Bókastaðir

Nú er nǫkkut at segja frá þeim heraðsmǫnnum, er hér koma við þetta mál. Þorbjǫrn Brúnason stóð upp snemma á Veggjum, ok biðr húskarl sinn upp standa með sér, — "ok skal fara upp til smiðju í dag til Þorgauts, ok skal smíða þar".

Þat var snemma, þegar í sólar upprás. Hann kvaddi þeim dǫgurðar, ok var þat eigi ákveðit hvat fengit var annars, enn húsfreyja setti fyrir þá trygil á borðit. Þorbjǫrn váttar, at honum sé eigi vel fengit, ok rekr meðal herða henni trygilinn. Hon snýsk við ok verðr há við, ok mælti við hann hrapallegt, ok svá hvárt við annat, — "ok berr þú þat fram", segir hann, "er eigi er í nema blóð eitt, ok undr er þú sér eigi missmíði á því".

Hon svarar honum þá stillilega: "Ekki bar ek þat fram, er eigi mættir þú vel neyta, ok ætla ek eigi því verr, at þau undr beri fyrir þik, at þú sér brátt í helju, ok víst mun þetta þín furða vera".

Hann kvað vísu:

Hon hleypr þá á braut, ok tekr osthleif ok kastar fyrir hann; hon sezk í pallinn ǫðrum megin ok grætr.

Þorbjǫrn kvað vísu:

"Enn þó bregðr nú kynlegu við; undan þykki mér nú gaflhlaðit vera hvárutveggja undan húsinu, ok á sýnisk mér falla strǫng eftir húsinu ok norðan af heiðinni, enn mold ein sýnisk mér, ok svá kennisk mér eigi síðr ostrinn, er ek et".

Ok stíga þeir undan borðinu ok ganga til hesta sinna ok stíga á bak ok ríða ór garði.

Þá tekr hann til orða Þorbjǫrn: "Dreymt hefir mik nú í nótt", segir hann.

Húskarl spyrr: "Hvat dreymdi þik?" segir hann.

"Þar þóttumsk ek vera staddr, er eigi þótti ǫllum einnug, ok þóttumsk ek hafa sverðit þat, er ek hefi vanr verit at hafa í hendi mér, enn nú er eigi heima, ok brotnaði í sundr, þegar ek hjó fram; enn ek þóttumsk kveða vísur tvær í svefninum, ok man ek þær báðar:

Nú nam sá vísur báðar, er honum fylgdi, er þeir riðu.

Nú svipask hann um Þorbjǫrn.

"Já", segir hann, "heima liggja nú smíðarefnin, eða ellegar hafa niðr fallit; far þú aftr ok leita; fiðr þú á leiðinni, þá far þú til smiðju, enn ek mun ríða fyrir; nú ef eigi fiðr þú á leiðinni, þá far þú til verks þíns".

Nú skiljask þeir; fiðr húskarl eigi smíðarefni. Þorbjǫrn ríðr nú til Þorgauts frænda síns til smiðju, ok hittir hann fyrir dagmál dags; kveðjask þeir ok spurðusk at tíðendum. Hvárgi kunni ǫðrum þar tíðendi at segja.

Nú er frá því sagt, at þeir synir Þorgauts rísa upp allir, ok fara at slá á Gullteig, ok ræddu um þat, at nú mundi vel vita, ok mundi sleginn verða Gullteigr hinn sama dag; ganga til teigs, ok lǫgðu af sér klæði sín ok vápn.

Gekk Gísli um teiginn nǫkkut svá, ok sá á, er þeir ætluðu at slá, ok nemr staðar ok kvað vísu:

Hann segir draum sinn, at honum þótti sem þeir væri þar staddir á Gullteig, ok kœmi at þeim vargar margir, ok ættisk þar við, ok var mikit um, — "ok ek þóttumsk vakna við þat, er ek hljóp undan heim til bæjarins".

Tóku þeir til verks síns, ok slógu um stund.

Nú hefir Barði skipat liði sínu í setu, sem fóstri hans kendi honum ok áðr er sagt, ok nú segir hann þeim ǫllum, hver fyrirætlan hans er í áhuga. Þá undu þeir við hóti betr, ok ætluðu at þá mundi fram koma þat, er fyrir var ætlat, ok létu sér líka þessa tilskipan at kalla, ok kváðusk þó ætla, at litlar mundu atgerðir verða.

