Bókastaðir

Nú víkr sǫgunni til Bjartmars jarls, at sem hann frétti fall Arngríms sona, þótti honum þat mikill skaði. Svafa, dóttir hans, var þá með barni; hon harmaði mjǫk fall Angantýrs, bónda síns, en jarl huggaði hana jafnan; en er stundir liðu fram, fœddi hon meybarn mikit ok fríðt, ok bað þess margr, at þat væri af dǫgum ráðit, ok kváðu varla kynni kvenna skap í verða.

Bjartmar leit á meyjuna, ok kvaðsk vona, at betr gegndi, at hon næði lífi at halda; "er mér skildt at stoða Arngríms sonu eptir megni," sagði hann; "mun sú raun á verða, ef hon kemsk til aldrs, at Arngríms synir séu eigi með ǫllu dauðir, þvíat ek hygg, at af henni muni fœðask stórar ættir ok gǫfugmenni;" Var hon síðan vatni ausin, ok kǫlluð Hervǫr.

Hon fœddisk upp með jarli, ok var sterk sem karlmenn; ok sem hon mátti sér nokkut, samdisk hon meirr skoti, skildi ok sverði, enn við sauma ok borða; hon gerði ok optarr illt, enn gott, en er jarlinn fann at slíku, hljóp hon á skóga, ok gerði sér þar skála, ok drap menn til fjár sér. Ok er jarl spyrr til þessa, fór hann á skóg með liði sínu, ok tók Hervǫru hǫndum; varð hon þó áðr margs manns bani í liði hans; hafði jarl hana heim með sér, ok dvaldisk hon með honum um hríð.

Þat var eitt sinn, at Hervǫr var úti stǫdd þar, er þrælar nokkrir váru, ok gerði hon þeim illt, sem ǫðrum.

Þá mælti þrællinn einn: "þú Hervǫr! villt illt eitt gera, ok ills er at þér von, ok því bannar jarl ǫllum at segja þér þitt faðerni, at honum þykkir skǫmm ein, at þú vitir þat, þvíat menn vita, at svínahirðir lagðisk með dóttur hans, ok ertu þeirra barn."

Hervǫr varð við þessi orð afar reið, gengr þegar fyri jarlinn, ok kvað:

Jarl kvað:

Hon kvað:

Síðan mælti Hervǫr við móður sína, ok kvað:

Síðan bjósk hon í brott einsaman, ok tók sér karlmanns gerfi ok vápn, ok sókti þar til, er víkingar nokkrir váru, nefndisk hon þá Hjǫrvarðr; kom hon sér í sveit með þeim, ok tók litlu síðarr forræði liðsins. Herjaði nú Hjǫrvarðr þessi víða um lǫnd, ok helt at lyktum til Sámseyjar. Ok sem víkingar hǫfðu hǫfn tekit, beiddisk Hjǫrvarðr at fara uppá eyna, ok sagði, at þar mundi vera fjár von í haugi. Allir liðmenn mæla ímóti, ok segja, at svá miklar meinvættir gangi þar ǫll dœgr, at þar er verra um daga, enn víða um nætr annarstaðar.

En þó fekksk þat um síðir, at akkerum var í grunn kastat, en Hjǫrvarðr tók sér bát, ok reri til lands, ok lendti í Munavogi, í þann tíma, er sól settisk; gekk hann síðan á land upp, þar hitti hann einn mann, þann er hjǫrðu helt.

Sá kvað:

Hjǫrvarðr kvað:

Hann kvað:

Hjǫrvarðr kvað:

Hann kvað:

Enda tók hann þá hlaup heim til bœjar, ok skildi þar með þeim.

