Bókastaðir

Einn dag er þeir vóru á tali í Krist-kirkju, konungr ok kardináli, þá hóf kardináli tal sitt á þessa leið. "Með því, herra konungr," [sagði] hann, "at þér ætlið at taka meiri sœmð af heilagri kirkju, en nǫkkurr konungr tók fyrr í Noregi, þá væntum vér, at þér munit játa vilja heilagri kirkju því sem aðrir hafa játat fyrir yðr, ok með góðri umbót. Svá munu þér ok slíkan eið vilja vinna sem vann Magnús konungr, er fyrst var kórónaðr í landinu."

Hákon konungr svarar þessu: "Ek finn nú, herra, at þessi orð eru eigi minnr af annarra manna orðum en sjálfra yðar. En þeim réttar-bótum vilju vér gjarna játa heilagri kirkju ok hennar þjónostu-mǫnnum, at hon hafi slíkt frelsi hér, sem í [þeim] lǫndum er skipat, er sitt frelsi hefir hvárt, ok sína sœmð, heilǫg kirkja ok konungdómrinn. En þó at nǫkkurr konungr hafi því játat, er þeir áttu eigi at játa framarr en fyrir sjálfa sik, þá vilju vér þó engi mála-spell gera oss eða þeim sem eptir oss koma. Ok skjótt at segja, ef þér vilit oss nǫkkurs-konar kaupmála-kórónu gefa, at fyrr vilju [vér] øngva kórónu bera, en nǫkkut ófrelsi á oss taka. Ok þurfi þér eigi optarr við oss at leita þessa."

Kardináli svarar: "Herra konungr, látið yðr ekki um þetta mislíka, því at svá skal vera sem þér vilit."

Eptir þetta gerði kardináli orð erkibiskupi, ok ljóðbiskupum, ok Kórs-brœðrum, ok ræddi við þá þessum orðum: "Ek talaða við konunginn þessum orðum sem [ek] var beðinn; ok sýnisk mér sem hann hafi sannara í þessu máli en þeir sem annars beiða; ok því vil ek at þér vitið, at ek mun einskis annars beiðask héðan í frá, en kóróna konunginn svá frjálsliga sem konungligri tign byrjar; en þetta þarf eigi optarr at rœða."

Margar nauðsynjar ræddi konungr fyrir kardínála af hendi þegna sinna; ok bœtti kardináli um, sem hann fékk. Hann vígði Postula-kirkju í Konungs-garði, þá er Hákon konungr hafði gera látit, ok gaf þar mikla aflausn ævinliga. Ok þá er um var rœtt, hvern dag at konungr skyldi vera vígðr, þá sagði kardináli, at þat skyldi vera á einhverja Postulamessu. En með því at konungr var í ættar-tǫlu við inn helga Óláf konung, þá vildi hann helzt á hans hátíðar-degi þá sœmð taka. Síðan var til allra hluta ráðit, sem til þurfti.

Þann tíma um sumarit var hǫrð veðrátta af regnum, svá at [øngan], umbúning mátti úti hafa. Eggjuðu menn þess, at konungr skyldi veita í þeim tveimr tré-hǫllum sem vóru í konungs-garði. Hákon konungr hafði gera látit eitt mikit hús út undir Knǫrrum, er til nausts var ætlat; þat var nírætt at lengð, en sextøgt á breiðan.

Einn dag er þeir gengu þangat, konungr ok kardináli, þá mælti konungr: "Með því, herra, at vér hǫfum eigi stór hús, sýnisk yðr [nǫkkut] at vér gerim hér veizlu vára, til þess at fleira fólk megi hjá oss vera?"

Kardináli svarar: "Þat þykki mér it bezta, af þessum sem til eru." Síðan lét konungr þat hús búa með þeim beztum efnum sem til heyrðu.

Vígsla þessi var ætluð á Óláfs-vǫku-dag. Þar vóru við þessir hǫfðingjar: Vilhjálmr kardináli, Sigurðr erkibiskup, Heinrekr biskup af Hólum, Árni biskup af Bjǫrgyn, Áskell biskup af Stafangri, Þorkell biskup af Osló, Páll biskup af Hamri. Þessir leikmanna-hǫfðingjar: Hákon konungr, ok Hákon konungr ungi son hans, Knútr jarl, jungherra Magnús, Sigurðr konungsson. Þessir vóru lendir menn: Gautr Jónsson, Loðinn Gunnason, Pétr Pálsson, Gunnarr konungs-frændi, Munan biskupsson, Finnr Gautsson, Brynjólfr Jónsson, Jón drótning, Sigurðr biskupsson. [Þar vóru] tíu ábótar, erkidjáknar, ok prófastar, ok flestir Kórs-brœðr, af ǫllum biskupsstólum í landinu; fimm lǫgmenn; stallarar konungs ok sýslu-menn; hirðstjórar; ok ǫll hirðin; ok inir beztu bœndr ór hverju fylki. Þar var ok fjǫlði útlendra manna.

