bjuggusk hvárutveggju til orrostu, ok skipuðu fylkingum; var þá blásit í lúðra, svá at heyrðisk um tuttugu mílur á hvern veg, en landit allt skalf, sem á þræði léki; síga nú saman fylkingar; var fyrst skotit spjótum ok ǫrfum, gaflokum ok flettiskeptum, armbristum ok pálstǫfum, ok allt var þat á lopti haft, er mannsbani mátti verða, ok gekk þat lengi. En er skothríðinni létti, brugðu þeir sverðum, ok tóksk þá hǫggorrosta ákǫf, ok bǫrðusk þann dag allan; fóru síðan til herbúða um kvǫldit, ok hafði nú þriðjungr fallit af liði Angantýrs, en fátt af Húnum; dreif þá lið til Angantýrs á nótt ok degi af ǫllum áttum.

Um morguninn í ár tóku þeir til bardaga, ok var hann engu óákafari, enn hinn fyrra daginn; var þar margr skjǫldr brotinn ok brynja slitin, ok margr góðr riddari lét þar sitt líf; gekk svá allan daginn; sneri þá enn mannfallinu í lið Angantýrs, ok skildi nótt bardagann; gekk þat eins til hinn þriðja daginn, at þeir bǫrðusk til kvǫlds, ok veitti Húnum betr.

Hinn fjórða dag blésu þeir ǫllu liðinu til mótvallar, ok hófu orrostuna með ógrligum trumbuþit ok lúðrs hljóðum, ok varð nú ákafligt mannfall í liði Angantýrs. Þetta getr at líta Gizr hinn gamli, ok eyrir hit versta; reið hann þá fram í her Húna, sem barnungr væri, ok drap svá margan mann, at seint er at telja; var enginn skjǫldr svá harðr, eða hlíf traust, at stœðisk fyrir hans hǫggum. Ormar barðisk ok ágætavel í liði Gota, var hann þó lítt gróinn sára þeirra, er hann fekk í hinum fyrra bardaganum. En hvar sem Angantýr fór um herinn, hrǫkk allt undan honum; var þeim engum lífs von, er hann náði til með Tyrfingi; var nú svá mikit blóð á vígvelli, at í belti tók.

En sem daginn endaði, fóru þeir til tjalda, ok bundu sár manna sinna; var nú illr kurr í liði Gota, því Húnum veitti jafnan betr. Fóru þeir þó enn til orrostu hinn fimmta daginn, ok vǫrðu sik vaskliga, því Angantýr sýndi jafnan hina drengiligustu framgǫngu.

Ok er áleið daginn, heyrðu þeir herblástr ok trumbuþit; var þar þá kominn Herlaugr með sex tigu þúsundir manna til liðs við Angantýr; Angantýr bað hann velkominn vera sér í þǫrfum; síðan settu þeir sér sínar herbúðir. Tók nú allr herinn á sik náðir um nóttina.

En sem vígljóst var, tóku þeir til orrostu; var svá mikit mannfall þann dag, at enginn vissi tǫlu á, en hestar óðu blóðit í brjóstgjarðir; varð þá eigi barizk lengr á vígvelli fyri dauðra manna búkum, ok hallaðisk nú mjǫk bardaginn á Húna.

Hinn níunda daginn sendi Hlǫðr boð til Angantýrs, ok bað, at þeir hvíldusk þann dag, til at skepta spjót ok styrkja skildi; Angantýr játaði því; váru þá hǫfðingjar allir heilir. Hafði nú Angantýr eigi minna lið, enn í fyrstu, er bardaginn hófsk, fimm tigu þúsundir, því alltíð hafði safnask at honum lið, bæði á nóttu ok degi; en Hlǫðr hafði þá eigi meira eptir af ǫllum sínum her, enn fjóra tigu þúsundir, en af hans liði váru fallnar þrisvarsinnum hundrað þúsundir, þrjátigi þúsundir ok átta hundruð betr; en eigi greinir, hvat margt lið Angantýr hafði mist, ok nefna fornsǫgur eina þessa orrostu mesta fyri norðan haf.

En er sá tíundi dagr kom, skyldi til stáls sverfa með þeim, svá annarhvárr yrði frjáls at kvǫldi; eggjar Hlǫðverr nú Húna af megni, ok kvað illt mundi Gota griða at biðja: "vilda ek finna Gizr enn gamla, áðr enn lýkr þessari orrostu, því við egum nokkut við skrafask."