Nú sér Hervǫr þvínærst útá eyna, hvar hauga-eldarnir brenna, ok gengr hon þangat til, ok hræðisk þat ekki, þótt eldar brenni á gǫtu hennar, ok óð hon þá fram, sem myrkva þoku, þartil hon kom at haugum berserkjanna; snýr hon þá fram at hinum stœrsta haugnum, ok kvað:

Þá kvað Angantýr:

Hon kvað:

Þá opnask haugrinn, ok var at sjá, sem eldr ok logi væri um allan hauginn. Þá kvað Angantýr:

Hon svarar:

Þá kvað Angantýr:

Þá kvað Hervǫr:

Hann kvað:

Hon svarar:

Hann kvað:

Hon kvað:

Síðan gekk hon til sjóar; ok er lýsti, sá hon, at skipin váru í brott; hǫfðu víkingar hræðsk dunur ok eldingar í eyjunni.

Fær hon sér þá far þaðan, ok er ekki um getit ferð hennar, fyrr enn hon kemr á Glæsisvǫllu til Goðmundar konungs, ok var hon þar um vetrinn, ok nefndisk enn Hjǫrvarðr; vantaði þá Goðmund konung fátt á fimm hundruð ára, hafði Hǫfundr, son hans, ǫll forráð ríkisins.

Einn dag, sem Goðmundr konungr lék at skáktafli, bar svá til, at honum gekk miðr, ok var búit við máti. Konungr spurði, ef nǫkkurr kynni honum ráð tileggja at hjálpa við taflinu; þá gekk til Hjǫrvarðr, ok lagði litla stund til, áðr Goðmundar var vænna. Hjǫrvarðr hafði lagt Tyrfing í sæti sitt, meðan hann gekk at taflinu. Einn maðr tók upp sverðit, ok brá, ok fannsk honum mikit um þat, lýsti af því, sem sólargeisla. Þetta sér Hjǫrvarðr, ok þreif af honum sverðit, ok drap hann, ok gekk út síðan; menn vildu hlaupa eptir honum.

Þá mælti Goðmundr: "verið kyrrir! ekki mun svá mikil hefnd í manninum, sem þér ætlið, þvíat þér vitið ekki, hverr hann er; mun þessi kvennmaðr yðr dýrkeyptr, áðr enn þér fáið lífi hans náð;" Var henni þá engin eptirfǫr veitt.

Kom hon sér þá enn í fǫr til sjóvíkinga, ok nefndisk samt Hjǫrvarðr; var hon síðan í hernaði langar stundir, ok var mjǫk sigrsæl; ok er henni leiddisk þat, fór hon (heim) til móðurfǫður síns; fór hon þá fram, sem aðrar meyjar, at hon vandisk við borða ok hannyrðir; tók hon þá at gerask vinsæl ok veitul af peningum, fór ok mikit orð af fríðleik hennar.

Þetta spyrr Hǫfundr, son Goðmundar konungs, ok þykkir mikils umverðt; eitt sinn kom hann at máli við fǫður sinn, ok segir sér hug at kvænask, ok biðr hann ráð tileggja, hvert leita skyldi.

Konungr mælti: "þat er mitt ráð, at þú biðr Hervarar hinnar vænu, dóttur Angantýrs, er hon nú beztr kostr þeirra, sem ek hefi spurn af."

Síðan sendu þeir tólf menn á fund Bjártmars jarls, at biðja frúinnar. Jarl tók því vel, ok bar þetta mál upp fyrir Hervǫru; en hon veitti engin afsvǫr, ok bað jarl sjá fyri sínum kosti; urðu þau málalok, at hon var fest Hǫfundi; helt Goðmundr konungr heima á Glæsisvǫllum brullaup þeirra með mikilli rausn; at þeirri veizlu gaf hann Hǫfundi konungs nafn, gull ok ríki; váru þau síðan til hvílu leidd, stóð þetta hóf fullan mánuð. En at endaðri veizlunni fóru hǫfðingjar heimleiðis með ágætum gjǫfum brottleystir.