Þann tíma vóru vætur svá miklar, at bæði rigndi nætr ok daga; fyrir því var tjaldat með klæðum, bæði grœnum ok rauðum, milli konungs-garðs ok Kristkirkju-dura, bæði yfir uppi, ok tveggja vega útan at. En í konungs-garði vóru landtjǫld, ok mátti svá til herbergja ganga at ekki meinaði vætan.

Óláfs-vǫku-aptan var á Sunnudag. En messu-daginn sjálfan vóru sungnar tíðir um allan bœinn; ok eptir messur var blásit ǫllu fólki út í Krist-kirkju-garð. Átta tigir hirðmanna vóru herklæddir ǫllum búnaði, at ganga ór konungs-garði til Krist-kirkju, at rýma veginn.

En þessi var skipan á gǫngu konungs til kirkju: Fyrst gékk hirðin, sú er veginn ruddi, æ jafn-fram; þar næst gengu tveir merkis-menn með tveim merkjum; þar næst sýslu-menn ok skutilsveinar í góðum klæðum; þá lendir menn með vel búnum sverðum; þar næst þrír lendir menn, ok hǫfðu mikit tafl-borð millum sín, ok þar á allt konungsins skrúð ok vígslu-klæði; þá gékk Sigurðr konungsson, ok Munan biskupsson, ok báru tvá ríkis-vǫndu af silfri, gull-kross á ǫðrum, en á ǫðrum ari af gulli. Þar næst gékk Hákon konungr ungi, ok bar kórónu; ok Knútr jarl, ok bar vígslu-sverð. Sigurðr erkibiskup, ok aðrir biskupar tveir, leiddu konunginn í milli sín. Þar næst við portit í konungs-garði kómu í móti biskupar ok ábótar, ok aðrir lærðir menn, með processione, ok hófu upp Responsorium: "Ecce mitto angelum," ok gengu svá út til kirkju. Kardináli stóð í kirkju-durum, ok með honum tveir biskupar ok klerkar hans, ok hófu þar upp sǫng á nýja-leik; ok fylgðu svá konungi til altaris.

Eptir þetta var messa sungin, ok fór veizla fram eptir því sem býðr. Ok er messu var lokit, fylgði erkibiskup konungi heim, ok aðrir biskupar, til herbergis, með sama hætti sem fyrr, syngjandi lof Guði. Hér eptir af-klæddisk konungr vígslu-klæðum ok fór í allan konungs-búnað; ok bar kórónu þann dag.

Eptir þetta gékk Hákon konungr í herbergi þar sem veizlan skyldi vera, með ǫllu fólki. Við Lítlu-Krist-kirkju mætti hann kardinála, ok gengu þeir báðir saman, ok allt fólk með þeim. Húsit var allt tjaldat með steindum klæðum, ok góðum kultum, með silki, ok pellum gull-skotnum.

En svá var skipat sessum í herberginn, at it nørðra megin við inn-stafana sat konungrinn. Kardináli sat á hægri hǫnd konunginum, þá erkibiskup, þá biskup af Bjǫrgyn, ok hverr at ǫðrum biskupa. Á hægra veg til sjófarins sátu ábótar, priores, ok prófastar, ok aðrir lærðir menn. Í miðri hǫllinni, jafn-fram hásætinu, var gǫrt annat hásæti, ok sat þar Hákon konungr ungi, ok Knútr jarl, Sigurðr konungsson, ok út í frá þeim lendir menn.

Drótningin sat á vinstri hǫnd konunginum; ok næst honum Frú Ragnhildr, móðir hennar; þá frú Kristín; þá frú Cecilia, konungs-dóttir; þá frú Rangríð; þá abbadísar; ok síðan aðrar konur, sem skipan vannsk.

Við inn syðra vegginn sat hirð konungs; var þar tví-skipat eptir endi-lǫngu húsinu. En [út] í frá þeim sátu gestir enn með tví-skipuðu. Alls vóru þar eptir endi-lǫngu húsinu þrettán skipanir. Mikill fjǫldi var í tjǫldum um-hverfis er eigi hǫfðu rúm inni.

Inn fyrsta rétt báru inn þessir lendir menn: Munan biskupsson, ok Brynjólfr Jónsson, Gunnarr konungs-frændi, Sigurðr biskupsson. It fyrsta ker skenkti Hákon konungr ungi feðr sínum; en Knútr jarl kardinála; Sigurðr biskupsson drótningunni; Munan erkibiskupi. Ok gengu síðan til sætis.