Í annan stað mælti Angantýr til sinna manna: "sækju vér fram hermannliga, ok verjum frelsi várt ok fóstrjǫrð;" Herlaugr kvaðsk honum gjarnan fylgja skyldu, ok sagðisk eiga at hefna systurdóttur sinnar á Húnum.

Síðan setti hvárutveggi herinn horn at munni sér, ok blésu herblástr, svá fjǫllin tóku undir, en heyra mátti vel tuttugu mílur, er þeir riðu til orrostunnar. Síðan brugðu þeir sverðum, ok tóku at berjask, var þar engum hugar at frýja.

Hlǫðr reið nú fram fremstr sinna manna, ok drap liðit á tvær hendr, sem hit ólmasta león, ok hvar sem hann hitti á þykkva fylking, hjó hann tólf í hǫggi til bana; skaut nú mǫrgum skelk í bringu, ok sǫgðu, at engi mundi í hernum hans líki vera, barr hann sína báða arma blóðuga uppá axlir, ok létti aldri þessari sókn, til þess hrǫkk undir miðdegi. Humli konungr gekk bezt fram í liði Húna, næst Hlǫðvi, ok var þeim engum lífs von, er hann kom sverðshǫggi á.

En í Gotaher sýndu þeir ágætasta framgǫngu, Angantýr konungr, Herlaugr ok Gizr gamli; feldi Angantýr jafnan tólf í hǫggi, ef hann fann þá svá saman; sáusk þeir brœðr lengi við, ok riðusk hjá í orrostunni, svá hvárigr réð at ǫðrum. Var nú margr þykkr hjálmr klofinn, ok sterk brynja rifin; mátti þar líta margan riddara holhǫggvinn, ok hest lausan með sǫðli hlaupa. Flugu þá ǫrvar ok spjót svá þykkt, at eigi sá sólina fyrir, en vápnagnýrinn svá mikill, at enginn skildi, hvat annar talaði; urðu þá margir skjótir atburðir, þótt hér séu fáir greindir.

Nú hittask þeir í bardaganum Humli konungr ok Ormar, ok áttusk við hart vápnaskipti, ok lauk svá, at Ormar fell dauðr niðr. Þetta gat at líta Gizr hinn gamli, ok hjó til Humla konungs; kom sverðit á ǫxlina, ok leysti frá hǫndina með síðunni, fell konungr þá dauðr af hestinum. Þetta sér Hlǫðr ok ríðr at Gizuri, ok hǫggr til hans af ǫllu afli í hjálminn, ok klýfr hausinn, brynjuna ok búkinn, sǫðulinn ok hestinn, sundr í miðju; nam sverðit í jǫrðu staðar.

Herlaugr er nú nær staddr, ok reið at Hlǫðvi, svá mælandi: "Þora mun ek at deyða þetta trǫll, ella skal ek fá slíkt hǫgg af honum sem Gizr;" Hann hǫggr nú af ǫllu afli til Hlǫðvers, ok kom í hjálminn, ok tók af þat, er nam; hrǫkk þá sverðit útaf á ǫxlina, svá brynjan falsaðisk, ok varð konungsson lítt sárr; hann hǫggr nú ímóti til Herlaugs, en hann veik sér undan; nam þó oddrinn brjóstit, ok risti brynjuna, ok þar með kviðinn.

Angantýr sér nú þetta, ok ríðr fram ímilli þeirra, ok hǫggr til Hlǫðvers með Tyrfingi; en hann barr undir sverðit, ok tók Tyrfingr þat til miðs í sundr; varð hér af gnýrr mikill; bǫrðusk þeir svá lengi dags, at Angantýr kom hvárki á hann hǫggi né lagi; hǫggr þá Angantýr hjǫltun bæði af sverði Hlǫðvers með Tyrfingi, ok sljófgaðisk hann eigi við þat. Nú hǫggr Hlǫðr til Angantýrs í hjálminn, en hann var svá harðr, at ekki sakaði, stǫkk þá sverðit í sundr þar, sem Tyrfingr hafði áðr tekit. Angantýr hjó enn til Hlǫðvers; en hann barr undir þat, sem eptir var af sverðinu; nam Tyrfingr ǫxlina við brjóstit, ok gekk oddrinn á hol; gerði þá Angantýr ekki at meira, ok skildu við þat, gafsk þegar upp bardaginn.

