Bókastaðir

Auðr hét maðr; hann bjó á Auðsstǫðum gagnvert Uppsǫlum eða heldr neðar, einrœnn maðr ok auðigr, kynlítill ok þó kífinn nǫkkut. Sigurðr hét son hans. Hann átti merhryssi móskjótt at lit tvau; honum þóttu hrossin góð.

Illugi hinn rauði hafði gefit Herði stóðhross fimm saman, þá er hann fór brott frá Hólmi, svǫrt ǫll at lit; þangat vǫndusk til merar Auðs hinar skjóttu, ok hlupu í brott ór hǫgum sínum. Illa kveðsk Herði þat þykkja, er Auði varð oflítit gagn at hrossum sínum.

Fátt varð um frændsemi þeira Torfa. Ekki kepptu menn mjǫk við Hǫrð, enda átti hann gott eina við menn. Þá bjó Torfi á Uppsǫlum; hann hafði goðorð, ok þótti ódæll ok illr viðskiftis.

Annat sumar fór á sǫmu leið, at hross Auðs gengu í brott frá honum ok til hrossa Harðar. Hǫrðr bað fœra hrossin sín yfir fjallit, svá at eigi fyndi merar Auðs þau; svá var gert, ok fundu þó merar Auðs hrossin.

Þat bar til um engiverk, at Sigurðr Auðsson kom heim frá stóðinu, ok hafði eigi getat náð hrossunum. Þá sendi Hǫrðr Helga Sigmundarson til at veita honum lið. Helgi fór með Sigurði ok var í illu skapi, ok kvað Auð einn valda slíkum spennum ok ónáðum. Enn er hann kemr til hrossanna, sér hann at sveinninn hefir sært hestinn.

Þá mælti hann: "Þú munt vera ilt mannsefni, ok eigi skaltú mǫrgum góðum gripum spilla héðan af".

Hann vá þá sveininn.

Litlu síðar kom Hǫrðr at ok mælti: "Þú ert illr maðr, er þú hefir drepit ungmenni eitt, ok þó saklaust; væri þat makligt, at ek dræpa þik; nú mun ek ekki því nenna, þóat þat væri betr, at þú lifðir eigi eftir slíkt óverkan; mun þetta vera upphaf ógæfu þinnar; er nú þat fram komit, er mér sagði hugr um, ok þat líkast, at svá nǫkkurn veginn beri til, at þetta dragi okkr báðum til bana ok fleirum ǫðrum, með því ǫðru, sem þá berr til ok lagit vill verða".

Hǫrðr kastaði þá feldi á líkit, ok fór síðan heim fyrst; ok þegar litlu síðar fór Hǫrðr til Auðsstaða. Ok þá er Hǫrðr gekk vestan í garð, þá gekk Auðr norðan í garð.

Ok er þeir fundusk, mælti Hǫrðr: "Þar hefir tekisk illa, ok þó í móti mínum vilja, er son þinn var drepinn; nú vil ek selja þér sjálfdœmi, ok sýna þat, at mér þykkir þetta allilla orðit, ok lúka þegar upp alt féit, ok munu þat flestir tala, at þér sé varla ván betri málaloka at svá vǫxnu máli".

Auðr svarar: "Nú hefir ek hitt Torfa vin minn, ok selt honum málit, ok hefir hann heitit mér, at fylgja því til hinna fremstu laga, enda mætta ek þat allvel sjá, at þér kœmit hart niðr Breiðbœlingar".

Hǫrðr mælti: "Þú hefir þat illa gert, at rœgja okkr Torfa saman, ok nú skaltú þess gjalda".

Hann brá þá sverðinu Sótanaut, ok hjó Auð sundr í tvá hluti, ok húskarl hans. Svá var Hǫrðr þá reiðr orðinn, at hann brendi bœinn ok alt andvirkit, ok tvær konur, er eigi vildu út ganga.

Enn er Torfi spurði þetta, kvað hann engan slíks fýst hafa: "at gera slík ódœmaverk við vini sína", enn þó Hǫrð eigi gott af eyrum at leiða; ok er hann spurði, at Hǫrðr var eigi heima, fór hann heiman til Breiðabólstaðar stefnufǫr, ok stefndi málunum til alþingis; fór heim síðan.

Enn er Hǫrðr spurði þetta, sendi hann Helga suðr til Indriða mágs síns, ok bað hann ríða til þings, ok svara málum sínum ok bjóða sættir; hann kveðsk eigi geta af sér fengit fyrir fjandskap Torfa, at bjóða neinar sættir sjálfr. Helgi fór ok hitti Indriða, ok segir honum orð Harðar.