Þá var skógr mikill í Hvítársíðu, sem þá var hér víða á landi, enn þeir sátu fyrir ofan skóginn sex, ok sá gerva tíðendi á Gullteig. Barði var í skóginum, ok snertu eina frá þeim, þar er þeir slógu, ok þeir sex saman. Nú hyggr Barði at, hve margir menn væri at slættinum; nú þykkisk hann eigi vita víst, hvárt kona er enn þriði maðrinn, er hvít er til hǫfuðsins at sjá, — "eða mun þar vera Gísli?"

Ganga nú ofan undan skóginum hverr eftir ǫðrum, ok þótti þeim svá fyrst Þorgautssonum, sem einn maðr gengi þar, ok tekr hann til orða Þormóðr, er síðast sló á teiginum: "Menn fara þarna", kvað hann.

"Enn mér sýnisk", segir Gísli, "at maðr gangi einn".

Enn þeir gengu hart ok runnu eigi.

"Eigi er þat", kveðr Ketill brúsi; "menn eru þar ok eigi allfáir", — ok námu staðar nǫkkut ok sá á.

Ketill mælti: "Mun eigi Barði þar vera, ok eigi er honum ólíkt, ok kann ek eigi mann at kenna, ef eigi er hann, ok svá var hann búinn í sumar á þingi".

Þeir brœðr sá á, Ketill ok Þormóðr, enn Gísli sló ok tók til orða: "Svá látið þér", segir hann, "sem Barði muni koma undan hverri hríslu í alt sumar, ok hefir hann eigi enn komit".

Þeir Barði hǫfðu skipat til mǫnnum áðr, at tveir skyldu annask einn hvern þeira; þeir Barði ok Steinn skyldu annask Ketil brúsa; hann var rammr at afli. Þeir Dagr ok Óláfr skyldu ganga í mót Gísla; þeir Steingrímr ok Þórðr skyldu ganga í mót Þormóði; nú snúa þeir at þeim.

Nú mælti Ketill: "Eigi mun við ljúgask, at hann Barði er kominn", — ok vildu þrífa til vápna sinna, ok engi þeira fekk náð sínum vápnum.

Nú er þeir sjá hvar komit er, þá vilja þeir hlaupa heim til túngarðsins, Ketill ok Gísli, ok Barði eftir ok fjórir hans fǫrunautar, enn Þormóðr snýr niðr til árinnar, ok þeir eftir honum, Þórðr ok Steingrímr, ok elta hann á ána ok grýta hann frá landi; hann kemsk yfir ána ok er hann vel fœrr. Nú koma þeir heim at garðinum brœðr; verðr Ketill skjótari ok stiklar yfir inn. Ok þá er Gísli hleypr á garðinn, þá fellr torfa ór garðinum, ok skriðnar hann. Þá kemr at Barði; hann varð þeira skjótastr, ok hǫggr til hans með sverðinu Þorgautsnaut, ok hǫggr mjǫk svá af andlitit. Nú þegar snýr hann mót fǫrunautum sínum, ok segir þeim, at áverki hefði orðit nǫkkur. Þeir kváðu lítit tilráð orðit mundu ok ósnǫfrmannlegt. Hann lét þó svá búit þá mundu verða at vera, — "ok skulum nú aftr hverfa".

Hann verðr at ráða, ok er þat þó mjǫk í móti vilja þeira. Ketill kippir honum Gísla inn af garðinum ok kastar honum á bak sér; ekki sjá þeir at honum yrði mikill þungi at honum; hann hleypr heim til bæjarins. Þeir Þorgautr váru í smiðju ok Þorbjǫrn, ok bíðr, ef húskarl hans komi með smíðarefni.

Hann mælti Þorgautr: "Þó er hark mikit; er eigi Barði kominn?"

Ketill kom inn í smiðjuna í því bili ok segir: "Þat fann Gísli son þinn, at hann er kominn" — kastaði honum dauðum fyrir fœtr honum.