Þá er menn vóru varla mettir, þá lét kardináli kalla til hljóðs, ok talaði fyrst heilaga trú fyrir mǫnnum. Síðan mælti hann svá: — "Lofaðr sé Guð, at ek hefi þat ørendi full-gørt í dag, sem ek hefi umboð til af hendi heilagrar Róma-borgar, ok herra Pávans, ok allra kardinála: ok nú [er] konungr yðarr kórónaðr, ok fullkomliga sæmðr, svá at engi mun slíka sœmð fengit hafa fyrr í Noregi. Þess sé ok Guð lofaðr, er ek aptraða eigi ferð minni [hingat] svá sem ek var eggjaðr. Mér var sagt, at ek munda [hér] fá menn sjá; en þó at ek sæja nǫkkura, þá mundu þeir vera líkari í sinni atferð dýrum en mǫnnum; en nú sé ek hér ótaligan [fjǫlða] af þessa lands fólki; ok sýnisk mér með góðum atferðum. Svá sé ek hér mikinn her útlenzkra manna; ok svá mikinn fjǫlda skipa, at ek hefi eigi sét fleiri skip í einni hǫfn; ok svá trúi ek, at flest ǫll hafi hingat komit með góðum hlutum hlaðin. Ek var mjǫk hræddr gǫrr, at ek munda hér lítit brauð fá, ok lítinn mat annan; en þó vándan þann sem væri; en nú sýnisk mér svá mikil gnógt af gœzku, at bæði eru full af hús ok skip. Sagt var mér ok, at ek munda hér fá øngan drykk, nema blǫndu ok vatn. En nú sé Guð lofaðr, at ek sé hér alla hluti góða, þá sem til eru, ok betra er at hafa en missa. Nú gæti Guð dróttinn konunga várra, ok drótningar várrar, ok biskupa, ok lærðra manna, ok alls fólks; ok gefi mér þat ørendi hingat, at yðr sé til fagnaðar, ok ǫllum oss, bæði þessa heims ok annars."

Síðan gékk kardináli brott, ok hans fólk. Svá kvað Sturla um þessi tíðendi: —

Ok enn segir hann svá:

Hákon konungr sat, þá er kardináli [gékk], ok allt fólk með honum, [til] þess er borð vóru uppi, ok Máríu-minni. Síðan fagnaði konungr fólkinu, ok þakkaði þeim þar-kvámu. Í þessu sama herbergi var veitt þrjá daga með þessum hætti, ok vóru þar gnógir allir hlutir meðr inum mesta góðvilja. Sem Sturla segir: —

Eigi skorti þar góðan borð-búnað, ok allt var þar vel fengit. Sem hér segir: —

Síðan veitti konungr fimm daga í sjófar-hǫllinni í konungs-garði. Var þar kardináli ok allir biskupar, ok flest þeirra fólk, lendir menn ok lǫgmenn, ok allt it bezta mann-val í landinu. Veizlan stóð átta daga. Þeir vóru hvern dag á tali, konungr ok kardináli, biskupar, ok lendir menn, ok lǫgmenn, ok rœddu um nauðsynjar landsins, ok lærðra manna, ok heilagra kirkna.

Biskupar vóru í því ráði með kardínála, at hann bæði konunginn gefa nǫkkut af leiðangrum sínum heilagri kirkju.

Kardináli svarar: "Með því, at konungr er yfir ǫllu landinu, ok hans er allt ríkit, ok sýnisk yðr at hann minnki nǫkkut af sínum réttum við fólkit, þá skulu þér [ok] af gefa, hverr af sínum tekjum eptir sínum ríkdóm, bæði lands-skyldum ok ǫðrum tollum, þeim sem þér takit. En ef þér vilit eigi þetta, þá kann ek eigi biðja konunginn minnka sínar tekjur." Ok síðan gat engi þessa máls optarr.

Þá kærðu bœndr mjǫk um, at biskupar tóku tíundir af kirkjum, ok jóku með veizlur sínar, eða tóku sjálfir til sín. En kardináli sagði þat vandliga upp, ok kvað kirkjur frjálsliga skyldu halda tíundum sínum ok ǫðrum tekjum, svá sem biskupar sínum.

Þá kærðu ok lærðir menn, at biskupar tóku veizlur eða lausnir af prestum, þó at þeir kœmi ekki í fylkit. Kardináli sagði, at þat var bæði móti Guðs lǫgum ok heilagrar kirkju; ok sagði, at þeir skyldu øngvar taka, ef þeir fœri eigi; nema því at eins at þeir [væri] sjúkir, eða fœri eptir boði konungs til hans eða erkibiskups.

Þá kærðu ok bœndr, at þeir gyldi fé fyrir, ef þeir byrgi fǫngum á helgum dǫgum, eða tœki fiska, ef Guð gæfi þeim. Kardináli gerði þá skipan á, at menn skyldu bjarga heyvi sínu ok korni, ok ǫllu sínu andvirki, ok fiskja síld, ef Guð gæfi, fyrir útan ina hæstu daga.

Þá fyrirbauð ok kardináli járn-burð; ok sagði, at þat bar eigi Kristnum [mǫnnum] at særa Guð til nǫkkurs vitnis-burðar um mál manna. Margar skipanir gerði kardináli, þær er eigi fær hér allar talt.