Indriði svarar: "Ek hefi heitit Illuga rauða at fara til Kjalarnessþings, enn bjóða vil ek Herði hingat til mín".

Helgi svarar: "Minni nauðsyn mun þér at fara til Kjalarnessþings, enn at svara fyrir mág þinn jafnrǫskvan, ok muntú vera skauð ein".

Þórbjǫrg mælti: "Þetta væri órlausn nǫkkur, ef dugandi maðr fœri með erindum, enn nú kann vera at engi verði; hefir ok þessi ógæfa af þér hlotisk".

Helgi fór heim, ok sagði ekki Herði frá heimboðinu Indriða, enn kvað hann ekki lið honum veita vilja.

Herði fannsk fátt um ok kvað vísu:

Ok er menn kómu til þings ok dró at dómum, þá spurði Torfi, ef nǫkkurr vildi fébótum upp halda fyrir hǫnd Harðar.

"Mun ek", segir hann, "taka fébœtr, ef nǫkkurr vill bjóða; enn eigi nenni ek at kasta máli þessu niðr undir fœtr mér".

Eingi kómu svǫr á móti, ok urðu þeir Hǫrðr sekir ok Helgi báðir.

Enn er Hǫrðr spurði sekt sína, kvað hann vísu:

Ekki fundusk þeir Torfi þá um sinn.

Litlu síðar fór Hǫrðr í Botn með alt sitt til Geirs fóstbróður síns. Hǫrðr brendi áðr ǫll hús á bœnum ok svá hey; hann kvað Torfa lítit skyldu þar féna. Þá hafði Hǫrðr sextán vetr ok tuttugu, er hann fell í útlegð ok hann fór í Botn. Ǫll hjón hans fóru með honum ok fylgdarmenn til Geirs, ok hǫfðu þar setu.

Þat var einn dag, at Torfi kvað vísu þessa:

Þeim varð kostnaðarsamt þau misseri, því at minni urðu tilfǫng enn þurfti, enn Geirr gáði nú verr búsýslu enn áðr. Hjuggusk þá upp kvikféin, svá at um sumarit eftir fœddi varla búféit fólkit. Um haustit eftir váru upp hǫggvin ǫll kvikféin, gjǫrsamliga, útan fár einar kýr, ok einn morgin um vetrinn fyrir jól tók Geirr á fótum Helga; hann stóð upp skjótt, ok fóru þeir yfir háls til Vatnshorns í Skorradal; bóndi var eigi heima; hann var at brúðkaupi á Lundi í Reykjardal at Kolls.

Geirr mælti: "Nú mun verða at afla til bús, þannig sem verða má ok skaltú gera annaðhvárt, at halda vǫrð eða ganga í fjós".

Helgi kaus at halda vǫrð. Geirr gekk þá inn í fjósit ok leysti upp nautin; tveir menn váru á heystáli ok tefldu, ok brann þar ljós.

Þá mælti annarr þeirra: "Hvárt eru laus nautin í fjósinu?"

Annarr þeira kvað konur mundu valda, ok hafa eigi bundit nautin. Ferr nú annarr þeira útar undir dyrnar; ok er Geirr sá þat, hljóp hann at ok vá þann; ok er þeim dvelsk, er fyrri fór, ferr annarr, ok er hann kom í hlǫðudyr, hafði hann slíka fǫr sem hinn fyrri; vá Geirr ok þenna. Síðan leiddu þeir á brott yxni sjau vetra gamalt.

Ok er þeir kómu heim í Botn, líkaði Herði allilla, ok kveðsk á brott skyldu, ef þeir vildi stela: "þykki mér", segir hann, "miklu ráðligra at ræna, ef eigi má við annat vera".

Geirr bað hann eigi við sik skilja fyrir þessa sǫk: "skaltú einn ǫllu ráða okkar á milli".

Ok svá var, at Hǫrðr fór eigi á brott.

Enn er konur kómu í fjós at Vatnshorni, þótti þeim undarligt, er naut ǫll váru laus; ætluðu þær nautamenn sofa mundu; bundu þær nautin; enn er þær kómu at hlǫðudyrum, fundu þær þá þar dauða; váru bónda þá orð send; kom hann heim; var fjǫlrœtt um þenna hlut.

Eigi vildi Hǫrðr láta neyta yxnisins, fyrr enn maðr var sendr til Vatnshorns, at segja hit sanna um ferðir Geirs. Segja þat ok nǫkkurir menn, at Hǫrðr muni hafa bœtt bónda at Vatnshorni fyrir menn sína ok yxni, ok því muni hann þetta mál ekki síðan kært hafa.