Barði snýr nú í mót fǫrunautum sínum, ok kvaðsk þat ætla, at kominn mundi maðr fyrir mann. Þeir kváðu þá eigi jafnmenni vera, ok kváðu lítit atgert, þótt einn maðr væri drepinn, ok fara svá langt til. Nú er þeir hittusk allir fǫrunautar, mæltu þeir, er efri váru í setunni, at víst eigi hefði þeir farit, ef svá skyldi á braut leysask, at eigi skyldi meiri hefnd eftir þvílíkan harm, sem þeim hafði gerr verit; kváðu eigi jafnmenni þá Gísla ok Hall, ok lǫgðu nú ámæli til við Barða; kváðusk ætla, ef þeir yrði viðstaddir, at meira myndi at gert; fara nú til hesta sinna, ok kváðusk vilja hafa dǫgurð. Barði bað ekki hirða um dǫgurð; þeir kváðusk eigi vilja fasta, — "ok kunnum vér eigi ætla, hvé þér mundi undan, ef þú hefðir nǫkkut þat gert, er frami væri at".

Barði kvaðsk ekki hirða, hvat þeir rœddu.

Nú matask þeir.

Nú talask þeir við heima, Þorgautr ok Þorbjǫrn ok Ketill; rœðir Þorgautr, at mikit er at orðit, — "ok mér er nær hǫggvit, enn þó sýnisk mér sem eigi muni minna við hlíta, ok vil ek at hvergi sé eftir riðit".

Þeir segja báðir, at þat skyldi aldri verða. Þær heyrðu konur hvat mælt var, ok sendi Ketill þær út á Fróðastaði ok Síðumúla at segja tíðendin, ok þá mætti hverr ǫðrum segja þaðan frá, svá at orð kœmisk í Þverárhlíð ok um Norðrárdal, at eftir þeim sé riðit, er verkit hafa unnit, ok firri sik svá sektum ok fjárlátum.

Þeir fara ok taka hesta sína, ok ríða til Hávafells til Árna Þorgautssonar. Hann átti þar mágum at fagna; var þar kominn Þórarinn Þverhlíðingr, faðir Ástríðar konu hans. Þaðan riðu þeir fim saman.

Þat er nú at segja frá Þormóði: hann ferr upp fyrir sunnan ána, þar til er hann kemr í Ás. Þá var fábygt fyrir sunnan ána. Þar var mannfátt heima, ok váru menn farnir á Vǫllu, enn húskarlar á verki. Eiðr sat at tafli ok synir hans tveir; annarr þeira hét Illugi, enn annarr Eysteinn. Þormóðr segir þau tíðendi, sem orðin váru. Þá var brú á ánni uppi hjá Bjarnafossi ok lengi síðan. Eiðr fýsti ekki fararinnar, enn synir hans grípa til vápna sinna ok ferðask; fara þeir brœðr til Þorgils á Hǫggvandastǫðum. Þá var ok heim kominn Eyjólfr son hans; hafði þá ok út komit um sumarit.

Þormóðr ferr upp á Hallkelsstaði, ok kemr þar ok segir tíðendin. Tindr var heima einn karla, enn komnir menn til smiðju. Sú kona bjó þar et næsta, er Þorfinna hét; hon var kǫlluð skáldkona; hon bjó á Þorvarðsstǫðum; hon átti sér son, er Eyjólfr hét, ok bróður, er hét Tanni, er kallaðr var enn handrammi, ok ekki var hann sem menskir menn at afli, ok svá hvárrtveggi þeira, ok Eyjólfr ok systrson hans, váru fullhugar at áræði. Þeir váru komnir til smiðju til Tinds. Enn því var eigi komit á Gilsbakka, at Hermundr var til skips riðinn ok húskarlar hans. Þeir Tindr verða fjórir, Þormóðr enn fimti; enn þat var síð dags.

Synir Eiðs koma til Þorgils hǫggvanda; þeir bregða við skjótt ok fara þaðan sex saman. Þar var Eyjólfr son hans í fǫr ok fjórir menn aðrir.

Nú er frá því at segja, hvat þeir Barði sjá tíðenda. Hann ríðr fyrst þeira, ok nǫkkuru harðast, svá at hlið var á millum þeira, enn þeir riðu heldr tómlega eftir, ok kváðu hann furðu hræddan vera. Nú sjá þeir mannafǫr eftir sér, ok sjá flokk eigi miklugi minna enn þeir hǫfðu sjálfir, ok glǫddusk þeir fǫrunautar Barða, ok hyggja gott til, at nú mundi verða nǫkkut sǫgulegt í um ferðina.

