Bókastaðir

Þá er kuggrinn var mjǫk ruddr, sázk herr Skota, ok ætluðu flestir at sjálfr Skota-konungr mundi fyrir vera, þvíat herrinn sýndisk mykill. Ǫgmundr kræki-danz var á haugi einum ok sveit nǫkkur manna með honum, ok sóttu Skotar at þeim gletting, þeir sem fyrstir kómu. Þá er þeir sá at megin-herrinn nálgaðisk, báðu menn konunginn fara í bát, ok róa út til skipa, ok senda þeim lið miklu meira. Konungr bauð at vera á landi með þeim. En þeir vildu eigi leggja hann svá í hættu; ok fór hann af því í bát, ok røri út undir eyna til liðs síns.

Þessir vóru lendir menn á landi: Ǫgmundr kræki-danz, Erlingr Álfsson, Andrés pottr, Erlendr rauðr, Andrés Nikulásson, Þorlaugr bósi, Páll súrr. Nær sex tigir manna vóru af konungs-skipinu; var þar fyrir Andrés plytr. En at flestra manna ávarpi mundi alls á landi vera átta hundruð manna eða níu af Norðmǫnnum. Nær tvau hundruð manna vóru upp á hauginum við Ǫgmundi; en annat liðit stóð niðri á mǫlinni.

Þá tók Skota-herr at at dragask, ok var þat all-mikill herr. Þat var sumra manna ávarp, at vera mundi fimm hundruð riddara; en sumir kǫlluðu nǫkkuru minna. Þat lið var allvel búit með brynjuðum hestum ok mǫrgum Spánskum ersum, ǫllum forþocktum. Skotar hǫfðu mikinn her fót-gangandi manna, ok var þat lið lítt búit at vápnum. Mest hǫfðu þeir boga ok spǫrður.

Norðmenn, þeir sem á hauginum vóru, dreifðusk ofan at sjónum, svá at Skotar skyldu eigi kringja um þá. Andrés Nikulásson kom þá upp á hauginn, ok spurði Ǫgmund, ef honum þœtti eigi ráðligra at fara ofan á mǫlina til þess liðsins er þar var; ok var þat ráðs tekit. Andrés bað menn ofan fara; en fleykta eigi sem flótta-menn.

Skotar sóttu þá fast [at], ok grýttu. Var þá mikill vápna-burðr at Norðmǫnnum. En þeir fóru undan á hæli, ok hlífðu sér. En svá sem Norðmenn kómu fram á þá brekku er fram gengr af hauginum, þá fór hverr ǫðrum harðara. Ok er þetta sá þeir er niðri vóru á mǫlinni, hugðu þeir at Norðmenn vildi flýja. Hljópu þá Norðmenn til bátanna; ok kómusk sumir við því móti frá landi ok út til skipa.

En flestir bátar sukku niðr; ok týndusk þar nǫkkurir menn. Margir Norðmenn hljópu undir kugginn ok sumir upp í. Þá er Norðmenn kómu ofan af hauginum í dalinn, milli ok malarinnar, þá tóku flestir at hlaupa. En þá var kallat at aptr skyldi snúa. Snøru þá aptr nǫkkurir menn, ok þó fáir. Þar féll hirðmaðr konungs, Hákon af Steini. Fóru Norðmenn þá enn undan. Ok þá er þeir kómu ofan á mǫlina var enn kallat at aptr skyldi snúa. Snøru þá enn aptr nǫkkurir, ok eigi margir. Þat var suðr á mǫlinni frá langskipinu því er upp hafði rekit. Þar féllu tveir Norðmenn. Þeir sem aptr hǫfðu snúizk, áttu þá øngvan annan til en hlífa sér, ok óku svá undan á hæli til þess er þeir kómu norðr um langskipit.

Þá var þar fyrir nǫkkur sveit Norðmanna, ok námu þeir þá við allir samt. Þessir vóru þar formenn: Ǫgmundr kræki-danz, Andrés Nikolásson, Þorlaugr bósi, Páll súrr. Varð þá harðr bardagi, ok þó mjǫk ójafnligr, þvíat tíu Skotar mundu vera um einn Norðmann.

