Bókastaðir

Hér hefr upp Hervarar sǫgu ok Heiðreks konungs.

Svá finnsk skrifat í fornum bókum, at Álfheimar váru kallaðir norðr í Gandvík, en Ýmisland fyrir sunnan í milli Hálogalands. En áðr enn Tyrkjar ok Asíamenn komu í Norðrlǫnd, byggðu Norðrálfuna risar ok hálfrisar; gerðisk þá mikit sambland þjóðanna; risar fengu sér kvenna or Mannheimum, en sumir giptu þangat dœtr sínar.

Goðmundr hét konungr í Jǫtunheimum; bœr hans hét á Grund, en héraðit Glæsisvellir; hann var ríkr maðr, ok var svá gamall ok allir hans menn, at þeir lifðu marga mannsaldra, ok því trúðu heiðnir menn, at í hans ríki mundi Ódáins-akr vera; sá staðr er hverjum manni svá heilnæmr, er þar kemr, at af honum hverfr sótt ok elli, ok má engi deyja. Svá er sagt, at eptir dauða Goðmundar blótuðu menn hann, ok kǫlluðu goð sitt. Goðmundr konungr átti son þann, er Hǫfundr hét; hann var bæði forspárr ok spakr at viti; hann var settr dómari yfir ǫll þau lǫnd, er honum láu í nánd; hann dœmdi aldri rangan dóm, enginn þorði né þurfti hans dóm at rjúfa.

Maðr hét Arngrímr, hann var risi ok bergbúi; hann nam or Ýmislandi Ámu Ýmisdóttur, ok gekk at eiga hana; son þeirra var Hergrímr, er kallaðr var hálftrǫll; hann var stundum með bergrisum, en stundum með mǫnnum; hann hafði afl sem jǫtnar; hann var allfjǫlkunnugr ok berserkr mikill; hann nam ór Jǫtunheimum Ǫgn Álfasprengi, ok gekk at eiga hana; þau áttu þann son, er Grímr hét.

Sá maðr bjó þá við Ǫlfossu, er Starkaðr hét; hann var kominn af þussum, hann var þeim ok líkr at afli ok eðli; Störkviðr hét faðir hans.

Ǫgn Álfasprengi var festarmey Starkaðs, en Hergrímr tók hana frá honum, þá Starkaðr var farinn norðr yfir Elivoga; en er hann kom aptr, skoraði hann á Hergrím til konunnar, ok þarmeð hólmgǫngu. Þeir bǫrðusk við enn efsta foss at Eyði. Starkaðr hafði átta hendr, ok vá með fjórum sverðum í senn; fekk hann þar sigr, en Hergrímr fell. Ǫgn sá á hólmgǫngu þeirra; ok er Hergrímr var fallinn, lagði Ǫgn sik með sverði ígegnum, ok vildi ekki giptask Starkaði. Starkaðr tók nú fé allt undir sik, er Hergrímr hafði átt, ok hafði með sér, ok svá son hans Grím, óx hann upp með Starkaði. Grímr var bæði mikill ok sterkr, er honum óx aldr.

Álfr hét konungr, er réð fyrir Álfheimum; Álfhildr hét dóttir hans. Álfheimar hétu þá á milli Gautelfar ok Raumelfar. Eitt haust var gǫrt dísablót mikit hjá Álfi konungi, ok gekk Álfhildr at blótinu; hon var hverri konu fegri, ok allt fólk í Álfheimum var fríðara at sjá, enn annat fólk því samtíða; en um nóttina, er hon rauð hǫrgin, nam Starkaðr Áludrengr Álfhildi á brott, ok hafði hana heim með sér. Álfr konungr hét þá á Þór, at leita eptir Álfhildi; en síðan drap Þór Starkað, ok lét Álfhildi fara heim til fǫður síns, ok með henni Grím, son Hergríms.