Tókusk nú upp góðar ástir með þeim Hǫfundi konungi ok Hervǫru; þau áttu tvá sonu, hét Angantýr sá eldri, eptir móðurfǫður sínum, en hinn yngri Heiðrekr, váru þeir báðir miklir menn ok sterkir, vitrir ok vænir. Angantýr var líkr fǫður sínum at skaplyndi, ok vildi hverjum manni gott, ok unni konungr honum mikit, ok þarmeð ǫll alþýða; en svá margt gott, sem hann gerði, þá gerði Heiðrekr þó meira illt; Hervǫr unni honum meirr; ok er hann var lítt af æsku aldri, sendi Hǫfundr hann til fóstrs þeim manni, er Gissr hét; hann var vitr maðr, ok mikill kappi, ok ólsk konungs son þar upp með honum þartil hann var átján vetra gamall; ok lærði allskyns íþróttir ok þarmeð riddaraskap; var hann svá mikill hreystimaðr, at enginn fekksk sá, er hans jafningi væri; en þó gekk Gissr honum nærst um allar íþróttir; en sǫmu helt Heiðrekr á um skaplyndi sitt.

Eitt sinn helt Hǫfundr konungr veizlu mikla, ok bauð til ǫllu stórmenni í sínu ríki, utan þeim Heiðreki ok Gissuri, fóstrum. Heiðreki líkaði þetta stórilla, ok kvað vænt, at gera veizluspjǫll í hǫll fǫður síns; Gissr afréð honum þat, ok kvað annat vænligra, enn fara þangat til stríðs fǫður sínum; fór hann þó allt at einu, ok kvaðsk skyldi gera honum nokkut illt.

Ok er hann kom í hǫllina, kvaddi hann fǫður sinn ok móður. Konungr tók honum fáliga, en móðir hans fagnaði honum vel; Angantýr stóð upp ímóti honum ok leiddi hann til hásætis hjá sér; var þar listiliga drukkit. Hǫfundr konungr gekk snemma til hvílu um kvǫldit, en boðsmenn drukku eptir.

Ok eitt sinn, er Angantýr gekk brott, sté Heiðrekr úr hásæti, ok settisk á hinn óœðra bekk, ok talaði við þá menn, er honum váru nærstir, ok kom svá sinni rœðu, at þeir urðu rangsáttir, ok mælti hvárr illt við annan; þá kom Angantýr aptr, ok bað þá þegja, en leiddi Heiðrek til sætis síns. Ok í annat sinn, þá Angantýr var útgenginn, minnti Heiðrekr þá á, hvat þeir hǫfðu viðmælzk; kom þá svá, at annar þeirra sló hinn hnefahǫgg; þá kom Angantýr ok bað þá sátta vera til morguns. Í þriðja sinn, sem Angantýr gekk brott, spurði Heiðrekr þann, er hǫggit hafði fengit, hvárt hann þyrði eigi at hefna sín, ok kvað eigi hœfa blauðum manni vín at drekka; kom hann þá svá sinni fortǫlu, at hinn lostni hljóp upp, ok drap sessunaut sinn. Heiðrekr hló at þessu, ok mælti, at veizlan væri at rausnarligri, er rauðr lǫgr rinni um dúka. Í því kom Angantýr í hǫllina ok þótti stórilla; leiddi hann þá Heiðrek til sængr.

Ok um morguninn, er konungr frétti þenna atburð, varð hann ákafliga reiðr, ok mælti: "eigi mun ek rétti halla, þóat Heiðrekr sé mér nákominn, ok skal hann útlægr gǫrr sem hverr annar, er manndrápi veldr innan hirðar hjá oss." Angantýr ok Hervǫr báðu fyrir Heiðrek, ok var þat sem ógǫrt; inntu þau Heiðreki þá útlegð sína; en hann brá sér lítt við þat.

Heiðrekr mælti þá: "gangi þit fyri fǫður minn, ok segið, ek biði hann ráða mér heilræði nǫkkur;" Þau gerðu svá.