Var þá svá fallinn herr Húna, at ekki lifðu eptir meira, enn þrjú hundruð manna af ǫllum þeim mikla fjǫlda, en þó allir sárir ok móðir; en fimmtán þúsundir lifðu eptir af mǫnnum Angantýrs ok Herlaugs; býðr nú Angantýr Húnum grið, ok þáu þeir þat gjarna.

Ferr nú Angantýr at leita Herlaugs, ok fann hann um síðir; hafði Herlaugr riðit langt í brott af vígvelli til herbúðanna, ok lág nálægt konungs tjǫldum, hafði hann vafit klæðum um lífit, en ekki mátti hann mæla; flutti konungr hann heim í tjald sitt, ok saumaði saman kviðinn með silkiþræði, ok lagði hann síðan í silkisæng; var þá orðit myrkt af nótt; gengu menn nú til náða, ok sváfu af um nóttina.

At morgni komanda lætr konungr kanna valinn, ok fannsk þar enginn lifandi maðr, hǫfðu þeir allir druknat í blóðinu, er sik báru eigi af vígvelli. Fór þá konungr at leita Hlǫðvers, ok fann hann dauðan á einum háum hól; þá kvað hann þetta:

Ok enn kvað hann:

Lét Angantýr síðan heygja hann á þeim sama hól, sem hann hafði fallit, ok þrjá aðra með honum, þá fremstu, sem áðr eru nefndir; en ǫllum almúga var rudt saman í stóra bunka, ok ausit moldu yfir; var þessi orrostustaðr átta mílur í kring, sem valrinn hafði fallit; sér nú enn í dag merki til hauganna.

Er þat sagt, at Reiðgotaland ok Húnaland sé nú Þýðskaland kallat: Þýðskaland er talit tólf konungaríki, sem Norvegr. Ekki er þess getit, hvárt Angantýr tœki undir sik Húnaland eða eigi.

En þá Herlaugr var gróinn sára sinna, fór hann til Garðaríkis, ok þótti hinn bezti drengr; hǫfu vér eigi heyrt sagt af honum framarr.

En Angantýr konungr stýrði Reiðgotalandi til dauðadags, ok líktisk mjǫk Hǫfundi konungi, afa sínum; hans son var Heiðrekr úlfshamr, er ríki tók eptir fǫður sinn, ok réð hann því langa tíma; hann átti dóttur, er Hildr hét; hon var móðir Hálfdánar snjalla, fǫður Ívars hins víðfaðma.

Ívar hinn víðfaðmi kom með her sinn í Svíaveldi, sem segir í konungasǫgum; en Ingjaldr konungr hinn illráði hræddisk her hans, ok brendi sik sjálfan inni með allri hirð sinni. Ívar hinn víðfaðmi lagði þá undir sik allt Svíaveldi; hann vann ok Danaveldi, Kúrland, Saxland ok Eystland, ok ǫll austrríki allt til Garðaríkis; hann réð ok Vestra-Saxlandi, ok vann einn hluta Englands, er þat kallat Norðymbraland; setti hann þá Valdar konung yfir Danaveldi, ok gipti honum Álfhildi dóttur sína; þeirra synir váru þeir Haraldr hilditǫnn ok Randverr. Valdar andaðisk í Danmǫrk; en Haraldr hilditǫnn lét gefa sér konungsnafn í Gotlandi, ok síðan lagði hann undir sik ǫll þau ríki, er Ívar konungr hinn víðfaðmi hafði átt; sonr Randvers, bróður hans, var Sigurðr hringr, faðir Ragnars loðbrókar. Sonr Ragnars var Bjǫrn járnsíða; hans son var Áslákr; sonr Ásláks var Haraldr hryggr, faðir Bjǫrns byrðusmjǫrs; hans son var Þórðr, er nam fyrstr Hǫfðastrǫnd í Skagafirði á Íslandi, einn hinn ágætasti landnámsmanna; hann átti ellefu syni ok átta dœtr, ok eru miklar ættir frá þeim komnar; ok endum vér svá sǫguna af Hervǫru ok Heiðreki konungi, syni hennar.