Ok þá er Grímr var tólf vetra, fór hann í hernað, ok varð hinn mesti hermaðr, ok fekk hann Baug gerðar, dóttur Álfhildar ok Starkaðs. Grímr fekk sér bústað á ey þeirri á Hálogalandi, er Bólm hét, ok var síðan kallaðr Eygrímr Bólmr. Son þeirra hét Arngrímr berserkr, er síðan bjó í Bólmi, ok var hinn ágætasti hermaðr.

Þessu samtíða komu austan Asíamenn ok Tyrkjar, ok byggðu Norðrlǫndin; Óðinn hét formaðr þeirra; hann átti marga syni, urðu þeir allir miklir menn ok sterkir. Einn hans son hét Sigrlami; honum fekk Óðinn þat ríki, sem nú er kallat Garðaríki, gerðisk hann þar hǫfðingi mikill yfir því ríki; hann var manna fríðastr sýnum. Sigrlami átti Heiði, dóttur Gylfa konungs; þau áttu son saman, sá hét Svafrlami. Sigrlami fell í orrostu, er hann barðisk við jǫtun Þjassa. Nú sem Svafrlami frétti fall fǫður síns, tók hann undir sik ríki þat allt til forráða, sem faðir hans hafði átt; hann varð ríkr maðr.

Þat barsk at einn tíma, at Svafrlami konungr reið á veiðarskóg, ok sókti hjǫrt einn lengi, ok náði eigi at ǫðrum degi, fyrr enn á sólarfalli; hann var þá riðinn svá langt í skóginn, at hann vissi varla, hvat af honum var. Hann sá stein einn mikinn um sólarsetr, ok þar hjá dverga tvá; konungr vígði þá utan steins með málajárni; hann brá sverði yfir þá. Þeir báðu þá fjǫrlausnar. Svafrlami spyrr þá at nafni. Annar nefndisk Dýrinn, en annar Dvalinn. Svafrlami veit, at þeir eru allra dverga hagastir; hann leggr þat á þá, at þeir geri honum sverð, sem bezt kunnu þeir, þar skulu hjǫlt af gulli ok svá meðalkafli; búa skulu þeir umgerð, ok fella af gulli; hann segir, at sverðit skal aldri bila ok aldri við ryði taka, ok bíti jafnt járn ok steina, sem klæði, ok fylgi sigr í orrostum ǫllum ok einvígum, hvárt sem bæri; þetta váru fjǫrlausnir þeirra.

Á stefnudegi kom Svafrlami til steinsins; fengu dvergar honum sverð sitt, ok var þat hit fríðasta.

En er Dvalinn stóð í steinsdyrum, þá mælti hann: "sverð þitt, Svafrlami! verði mannsbani í hvert sinn, er brugðit er, ok með því sverði sé unnin þrjú níðingsverk hin mestu, þat verði ok þinn bani!"

Þá hjó Svafrlami til dvergsins, ok fal eggteinana í steininum, en dvergrinn hljóp í steininn. Svafrlami átti þetta sverð, ok kallaði Tyrfing, bar hann þat í orrostum ok einvígum; hann feldi jǫtun Þjassa í einvígi, sinn fǫðurbana, en tók dóttur hans, þá er Fríðr hét, ok átti hana síðan. Þau áttu dóttur, er Eyvǫra hét, kvenna vænst ok vitrust.

Nú er þar til at taka, at Arngrímr berserkr er í víking, ok réði þá fyri liði miklu; hann herjar á ríki Svafrlama, ok átti við hann orrostu ok hǫggva viðskipti. Arngrímr hafði aftaks-skjǫld mikinn, settan stórum járnslám. Svafrlami hjó í skjǫldinn, ok sneiddi hann niðr ígegnum, ok nam sverðit í jǫrðu stað. Þá sveiflaði Arngrímr sverðinu á hǫnd Svafrlama, svá af tók; tók Arngrímr þá Tyrfing, ok hjó til Svafrlama, ok klauf hann at endilǫngu, en sverðit nam í jǫrðu staðar. Síðan tók Arngrímr þar herfang mikit ok Eyvǫru, dóttur Svafrlama, ok hafði í brott með sér. Arngrímr fór þá heim í Bólm, ok gerði brúðkaup til Eyvarar.