Kolgrímr hinn gamli, son Áls hersis ór Þrándheimi, bjó á Ferstiklu í þenna tíma; hann var landnámsmaðr. Hans son var Þórhallr, faðir Kolgríms, fǫður Steins, fǫður Kvists, fǫður Kala.

Kolgrímr sendi orð Botnverjum, at þeir ætti saman knattleika ok skǫfuleika á Sandi; þeir játuðu því. Tókusk nú upp leikar ok heldusk fram yfir jól. Gekk þeim Botnverjum oftast verr, þvíat Kolgrímr stillti svá til, at Strendir urðu sterkari í leikinum. Mikit lǫgðu Botnverjar til skó sér, er þeir gengu oft; var þá skorin yxnishúðin til skœða. Þykkir mǫnnum sem Kolgrímr hafi viljat forvitnask um yxnishvarfit, ok því hafi hann leikana lagit. Þóttisk hann þá kenna yxnishúðina á fótum þeim; váru þeir þá kallaðir yxnismenn. Fengu þeir þá enn harðleikit; tǫluðu þeir þá um, er þeir kómu heim, at þeir þœttisk harðleikit fá, ok kváðusk upp mundu gefa brátt leikana.

Hǫrðr mælti hart við þá ok kvað eigi þá meðalklœkismenn vera, ef þeir þyrði eigi at hefna sín. "Ok eru þér", segir hann, "til illgjǫrða einna búnir".

Þá váru þeir komnir til Harðar Þórðr kǫttr ok Þórgeirr gyrðilskeggi, sekr maðr. Nú lét Hǫrðr gera sér hornskǫfur um nóttina. Þá váru allir búnir at fara til leiks þegar, er Hǫrðr fór, þótt áðr væri nǫkkut stirðir. Ǫnundr Þórmóðsson af Brekku var í móti Herði skipaðr, vinsæll maðr ok ramr at afli. Sjá leikr var allharðr. Enn áðr kveld kœmi, lágu dauðir af Strandverjum sex menn, enn enginn af Botnverjum. Fóru nú heim hvárirtveggju. Ǫnundi fylgdu allir þeir, er útan váru af Strǫnd.

Enn er þeir kómu skammt inn frá Brekku, þá bað Ǫnundr þá fara fyrir. "Enn ek vil", segir hann, "binda skó minn".

Þeir vildu ekki frá honum ganga. Hann settisk niðr, ok heldr hart; í því dó hann, ok er þar jarðaðr. Þar heitir nú Ǫnundarhóll. Ekki váru mál þessi sótt á hǫnd Herði né hans mǫnnum.

Þórsteinn gullknappr bjó þá á Þyrli, grályndr ok undirfǫrull, slœgvitr ok vel fjáreigandi. Enn Þórvaldr bláskeggr bjó á Sandi, gildr bóndi ok mikill fyrir sér.

Refr hét maðr, Þórsteinsson, Sǫlmundarsonar, Þórólfssonar smjǫrs. Hann bjó á Stykkisvelli í Brynjudal; hann var goðorðsmaðr ríkr ok garpr mikill. Hann var kallaðr síðarmeir Refr hinn gamli. Þórbjǫrg katla hét móðir hans; hon bjó í Hrísum; hon var fjǫlkunnig mjǫk, ok hin mesta galdrakona. Kjartan hét bróðir Refs; hann bjó á Þórbrandsstǫðum, mikill maðr ok sterkr, ok illa skapi farinn, ójafnaðarmaðr um alla hluti; því var hann furðu óvinsæll af alþýðu manna.

Ormr hét maðr, Hvamm-Þórisson, vinsæll maðr ok smiðr mikill. Þessir menn allir váru í móti Botnverjum.

Þat spyrja þeir Hǫrðr af þingi um sumarit, at menn ætla at samnask saman ok drepa þá, ok þykkjask þá sjá, at kvikfé váru hǫggvin, at þá mundi verða at ræna. Geirr bað þá virki gera, ok kvað þá seint mundu sœkjask.

Hǫrðr kveðsk ætla, at þeim mundi matr setinn: "ok vil ek fara láta í hólm þann, er hér liggr fyrir landi á Hvalfirði, fyrir Bláskeggsárósi, fyrir útan Dǫgurðarnes; sá hólmr er sæbrattr ok víðr sem mikit stǫðulgerði".