Hǫfundr konungr mælti: "fá ráð mun ek kenna honum, því ek hygg honum muni þau illa í hald koma; en af því þit biðið þessa, þá ræð ek honum þat fyrsta ráð, at hann hjálpi aldrei þeim manni, sem svikit hefir lánardrottinn sinn: þat ræð ek honum annat, at hann gefi þeim mǫnnum aldrei frið, sem félaga sinn myrðt hafa: þat þriðja, at hann láti eigi konu sína vitja opt frænda sinna, þótt hon beiði þess: þat fjórða, at hann segi eigi frillu sinni allan trúnað sinn: fimta, at hann ríði eigi bezta hesti sínum, ef hann þarf skjótt at skunda: þat sétta, at hann aldrei fóstri gǫfugra manns barn, enn hann er sjálfr: þat sjaunda, at hann gangi aldrei á grið sín: þat áttunda, at hann hafi aldrei marga hertekna þræla með sér; ok ef hann rœkir ǫll þessi ráð, þykki mér von, at hann muni lukkumaðr verða, þótt hann gjaldi nú af mér lagabrotsins."

Síðan gekk drótning til Heiðreks, sonar síns, ok sagði honum, hvat konungr hafði honum ráðit. Heiðrekr kvað hann hafa ráðit af illum hug, ok sagði sér óskylt at hafa; bjósk hann nú á brott; drótning gekk á veg með honum, ok Angantýr, bróðir hans. Hervǫr tók þá sverðit Tyrfing undan skykkju sinni, ok gaf Heiðreki; kvaddi hann síðan móður sína, en bað Angantýr lengra ganga; hann gerði svá, gaf hann þá Heiðreki fésjóð mikinn, fullan af gulli.

Heiðrekr þáði gjǫfina, ok mælti síðan: "mikinn mun ætla ek Hǫfundar konungs ok móður minnar, er hann gerði mik útlægan, en hon gaf mér sverð þetta;" Brá hann þá Tyrfingi, ok hjó Angantýr banahǫgg, ok vann hann fyrstr níðingsverk með sverðinu.

Ok er Hǫfundr konungr frá þessi tíðendi, harmaði hann mjǫk Angantýr, son sinn, var hann ok mǫrgum ǫðrum harmdauði; lét konungr hann í haug setja eptir þeirra siðvenju; biðr hann nú leita Heiðreks, svá hann mætti drepinn verða; en Hervǫr latti þess, ok komsk hann við þat undan á skóga.

Þat bar til tíðenda einn dag, at Heiðrekr fór um braut nokkra, at menn komu á móti honum með einn mann fjǫtraðan, er til straffs var ætlaðr; Heiðrekr spurði um sǫk hans; þeir kváðu hann hafa svikit sinn lánardrottinn. Heiðrekr spurði, ef þeir vildu taka fé fyrir hann; en þeir játa því; hann fær þeim hálfa mǫrk gulls; en þeir láta bandingjann lausan, ok býðr hann Heiðreki sína þjónustu.

Hann svarar: "því muntu mér heldr trúrr, er þú sveikst þinn lánardrottinn? ok far þú frá mér brott!"

Litlu síðarr hitti Heiðrekr enn nokkra menn, ok einn bundinn; Heiðrekr spurði, hvat sá hefði rangt gǫrt; þeir sǫgðu, at hann hefði myrðt félaga sinn; hann bað þá taka fé fyrir hann; en þeir játa því; hann fekk þeim þá aðra hálfa mǫrk gulls, en tók við manninum; sá býðr honum ok sína þjónustu, en hann neitar; gerði hann þetta mest til þess, at ónýta ráð fǫður síns.

Síðan hitti hann sjóvíkinga, ok réðsk með þeim í hernað, ok gerðisk hinn grimmasti hervíkingr, varð hann mjǫk víðfrægr af sigrsæld sinni ok orrostum.