Þau áttu tólf sonu: Angantýr var elztr, annar Hervarðr, þriði Semingr, fjórði Hjǫrvarðr, fimti Brani, sétti Brami, sjaundi Barri, áttundi Reytnir, níundi Tindr, tíundi Búi, ellefti ok tólfti Haddingjar, ok unnu þeir báðir verk eins hinna, en Angantýr vann tveggja verk; hann var hǫfði hærri, enn þeir aðrir; allir váru þeir miklir berserkir. Fóru þeir í hernað þegar á unga aldri, ok herjuðu víða um lǫnd, ok fundu enga sína jafningja til afls ok áræðis, gerðusk þeir af því nafnfrægir mjǫk ok sigrsælir; eigi váru þeir fleiri saman á skipi, enn þeir tólf brœðr, hǫfðu þeir þó opt fleiri skip í hernaði. Faðir þeirra hafði tekit í hernaði þau ágætustu vápn, þar er hann hafði barizk; eignaðisk Angantýr Tyrfing, Hervarðr Hrotta, Semingr Mistiltein; þann sókti Þráinn síðan í haug hans. Allir hǫfðu þeir ágæt hólmsverð brœðr.

Þat var siðvenja þeirra, ef þeir váru með sínum mǫnnum einum, er þeir fundu at berserksgangr fór at þeim, at þeir gengu á land upp ok brutusk við stóra steina eða skóga, því þeim hafði þat at voða orðit, at þeir hǫfðu drepit sína menn, þá berserksgangr fór at þeim. Aldrei komu þeir þar til orrostu, at eigi hefðu þeir sigr; af þessu gengu af þeim stórar sǫgur. Enginn konungr var sá, at eigi gæfi þeim þat þeir vildu hafa, heldr enn líða yfirgang þeirra, liðu svá fram tímar, at þeir váru í hernaði á sumrum, en á vetrum sátu þeir heima í Bólmey með fǫður sínum.

Þat bar til tíðenda einn jólaaptan í Bólmey, at menn skyldu heit strengja at Bragar fulli. Þá strengdu heit Arngríms synir; Hjǫrvarðr strengdi þess heit, at hann skyldi eiga þá mey, er Ingibjǫrg hét, dóttur Yngva Svía konungs at Uppsǫlum, sem frægð vann um ǫll lǫnd at fegurð ok atgerfi, en enga konu ella.

Þat sama vár gera þeir brœðr ferð sína til Uppsala, ok ganga fyri konungs borð, sat dóttir hans hjá honum. Þá sagði Hjǫrvarðr konungi heitstrenging sína ok eyrendi; en allir hlýddu, er inni váru. Hjǫrvarðr biðr konung at segja sér skjótt, hvárt eyrendi hann skal þangat eiga. Konungr hugsar þetta mál, ok veit, hversu miklir þeir brœðr eru fyri sér, ok af ágætu kyni komnir.

Í því bili stígr fram fyri borðit sá maðr, er Hjálmar hét enn hugum-stóri, ok mælti til konungs: "minnisk þér, herra! hversu mikinn sóma ek hefi yðr veitt, síðan ek kom í þetta land, þar ek hefi aukit yðar ríki til helminga, ok haldit hér landvǫrn, þarmeð borit á yðvart vald enu beztu gripi or hernaði, ok hér á ofan látit yðr heimila mína þjónustu; nú bið ek yðr, at þér veitið mér til sæmdar, ok gefið mér dóttur yðar, er minn hugr hefir jafnan áleikit, ok er þat makligra, at þér veitið mér þessa bón, heldr enn berserknum, er illt eitt hefir gǫrt bæði í yðar ríki ok margra annarra konunga."

Nú hugsar konungr hálfu meirr, ok þykkir nú þetta mikit vandamál, er þessir tveir hǫfðingjar keppa svá mikit um dóttur hans. Konungr svarar á þessa leið: hvárrtveggi sá er svá mikill maðr ok vel borinn, at hvárigum vill hann synja mægða, ok biðr hana kjósa, hvárn hon vill eiga.