Þá mælti Barði: "Fǫrum undan enn of hríð, ok eigi minni ván at þat kostgæfi eftirfǫrina".

Þá kvað Eiríkr viðsjá vísu:

"Eigi segir þú nú satt", segir Barði; "þat mælta ek, at hverr fari sem má, þar til er vér komum til vígis þess, er fóstri minn mælti at vér skyldum neyta í nyrðra flóanum"; — enn því gat Barði eigi á leið komit, ok kváðusk þeir þá fulleltir, er þeir kómu til syðra vígis í flóanum; sér Barði þat, at nú mun svá verða at vera, ok sneri nú í móti þeim; kvaðsk hann munu eigi svá miklu fúsari undan at ríða heldr enn þeir, ok skulu þeir þess samkvæðis gjalda; — "þó má nú eigi letja yðr, at eigi skulum vér fyrr renna í kveld enn yðr þykkir mál, ok þér skuluð þat mæla fyrr enn ek, at bíða eigi, eða hvárugir ella".

Nú þykkir þeim allvænt um. Hross sín létu þeir í nesit fram frá sér; settu þeir þar koll-Grís at gæta; hann var ekki styrjaldarmaðr ok af œskuskeiði var hann.

Þá kvað Eiríkr vísu:

Á þeim degi var ok farit eftir Hermundi á vǫku, ok var hann heim á fǫr, ok hittu sendimenn hann á leið upp frá Þingsnesi; hann lét ok fyrir lið allan farangr sinn, ok biðr hvern mann til farar með sér, er komask mætti, ok biðr sér liðs, ok ríðr eftir þeim.

Nú hittask þeir sunnanmennirnir ok Barði; stíga þeir af baki. Hafa þeir Barði fylkt liði sínu um þvert nesit.

"Gangi nú engi fram ór þessum sporum", segir Barði, "því at mik grunar, at fleiri manna mun ván".

Þat stóðsk á, nesit þvert ok fylking þeira átján manna ok var einum megin at þeim gengt — "ok er meiri ván, at þér náið at reyna vápn", segir Barði, "ok væri betra at hafa it nyrðra vígit, ok eigi mundi þat til ámælis lagt, þótt svá gerðum vér, enn betra til eftirmáls, ok ekki skulum vér enn ótta hér við gjalda".

Þeir stóðu með brugðnum vápnum; á aðra hǫnd Barða stóð Þorbergr, ok á aðra hlið Gefnar-Oddr; þá brœðr Barða út í frá.

Nú ráða þeir eigi svá skjótt á sunnanmenn, sem þeir hugðu, ok meira lið var fyrir enn þeir vættu. Þar var hǫfðingi Þorgautr, Þorbjǫrn ok Ketill.

Þá mælti Þorgautr: "Ráðlegra er at bíða meira liðs; hafa þeir haft ráð mikit, er þeir kómu fáir í herað".

Nú ganga þeir eigi at, ok er þat sá norðanmenn, þá ætla þeir sitt ráð.

Mælir Þorbergr: "Hvárt er Brúsi í liðinu?

Hann segir, at hann var — "hvárt kennir þú sverð þetta, er ek held hér á".

Hann kvaðsk eigi vita þess vánir — "eða hverr ertu?"

"Ek heiti Þorbergr, enn þetta sverð seldi mér lyng-Torfi, frændi þinn, ok hér af skaltu mart hǫgg þola í dag, at því er ek vilda, eða hví sœki þér nú eigi at? Þér hafið þrásamlega eftir sótt í dag, at því er mér sýnisk, riðit ok runnit".

Hann svarar: "Vera kann at þat sé þar vápn, er ek á, enn áðr vér skiljumsk í dag, þá muntu lítt oss frýja þurfa".

Þá mælti Þorbergr: "Ef þú ert drengr fullr, hvat skaltu þá bíða meira ofreflis?"

Þá tekr Barði til orða: "Hvat er tíðenda at segja ór heraðinu?"

"Þau tíðendi eru, er þér munu góð þykkja, víg Gísla bróður míns".