Þar féll einn ungr maðr af Skotum; sá hét Perus; hann var kominn af hinum beztum ættum, ok var ríks riddara son, ok reið djarfligar enn engi riddari annarr. Þar féllu menn af hvárum-tveggjum, ok fleiri af Skotum. Sem Sturla kvað:

Meðan bardaginn var, þá var svá mikill stormr, at Hákon konungr sá eigi efni á, at koma liði á land. En Rǫgnvaldr, ok Eilífr í Naustdali, røru á skútu inn at landi; ok fór Eilífr á land í báti, en Rǫgnvaldr hrǫkk út aptr til skips síns. Eilífr kom til bardagans við nǫkkura menn, ok fór alldjarfliga, ok þeir Norðmenn sem á bátana hǫfðu gengit, ok upp kómusk á mǫlina. Þá tók Norðmǫnnum at samnask lið, ok létu Skotar þá undan upp á hauginn; ok var þá glettu-sókn í milli þeirra um hríð með skoti ok grjóti.

Þá er á leið daginn veittu Norðmenn atgǫngu Skotum upp á hauginn, ok sóttu þá it djarfligsta. Sem segir í Hrafns-málum: —

Skotar flýðu þá af hauginum, hverr sem mátti í fjall í brott. En er Norðmenn sá þat, fóru þeir til bátanna ok réru út til skipa, ok kómusk nauðuliga fyrir stormi.

En um morguninn eptir fóru menn eptir líkum þeirra manna sem fallit hǫfðu. Þessir féllu þar: Hákon af Steini, Þorgils gloppa; þeir vóru hirðmenn Hákonar konungs. Þar féll góðr bóndi ór Þrándheimi, er Karls-hǫfuð hét; annarr bóndi ór Fjǫrðum er Hallkell hét. Þar létusk þrír kerti-sveinar, Þorsteinn bátr, Jón ball-hǫfuð, Hallvarðr buniarðr. Ógǫrla máttu Norðmenn vita hvat féll af Skotum, þvíat þeir tóku hvern er féll, ok fluttu til skógar. Hákon konungr lét flytja lík sinna manna til kirkju.

En Þórsdaginn eptir lét hann taka upp akkerin ok flytja skip sitt undir eyna; ok þann dag kom sá herr til hans er hann hafði sent í Skipafjǫrð. En Frjádaginn eptir var veðr gott; sendi konungr þá á land gesti at brenna skip þau er upp hafði rekit. Þann sama dag sigldi konungr undan Kumreyjum ok út til Malas-eyjar, ok lá þar nǫkkurar nætr.

Þar kómu til hans menn þeir er hann hafði sent til Írlands; ok sǫgðu honum, at Írar vildu halda allan herinn um vetrinn til þess at Hákon konungr frelsaði þá undan valdi Enskra manna. Hákon konungr var mjǫk á þat snúinn at sigla til Írlands; en alþýðu var þat mjǫk í móti skapi. Ok með því at eigi byrjaði út þann veg, þá átti konungr þing við lið sitt; ok lýsti því, at hann vildi gefa ǫllum orlof at sigla til Suðreyja þegar sem byri gæfi til; þvíat herrinn hafði vista-fátt. Þá lét konungr flytja lík Ívars hólms inn til Bótar, ok var hann þar jarðaðr.

Eptir þetta sigldi Hákon konungr undan Malasey ok lá um nóttina undir Herrey, ok þaðan undir Sandey, ok svá til Sátíris-múla, ok kom um nóttina norðr undir Guðey. Ok þaðan sigldi hann út í Ílar-sund, ok lá þar tvær nætr. Hann lagði gjald á eyna, þrjú hundruð nauta; þat skyldi gjalda sumt í mjǫlvi ok osti; setti hann þar menn eptir til viðr-tǫku.

Hákon konungr sigldi.... Sunnudaginn í vetr-nóttum, ok fékk svá mikinn storm með myrkri, at fá-ein skip héldu heilum seglum sínum; en frá mǫrgum reif ǫll í brott. Þá tók konungr hǫfn í Kiarbarey, ok fóru menn í milli þeirra Jóns konungs, en þó varð ekki af fundi þeirra. Þá spurði Hákon konungr, at hans menn hǫfðu hǫggit mikit strandhǫgg í Mýl, ok þar vóru drepnir nǫkkurir menn af Mýlverjum, ok enn tveir eða þrír af Norðmǫnnum. Þaðan sigldi Hákon konungr [inn] til Mýlar-kálfs, ok lá þar nǫkkurar nætr.