Hon svarar, at þat er jafnt, ef faðir hennar vill gipta hana, þá vill hon þann eiga, er henni er kunnigr at góðu, en eigi hinn, er hon hefir sǫgur einar af, ok allar illar, sem er frá Arngríms sonum.

Ok er Hjǫrvarðr heyrði orð hennar, bauð hann Hjálmari hólmgǫngu suðr í Sámsey, ok bað hann vera hvers manns níðing, ef hann gengr fyrr at eiga frúna, enn þetta einvígi væri reynt; en Hjálmar kveðr sik ekki dvelja; var þegar ákveðin með þeim hólmstefnu tími.

Fóru nú Arngríms synir heim, ok sǫgðu fǫður sínum sitt eyrendi ok einvígi. Arngrímr svarar: "aldrei hefi ek fyrr, enn nú, óttask um yðar ferðir, þvíat hvergi veit ek Hjálmars maka vera at hreysti ok harðfengi, fylgir honum ok einninn sá kappi, er honum gengr nærst til afls ok áræðis;" Létta þeir nú svá sínu tali.

Jarl sá réð fyrir Aldeigjuborg, er Bjartmar hét, hann var ríkr mjǫk, ok bardagamaðr mikill; jarl var mikill vin Arngríms sona, ok hǫfðu þeir þar friðland jafnan. Nú fara þeir brœðr á fund Bjartmars jarls, ok gerir hann þegar ímóti þeim veizlu mikla; at þeirri veizlu bað Angantýr dóttur jarls, er Svafa hét, ok var þat auðsótt; var þegar aukin veizlan ok drukkit brullaup þeirra, stóð hófit í hálfan mánuð; ok at þeirri veizlu er leidd í eina rekkju Angantýr ok Svafa, dóttir Bjartmars jarls.

En er veizluna þverrar, byrja Arngríms synir ferð sína til Sámseyjar; ok þá síðurstu nótt, áðr þeir fóru, dreymdi Angantýr draum; ok nú segir Angantýr jarli draum sinn: "mér þótti," segir hann, "vér brœðr staddir í Sámsey, ok fundum þar fugla marga, ok drápum þá alla; síðan þótti mér vér snúa annan veg á eyna, ok flugu ámóti oss ernir tveir, ok þóttumsk ek eiga við annan hǫrð viðskipti, settumsk við niðr báðir, áðr enn linnti; en annar ǫrninn átti við brœðr mína, ok þótti mér hann ǫllum efri verða."

Jarl svarar: "svoddan draum þarf eigi at ráða; er þér þar sýnt fall nokkurra manna, ok ætla ek stappi nærri yðr brœðrum;" Þeir kváðusk því eigi kvíða mundu.

Jarlinn mælti: "allir fara, þá feigðin kallar;" Ok lyktask síðan tal með þeim.

At enduðu þessu hófi, snúa þeir brœðr heim, en Svafa sat eptir með jarli; búask þeir nú til hólmstefnunnar, ok leiðir faðir þeirra þá til skips, ok gaf þeim ǫllum góð herklæði: "hygg ek," sagði hann, "nú muni þǫrf vera góðra vápna, því þér berisk við þá frœknustu fullhuga;" Síðan skilja þeir, ok biðr hann þá vel fara.

Sigla þeir nú, unz þeir koma til Sámseyjar, ok tóku hǫfn í Munarvogi; ok er þeir brœðr gengu uppá eyna, kom at þeim berserksgangr, brutusk þeir þá við skóginn at vanda sínum.

En frá Hjálmari er þat at segja, at hann lendti skipum sínum hinumegin Sámseyjar í hǫfn þeirri, er Unavogr heitir; hafði hann tvau skip, ok hétu bæði askar, ok hundrað manns á hverju hinna vǫskustu drengja.

Þeir brœðr sjá nú skipin, ok þóttusk vita, at Hjálmar mundi eiga, ok Oddr hinn víðfǫrli, er kallaðr var Ǫrvar-Oddr. Brugðu þá Arngríms synir sverðum, ok bitu í skjaldar rendrnar; sneru þeir nú til skipanna, ok gengu sex útá hvárn askinn, en þar váru svá góðir drengir fyrir, at allir tóku sín vápn, ok enginn flýði or sínu rúmi, eða mælti æðruorð. Berserkirnir gengu með ǫðru borði fram, en ǫðru aptr, ok drápu hvert mannsbarn; síðan gengu þeir á land grenjandi.