Hann segir: "Ekki lǫstum vér þat, ok eigi þóttumsk ek allgrunsamlega unnit hafa, eða hversu er, þykkisk þú Ketill, eða þit feðgar, einskis eiga at hefna oss? Mik minnir, at þat var fyrir skǫmmu, er þú komt heim, Ketill, fœrandi hendi fǫður þínum með bakbyrði. Nú ef þú mant eigi, þá mun hér vera váttrinn, þetta sama sverð; er enn eigi heilinn þornaðr á" — ok skekr at honum sverðit —; "þykkisk þú, Ketill, einskis eiga at hefna, ok sé hérna, at eigi er heilinn þornaðr á" — ok skekr þá enn at honum sverðit.

Þetta fá þeir eigi staðizk, ok hlaupa nú at þeim. Þorbjǫrn hleypr at Barða ok hǫggr á hálsinn ok brast við furðu hátt, ok kom í stein þann í sǫrvinu, er þokazk hafði, þá er hann tók knífinn ok gaf syni Njáls, ok steinninn brast í sundr ok dreyrði tveim megin bandsins, enn þat beit eigi.

Þá mælti Þorbjǫrn: "Troll, er þik bíta eigi járn".

Nú lystr þeim saman, ok eftir hǫgg þetta hit mikla stýrir hann þegar í mót Þóroddi, ok eigask þeir við. Ketill gengr í mót Barða, Þorgautr ok Þorbergr. Þar skortir eigi hǫgg stór ok áeggjun. Sunnanmenn hǫfðu lið minna ok ótraustara.

Nú er fyrst at segja viðskifti þeira Barða ok Ketils. Ketill var manna sterkastr ok ofrhugi; eigask við lengi; kemr þar at Barði slœmir á síðu honum ok fellr Ketill. Ok nú hleypr Barði at Þorgauti ok veitir honum banasár, ok hnigu þeir þar báðir fyrir því vápni, er þeir áttu sjálfir.

Nú er at segja frá Þorbirni ok Þóroddi; þeir gangask at í ǫðrum stað, ok skortir þar eigi hǫgg stór, er hvárgi sparði við annan, ok váru flest œrit stór; ok eitt hǫgg hǫggr Þóroddr til Þorbjarnar ok af fótinn í ristarliðnum, ok eigi bersk hann at síðr, ok leggr fram sverðinu í kvið Þóroddi, ok fellr hann, ok liggja úti iðrin. Þorbjǫrn sér nú frændr sína; hirðir nú eigi um líf með ørkumlum þessum. Nú snúa þeir fram synir Guðbrands í móti Þorbirni.

Hann mælti: "Leitið ykkr annars fœris; ekki hafði þat ungmennis verit fyrr meir at keppask við oss".

Hleypr hann síðan at Barða, ok bersk við hann.

Þá mælti Barði: "Þú þykki mér troll, er þú bersk svá, at af þér er fótrinn; er þetta sannara enn þat er þú mæltir við mik".

"Nei", segir Þorbjǫrn, "eigi er þat trollskapr, at maðr þoli sár, ok sé eigi svá blautr, at eigi verisk hann meðan hann má; má þat verða til drengskapar ok væri þat svá at virða, enn trylla menn eigi, alls þú ert góðr drengr kallaðr, ok þat skulu þér til eiga at segja, áðr enn ek hníga í gras, at ek nenta at vísu at neyta vápna."

Þar fell hann fyrir Barða, ok fekk gott orð. Nú skortir eigi sókn, ok sezk þó með því, at sunnanmenn láta undan.

Ok þat er sagt, at maðr hét Þorljótr, kappi mikill; hann átti heima á Veggjum; sumir segja hann frá Sleggjulæk; hann barðisk við Eirík viðsjá, ok áðr þeir berðisk kvað Eiríkr vísu:

Þeir eigusk við lengi, ok þat segja menn, at varlega sé hraustari menn, hvárrtveggi manna mestr ok sterkastr, vápnfœrir vel ok ofrhugar. Nú hǫggr Eiríkr til Þorljóts með sverði, ok brestr í sundr sverðit. Hann þrífr blóðrefilinn, ok hǫggr til hans, ok veitir honum mikit sár, ok hann fellr.