Þangat fóru þeir um þing með alt sitt; þeir tóku ferju mikla ór Saurbœ frá Þórsteini øxnabrodd, til fulltingjar sér, enn sexæring frá Þórmóði af Brekku, enn selabát ferærðan frá Þórvaldi bláskegg. Þeir gerðu sér skála mikinn, ok horfði annarr endi í landnorðr, enn annarr í útsuðr, ok váru dyr á miðjum skálavegg til vestrs. Allt stóð skálinn suðr á hamarinn; enn ganga mátti fyrir norðan milli klifs ok dyra, þeira sem á gafli váru; norðan at eins var þá ágengt; enn vestr frá skálanum váru leynigrafir.

Þau váru lǫg þeira: at hverjum manni skyldi fyrir bjarg kasta, ef þrem náttum lengr lægi; allir skyldu skyldir at fara, hvert sem Hǫrðr vildi eða Geirr, ef þeir væri sjálfir í fǫr; skift var verkum með þeim. Ǫll váru hús upptekin í Botni at viðum ok flutt út í Hólm. Sá hólmr er nú kallaðr Geirhólmr; tók hann nafn af Geir Grímssyni.

Áttatigir manna annars hundraðs váru í Hólmi, þá er flestir váru, enn aldri færri enn á hinum átta tigi, þá er fæstir váru.

Þessir váru nefndir: Hǫrðr ok Helga jarlsdóttir, kona hans, Grímkell son þeira ok Bjǫrn; hann var tvævetr; Geirr ok Sigurðr Torfafóstri Gunnhildarson, Helgi Sigmundarson, Þórðr kǫttr ok Þorgeirr gyrðilskeggi; hann var einna tillagaverstr af ǫllum Hólmverjum ok fýsti allra illvirkja. Þangat drifu nær allir óskilamenn, ok svǫrðu eiða þeim Herði ok Geir, at vera þeim hollir ok trúir, ok hverr þeira ǫðrum.

Þorgeirr gyrðilskeggi ok Sigurðr Torfafóstri fluttu vatn frá Bláskeggsá við tólfta mann, ok fyldu selabátinn af vatni ok heltu í ker þat, er var út í Hólmi.

Leið nú svá fram um hríð.

Þórbjǫrg katla hœldisk um þat, at hon kvað aldri Hólmsverja sér mundu mein gera; svá treysti hon fjǫlkyngi sinni. Ok er þeir spurðu þetta í Hólm, kveðsk Geirr vilja reyna þat, ok bjósk heiman við tólfta mann eftir þing; Þórðr kǫttr fór með honum. Enn er þeir kómu í dalinn, sá þeir at fé var rekit norðr um fell, er stendr á milli Brynjudals ok Botns. Geirr lét tvá varðveita ferjuna; Þórðr kǫttr sat á hálsi ok helt vǫrð.

Enn er Þórbjǫrg katla kom út, varð hon vís af fjǫlkyngi sinni ok framvísi, at skip var komit frá Hólmi. Hon sœkir þá sveipu sína, ok veifði upp yfir hǫfuð sér; þá gerði myrkr mikit at þeim Geir. Hon sendi þá orð Ref syni sínum, at hann safnaði mǫnnum. Þeir urðu saman fimtán, ok kómu at Þórði ketti óvǫrum í myrkrinu, ok tóku hann hǫndum ok drápu, ok er hann grafinn í Kattarhǫfða neðanverðum. Þeir Geirr kómusk til sjávar; þá tók af myrkrit, ok sá þeir þá gerla, ok réðu þeir Refr til ok bǫrðusk. Allir menn váru drepnir, þeir sem Geir fylgdu, enn þrír af Ref. Geirr komsk á skip, ok svá til Hólms, ok var sárr mjǫk. Hǫrðr hafði ferð hans mjǫk í spotti, ok kvað Kǫtlu enn ekki hafa í móti tekit. Helga var góðr læknir, ok grœddi hon Geir at heilu. Ótti var mǫnnum í Hólmi at þessu.

Ok þegar er sár Geirs váru bundin, sté Hǫrðr á skip með tólfta mann, ok fór þegar inn til Brynjudals, ok kveðsk enn vilja reyna Kǫtlu; tveir gættu skips, enn tíu fóru at sœkja féit.

Katla skók þá enn sveipu sína, ok gerir orð Ref, ok kvað nú vera slæg í at hitta Hólmverja: "er sá er nú fyrir þeim hinn hárfagri maðr, er mestr garpr þykkisk vera".

Refr kom við hinn sétta mann. Ekki fal sýn fyrir Herði af gǫldrum Kǫtlu, ok fóru þeir leið sína sem þeir hǫfðu ætlat, ok hjuggu á skip sitt, til þess er þeir hǫfðu fullfermt, svá at Refr horfði á ok hans menn; ok fluttu síðan út í Hólm, ok skildi svá með þeim.