Þá mælti Hjǫrvarðr: "elliglǫp stríða nú á Arngrím, fǫður várn, er hann sagði oss, at þeir Hjálmar ok Oddr væri hinir hraustustu kappar, en nú sá ek engan duga ǫðrum framarr."

Angantýr svarar: "sǫkumsk eigi um þat, þó vér eigi findum vára maka, má ok ske, at þeir Oddr ok Hjálmar séu enn eigi dauðir."

Nú er at segja frá Hjálmari ok Oddi, at þeir hǫfðu gengit uppá eyna, at vita, ef berserkirnir væri komnir; ok er þeir komu fram úr skóginum, þá gengu Arngríms synir á land af skipum þeirra með blóðugum vápnum ok brugðnum sverðum; var þá af þeim berserksgangrinn, ok þá váru þeir máttminni þess á milli, sem eptir nokkurs kyns sóttir. Oddr kvað:

Hjálmar mælti: "þat sér þú, at fallnir eru menn okkrir, ok sýnisk mér líkast, at vér munum allir Óðinn gista í Valhǫll í kvǫld;" Þat eitt æðruorð mælti Hjálmar.

Oddr svarar: "eigi hefi ek slíka fjandr litit, ok mundi þat mitt ráð, at við flýðum undan á skóg, munum við ekki megna tveir at berjask við þá tólf, er drepit hafa tólf hina fræknustu menn í Svíaveldi."

Þá mælti Hjálmar: "flýjum vér aldri undan óvinum okkrum, þolum heldr vápn þeirra, ok fara vil ek at berjask við berserkina."

Oddr segir: "ekki mun ek gista Óðinn í kvǫld, ok munu þessir allir dauðir, áðr kvǫld komi, en við tveir lifa."

Þetta viðrmæli þeirra sanna vísur þessar, er Hjálmar kvað:

Oddr svarar:

Þeir Hjálmar sjá, at Angantýr hefir Tyrfing í hendinni, þvíat lýsti af honum, sem sólargeisla.

Hjálmar mælti: "hvárt viltu heldr eiga við Angantýr einn, eða við brœðr hans ellefu?"

Oddr svarar: "ek vil berjask við Angantýr, hann mun gefa stór hǫgg með Tyrfingi, en ek trúi betr skyrtu minni, enn brynju þinni til hlífðar."

Hjálmar mælti: "hvar kvámu við þar til orrostu, at þú gengir fram fyri mik; viltu því berjask við Angantýr, at þér þykkir þat meira þrekvirki; nú em ek hǫfuðsmaðr þessarar hólmgǫngu, ok þarmeð konungborinn til ríkis, á ek því at ráða fyrir okkur; hét ek ǫðru konungsdóttur heima í Svíþjóðu, enn láta þik, eða annan, ganga í þetta einvígi fyri mik, ok skal ek berjask við Angantýr."

Oddr kvað hann kjósa þat verr gengdi, varð þó svá at vera, sem Hjálmar vildi; brá hann þá sverðinu, ok gekk fram ímóti Angantýr, vísaði þá hvárr ǫðrum til Valhallar.

Angantýr mælti: "þat vil ek," sagði hann, "at ef nǫkkurr vár kemsk á brott heðan, þá skal enginn annan ræna at vápnum, ok vil ek hafa Tyrfing í haug með mér, þótt ek deyi; svá skal Oddr hafa skyrtu sína, en Hjálmar hervápn, ok svá viðskilja, at þeir skulu verpa haug eptir hina, er lifa."