Þar skilðusk í frá honum Duggall konungr ok Aleinn bróðir hans, ok skipaði hann þeim ríki þat sem Jón konungr hafði áðr haft. Magnús konungr ok aðrir Suðreyingar hǫfðu fyrr skilizk við. Ruðra skipaði hann Bót, en Murgaði Herrey. Duggali gaf hann kastala þann á Sátíri er Guthormr bakka-kólfr hafði setit í um sumarit.

Í þessari ferð hafði Hákon aptr unnit ríki þau er Magnús konungr Berfœttr hafði unnit af Skotlandi ok Suðreyjum. Sem hér segir: —

Hákon konungr sigldi ór Mýlar-kálfi með þeim her sem þá var við honum, ok eigi var undan sigldr til Raun-eyja. Þar lá fyrir honum Balti bóndi af Hjaltlandi, ok þeir menn sem hann hafði sent til Orkneyja; ok sigldu þeir til Orkneyja til þeirra manna sem fyrr hǫfðu siglt ok konungr vildi at hans biði í Orkneyjum, ok svá þeir sem hann gaf orlof til Noregs.

Sigldi Hákon konungr ór Raun-eyjum leiðar sinnar, ok stefndi norðr. En veðr gékk í mót honum, ok sigldi hann þá í Vestra-fjǫrð á Skíði, ok lá þar nǫkkura hríð; ok tók vista-gjald af eynni. Þaðan sigldi hann fyrir Hvarf. Ok er hann kom fyrir Dýrnes þá féll veðrit í logn. Lét konungr þá róa inn undir land, ok lagði til hafnar í þann fjǫrð er heitir Góa-fjǫrðr.

Þat var Tveggja-Postula-messu-aptan, Symonis ok Jude; en messu-dagrinn var á Dróttins-degi. Konungrinn lá þar um nóttina. En messu-daginn, er sunginn var messa, kómu til hans nǫkkurir Skotzkir menn er Norðmenn hǫfðu tekit. Hákon konungr gaf þeim grið, ok sendi þá upp í bygðina; ok hétu þeir at koma ofan með nautum til hans; en einn þeirra var eptir í gisling.

Sá atburðr varð um daginn, at ellifu menn af skipi Andrés kúza fóru á land á báti at taka sér vatn. Lítlu síðan var heyrt at þeir œptu. Røru menn þá til af skipum; ok vóru þá tveir teknir af sundi mjǫk sárir, en níu fundusk á landi, allir drepnir. Ok hǫfðu Skotar komit at þeim; en þeir hljópu allir til bátsins, ok var hann uppi fjaraðr; en þeir allir vápn-lausir; ok varð engi vǫrnin. En þegar er Skotar sá at til var róit, hliópu þeir til skógar; en Norðmenn hǫfðu líkin við sér.

Mánadaginn sigldi Hákon konungr ór Góa-firði; ok lét flytja á land inn Skotzka mann, ok gaf honum grið. Konungr kom ǫndverða nótt til Orkneyja, ok lá í sundi nǫkkuru norðr frá Ásmundar-vági. Þaðan sigldi hann í Rǫgnvalds-vág. Ok kom þar saman mestr hluti hers þess er þá var í Orkneyjum; var þat mestr hluti hersins er fyrir hafði siglt.

Ok þá er þeir sigldu yfir Péttlands-fjǫrð, var rǫst mikil í firðinum; ok þar týndisk eitt skip ór Rygia-fylki, ok allir menn þeir sem á vóru. Jón í Hestbœ rak austr eptir firðinum; ok hafði honum all-nær, at hann mundi reka í Svelginn; en með Guðs miskunn rak skipit austr í haf. Ok er hann misti Eyjanna sigldi hann til Noregs.

Hákon konungr kom í Rǫgnvalds-vág; ok var þá mikill hluti hersins sigldr til Noregs, sumir með lofi hans, en sumir gáfu sér sjálfir heim-leyfi. Hákon konungr hafði þar orð á fyrst er hann kom í Eyjarnar, at hann mundi sigla til Noregs. En með því at veðr-átta tók at harðna, en eigi vildi byrja, tók hann þat ráð at sitja í Orkneyjum um vetrinn. Nefndi hann þá til nær tuttugu skip eptir at vera; en hann gaf þá orlof ǫðrum heim at sigla.

Þá gerði Hákon konungr bréf með mǫnnum sínum um skipan ríkis í Noregi ok aðra hluti. Með Hákoni konungi vóru eptir allir lendir menn þeir sem vestr hǫfðu farit; útan Eilíf í Naustdali, hann var austr sigldr; en flestir inir beztu menn vóru eptir með konunginum.