Í þann tíma réð fyri Reiðgotalandi konungr sá, er Haraldr hét, hann var þá mjǫk gamall ok hafði mikit ríki til forráða; hann átti eina dóttur barna, er Helga hét, kvenna kurteisust. Jarlar tveir herjuðu á ríki konungs, átti hann við þá orrostur nokkrar, ok hafði jafnan ósigr; sættusk þeir þá at því, at konungr skyldi lúka þeim skatt á hverjum tólf mánuðum.

Nú heldr Heiðrekr skipum sínum til Reiðgotalands; ok þá konungr frá þat, býðr hann honum heim til virðugligrar veizlu, ok bað hann hafa þar friðland; Heiðrekr tók því glaðliga, ok gekk til borgar með liði sínu, ok dvaldisk þar um hríð.

Svá bar til einn dag, at Haraldr konungr taldi silfr mikit á borð; ok er Heiðrekr sér þat, mælir hann: "hverr skal velja silfrit? herra! eða hyggi þér, at selja þat fyri kost? ek mun sjálfr tilleggja skotpeninga fyri mik ok mína menn, á meðan vér dveljumsk hér."

Konungr kvað því á aðra leið varit: "skal ek þetta fé í skatt gjalda."

Heiðrekr mælti: "þetta lízk mér stór læging ríkum konungi ok voldugum, at gjalda skatt leiðum ok lítilsháttar jǫrlum, væri hitt meira snjallræði, at halda við þá bardaga."

Konungr kvaðsk þat reynt hafa, ok fengit ósigr: "eða er nokkut svá, at þú vogir at berjask við þá, minna vegna, ok þiggja at launum gull ok silfr."

Heiðrekr mælti: "eigi veit ek um mik glǫggt, en eigi hefði sú fǫr œgt enum fyrri frændum mínum, ok mun ek gera yðr kost á því, at berjask við jarlana, ef þér vilið gipta mér dóttur yðar;" Konungr tók því líkliga, ok varð sá endir á þeirra tǫlu, at jungfrúin var fǫstnuð Heiðreki; bjósk hann síðan til orrostu, ok fekk konungr honum mikit lið ok fríðt; fór hann þegar á móts við jarlana; ok er hann kom í ríki þeirra, tók hann at herja ok ræna.

Ok er jarlarnir spurðu þetta, fóru þeir ímóti honum með miklum her; ok er þeir fundusk, verðr orrosta allhǫrð. Heiðrekr var í ǫndverðri fylkingu, ok bar Tyrfing í hœgri hendi, ok hjó niðr lið jarlanna, sem hráviði, ok stóð hvárki við honum hjálmr né brynja, drap hann þá alla, er honum váru nærstir; gekk hann ígegnum liðit, ok feldi þat unnvǫrpum; lauk svá, at þar fellu jarlarnir ok mestr hluti liðs þeirra, en þat flýði, sem eptir var; fekk hann þar mikit herfang.

Síðan fór Heiðrekr yfir landit, ok skattaði þat undir Harald konung, sem fyrr hafði verit, ok fór heim við svá búit; hafði hann fengit ógrynni fjár ok mikinn sigr. Haraldr konungr fagnaði honum afarvel, ok þakkaði honum með mǫrgum fǫgrum orðum.

Var þá við brullaupi búizk, ok gekk Heiðrekr at eiga konungs dóttur, veitti Haraldr konungr brullaup þeirra með miklum sóma; gaf hann þá Heiðreki konungs nafn ok helming ríkis síns til forráða; réð hann Reiðgotalandi lengi síðan, ok þótti spakr ok sigrsæll; hann átti son við konu sinni, þann er Angantýr hét. Haraldr konungr gat ok son í elli sinni, þann er Hálfdan var nefndr; váru þeir báðir hinir efniligustu, ok þótti langt fyrir ǫðrum mǫnnum á Reiðgotalandi.