Síðan ganga þeir Hjálmar ok Angantýr saman, ok berjask með hinum mesta ákafa, var þar hvárigum um sókn né vǫrn at frýja; hjuggu þeir bæði hart ok tíðum, ok óðu jǫrðina at knjám; var því líkast, sem logandi bál, er stálin mættusk; gáir nú hvárigr annars, enn hǫggva sem tíðast, en landit skalf; sem á þræði léki, af sameign þeirra; bǫrðusk þeir svá lengi, þartil hlífar þeirra tóku at hǫggvask; veitti þá hvárr ǫðrum stór sár ok mǫrg; en svá mikill reykr gaus af nǫsum þeirra ok munni, sem ofn brynni; hefir Oddr svá sagt síðan, at aldri mundi sjásk hermannligri sókn eða fegri vápn, enn í því einvígi, er þat ok frægt víða í sǫgnum, at fáir muni frægri fundizk hafa, eða drengiligar barizk.

Ok er þeir Oddr hǫfðu lengi hér á horft, gengu þeir í annan stað, ok bjuggusk til bardaga.

Oddr mælti til berserkjanna: "þér munuð vilja hafa hermanna sið, en eigi þræla, ok skal einn yðarr berjask við mik um sinn, en eigi fleiri, svá framt sem yðr bilar eigi hugr;" Þeir játa því.

Gekk þá fram Hjǫrvarðr; en Oddr sneri honum ímóti; hafði Oddr svá gott sverð, at þat beit svá vel stál, sem klæði; síðan hófu þeir sitt einvígi með stórum hǫggum, ok var eigi langt, áðr enn Hjǫrvarðr fell dauðr til jarðar; en er hinir sáu þat, afmynduðusk þeir ákafliga, ok gnǫguðu í skjaldar rendrnar, en froða gaus úr kjapti þeim. Þá stóð upp Hervarðr, ok sókti at Oddi; ok fór sem fyrr, at hann fell dauðr niðr. Við þessi atvik eyskraði sút í berserkjunum, réttu út tungurnar, ok urguðu saman tǫnnunum, ǫskrandi sem blótneytí, svá buldi í hǫmrunum.

Óð þá fram Semingr; hann var þeirra ellefu mestr, ok gekk nærst Angantýr; sókti hann svá fast at Oddi, at hann hafði nóg at verjask fyrir honum; bǫrðusk þeir svá lengi, at eigi mátti í milli sjá, hvárr sigrask mundi; hjuggusk af þeim allar hlífar, en skyrtan dugði svá Oddi, at hann sakaði eigi; bárusk þá sár á Seming, ok gaf hann sik eigi við þat, fyrr enn nær var hǫggvit allt hold hans af beinunum, sá Oddr hvergi óblóðugan stað á honum; ok er blóð hans var allt úr æðum runnit, fell hann með mikilli hreysti, ok var þegar dauðr. Síðan stóð upp hverr af ǫðrum, en svá lauk, at Oddr feldi þá alla; var hann þá ákafliga móðr, en ekki sárr.

Snýr hann síðan þangat til, sem þeir Angantýr ok Hjálmar hǫfðu barizk; var Angantýr þá fallinn, en Hjálmar sat við þúfu eina, ok var fǫlr sem nár. Oddr gekk at honum, ok kvað:

Hjálmar kvað:

Ok enn kvað hann:

Eptir þat dó Hjálmar. Oddr var þar um nóttina; um morguninn bar hann saman alla berserkina, ok tók síðan til haugagerðar; roðuðu eyjarskeggjar saman stórar eykr eptir fyrisǫgn Odds, ok jusu síðan yfir grjóti ok sandi, var þat mikit þrekvirki ok traust gǫrt; var Oddr at þeirri yðju í hálfan mánuð; síðan lagði hann þar í berserkina með vápnum þeirra, ok byrgði síðan aptr haugana.

Þessu nærst tók Oddr Hjálmar, ok bar hann á skip út, ok flutti heim til Svíþjóðar; segjandi þessi tíðendi konungi ok dóttur hans; fekk henni svá mikils fall Hjálmars, at hon sprakk þegar af harmi, ok váru þau Hjálmar í einn haug lagin, ok drukkit erfi eptir þau. Dvaldisk Oddr þar um hríð, ok er hann úr sǫgunni.