Eptir Allra-heilagra-messu lét konungr sigla skipi sínu út til Meðal-lands-hafnar; en hann dvaldisk um daginn í Rǫgnvalds-ey, ok fór þaðan inn til Kirkjuvágs. Eptir þetta sá hverr skipstjórnar-maðr fyrir sínu skipi. Vóru sum upp sett í Meðal-lands-hǫfn, en sum inn við Skálp-eið.

Hákon konungr reið út til Meðal-lands-hafnar Laugardag fyrir Marteins-messu; þat var messu-aptanninn. Hann var þá mjǫk krankr. Var hann um nóttina á skipinu. Um morguninn lét hann syngja sér messu á landi. Síðan gerði hann ráð fyrir skipi sínu, hvar upp skyldi setja; ok bað menn góða stund á leggja at sjá fyrir skipinu.

Síðan fór hann inn til Skálp-eiðs ok svá til Kirkjuvágs; hann fór í biskups-garð við ǫllum sveitungum sínum þeim sem hann hélt borð. Héldu þeir báðir borð í hǫllinni, konungr ok biskup, hvárr sínum mǫnnum; en konungrinn var upp í herbergjum, ok matadisk þar jafnan.

Hákon konungr lét þá skrá lendum mǫnnum ok sveitar-hǫfðingjum eyris-lǫnd til vista-tǫku, at halda þær sveitir sem við þeim vóru, ok svá af hverjum eyris-lǫndum. Andrés plyt skyldi taka til þess at halda sjálft konungs-borð, ok út at gefa hirðinni, gestum ok kertis-sveinum, ok ǫllum hans sveitungum. Þá er menn hǫfðu fyrir sét skipum sínum, fóru hverir þangat sem skipat var. Þessir lendir menn vóru í Kirkjuvági: Brynjólfr Jónsson, Erlingr Álfsson, Rǫgnvaldr urka, Erlingr í Bjarkey, Jón drótning, Erlendr rauðr, ok margir aðrir skipstjórnar-menn ok sveitar-hǫfðingjar, en aðrir lendir menn ok skipstjórnar-menn vóru í héraði á þeim eyris-lǫndum sem þeim vóru skipat.

Konungrinn hafði haft um sumarit vǫkur miklar, ok stórar áhyggjur; var hann opt kallaðr, ok hafði lítit frelsi af sínum mǫnnum. En er hann kom útan ór Meðal-lands-hǫfn frá skipi sínu, sem áðr var sagt, þá lagðisk hann brátt í rekkju af sótt; fór sóttin ekki mjǫk ákaft í fyrstu. Ok er konungr hafði legit nǫkkurar þrjár vikur, léttisk honum heldr, ok var hann nǫkkura þrjá daga svá, at hann gékk fyrsta dag innan um herbergit, en annan dag í kapellu biskups, ok hlýddi þar messu; en þriðia dag gékk hann til Magnús-kirkju ok um skrín ins heilaga Magnúss jarls. Þann dag lét hann gera sér kerbað, ok fór þar í, ok lét raka sér. Þá sǫmu nótt eptir tók at þyngja mjǫk hans sóttar-fari; ok lagðisk hann þá annat sinn í rekkju, ok þótti mǫnnum þá hans sóttar-far mjǫk þyngjask.

Í sóttinni lét hann fyrst lesa sér Látínubœkr. En þá þótti honum sér mikil mœða í, at hugsa þar eptir hversu þat þýddi. Lét hann þá lesa fyrir sér Norœnu-bœkr, nætr ok daga; fyrst Heilagra-manna-sǫgur; ok er þær þraut, lét hann lesa sér Konunga-tal frá Hálfdani Svarta, ok síðan frá ǫllum Noregs-konungum, hverjum eptir annan.

Þá er Hákon konungr þóttisk finna, at mjǫk þyngðisk sóttar-farit, þá gerði hann ráð fyrir mála-gjǫfum við hirð sína; ok kvað hann á, at gefa skyldi mǫrk brenda hverjum hirðmanni; en hálfa mǫrk gestum, ok skutil-sveinum, ok ǫðrum sínum þjónustu-mǫnnum. Þá lét hann vega allan borð-búnað sinn, þann er eigi var gylldr; ok mælti svá fyrir, at þar sem þryti skírt silfr, þá skyldi borð-búnaðinn gefa, svá at allir hefði góð skil. Þá vóru ok rituð bréf þau, er hann vildi senda til Magnúss konungs, með allri þeirri skipan sem honum þótti mestu varða.

Hákon konungr var oleaðr einni nótt fyrir Luciu-messu. Vóru þar at biskupar: Þorgils biskup af Stafangri, Gillibert biskup af Hamri, Heinrekr biskup af Orkneyjum; Þorleifr ábóti; ok margir aðrir lærðir menn. Ok áðr hann væri smurðr, þá mintusk menn við hann, þeir er við vóru. Var þá konungrinn enn mál-hress.

Hann var eptir fréttr í sóttinni af trúnaðar-mǫnnum sínum, ef svá erviðliga yrði, at hans missti við eða Magnúss konungs, hvárt hann ætti engan sun eptir; eða hvárt nǫkkut væri í annan stað til at ganga þar sem hans afkvæmi væri. En hann tók mikit af því, at hann ætti engan son eptir sik, nema Magnús konung; ok eigi dóttur þá er menn viti eigi áðr.

Þá er lesit var Konunga-tal framan til Sverris, þá lét hann taka til at lesa Sverris sǫgu. Var hon þá lesin bæði nætr ok daga, jafnan er hann vakði.

Messu-dagr Lucie meyjar var á Þórsdag. En Laugar-daginn eptir, síð um kveldit, þrøngði svá sóttar-fari konungsins, at hann misti máls síns. Nær miðri nátt var úti at lesa Sverris-sǫgu. En heldr at miðri nótt liðinni kallaði almáttigr Guð Hákon konung af þessa heims lífi. Var þat ǫllum mǫnnum inn mesti harmr, þeim er þar vóru við staddir, ok mǫrgum ǫðrum þeim er síðan spurðu. Þessir lendir menn vóru við andlát konungsins: Brynjólfr Jónsson, Erlingr Álfsson, Jón drótning, Rǫgnvaldr orka, ok nǫkkurir þjónostu-menn þeir sem næst hǫfðu gengit konunginum í sóttinni.

Þegar eptir andlát konungsins var sent eptir biskupum ok lærðum mǫnnum. Ok þegar er þeir kómu, sungu þeir sálu-tíðir. Eptir þat fóru allir menn ór herberginu, nema Þorgils biskup, ok Brynjólfr Jónsson, ok tveir menn aðrir. Þeir þvógu þá líkinu, ok rǫkuðu; ok veittu alla þjónustu, sem sómði svá ágætum konungi sem Hákon konungr hafði verit.

Sunnudaginn var líkit borit upp í lopt-hallina. Vóru þar búnar barar með ágætum búnaði. Líkit var klætt tignar-klæðum, ok sett garlant á hǫfuð honum, ok búit um at ǫllu sem býðr um svá ágætan hǫfðingja, ok kórónaðan konung. Líkit var á barar lagt. Gengu þangat þá biskupar allir ok kennimenn þeir sem í vóru bœnum, ok allir hand-gengnir menn. Þá héldu kerti-sveinar kertum. Var þá ljóst um alla hallina. Þá gékk til fólkit at sjá líkit, ok sýndisk ǫllum bjart ok þekkiligt, ok fagr roði í andlitinu sem lifanda manni. Var mǫnnum þat mikil huggan af þeim mikla harmi er þá hǫfðu menn fengit, at sjá svá fagran líkama fram farins manns ok síns herra. Síðan vóru sungnar sálu-tíðir hátíðliga; vakði hirðin yfir líkinu um nóttina.

En Mánadaginn var lík Hákonar konungs borit til Magnús-kirkju, ok nátt-sett þar aðra nótt. Týrs-daginn var lík Hákonar konungs lagit í kistu með slíkum umbúnaði sem siðr er til eptir kórónaðan konung. Hann var jarðaðr í kórnum í Magnús-kirkju þar á gráðunum fyrir skríni ins heilaga Magnúss jarls. Síðan var aptr luktr steinninn, sem áðr, yfir uppi; ok var breiddr yfir kǫgurr.

Þá var átt hirð-stefna, ok gǫrt þat ráð, at allan vetrinn skyldi halda hǫfuð-vǫrð yfir leiði konungsins. Um Jólin veitti biskup, ok Andrés plytr, eptir því sem Hákon konungr hafði ráð fyrir gǫrt. Var þá ok ǫllum mǫnnum gefinn góðr máli.