Bókastaðir

Birkibeinar fengu njósn af, at menn hǫfðu gengit í kórkápum af skóginum til Elgi-setrs, ok var þess til getit, at þar mundi verit hafa Skúli hertogi. Hljópu þegar til vápna Birkibeinar, ok fengu sér skip, ok fluttusk yfir ána. En er þessa varð varr Sigurðr erkibiskup, fór hann út til Elgi-setrs, ok mart kennimanna með honum, ok bœjar-menn, ok kaupmenn. Þegar sem Birkibeinar sóttu at klaustrinu, skutu hertoga-menn á þá sem ákafast máttu þeir. Ok er erkibiskup kom til, bannaði hann Birkibeinum at ganga at klaustrinu, eða gera þar nǫkkurn ófrið. En Birkibeinar sǫgðu, [at klaustrit var svá skipat], at nauðsyn var til at gera þar ófrið, hvárt sem þœtti vel eða illa. Erkibiskup bauð þá fé fyrir hertoga, at hann skyldi fara í griðum á fund konungs; en þeir vildu eigi þat, nema hann legði stað ins helga Óláfs konungs at veði, ef þat endisk [eigi] sem hertoginn héti.

Sumir vóru svá ákafir, at ekki gáfu gaum at hvat er erkibiskup sagði, ok hljópu til ok lǫgðu eld í klaustrit; en sumir vildu sløkkva. En svá kom at eldrinn tók at magnask.

Ok er hertoginn sá, at þeir vildu brenna klaustrit, ræddi hann við sína menn, at þeir skyldu út ganga. Fóru þeir þá til duranna. Gekk hertogi þá út, ok hafði buklara fyrir andliti sér.

Hann mælti þá: "Hǫggvit eigi í andlit mér, þvíat þat er eigi siðr at gera við hǫfðingja!"

Eptir þat báru þeir vápn á hertogann ok þá alla er út gengu með honum: Sóni síkr, Eysteinn orri, Áslákr dyntr, Hallkell á Ryginni, Hávarðr kollr, Brúsi, Árni mariall. Meistari Bergr var særðr til ólífis, ok varð þó grœddr: Svá sem Sturla segir:

Þegar sem hertogi var fallinn, fóru menn ok vildu sløkkva eldinn; en því varð ekki á leið komit, ok brann upp allt klaustrit.

Lík Skúla hertoga var borit ofan á skildi til bœjarins, ok þar [veittr] umbúnaðr. Stóð líkit uppi í Nikulás-kirkju. Um morguninn eptir gengu þeir Ásólfr ok Birkibeinar til erkibiskups, ok beiddusk lausnar af honum. Gékk þat mál ekki skjótt. En þó kom þar, at þeir vóru leystir, svá at þeir skyldi vera mann-værir þar til er Hákon konungr væri fundinn, ok vitat væri hverju hann vildi sér af skipta um þessi stórvirki.

Eptir þetta var búin líkferð hertogans, ok var hon gǫr in sœmiligasta; ok var hann jarðaðr í Krist-kirkju fyrir sunnan, þar undir niðri sem hann hafði búit um leg Inga konungs, bróður síns, uppi í stein-vegginum. Stóð þar yfir Sigurðr erkibiskup ok allir Kórs-brœðr, ok mart annarra kenni-manna, ok bœjar-lýðr, ok margir Birkibeinar. Ártíð hertogans er inn níunda dag kal. Junii. Hann hafði þá vetr ins sétta tigar.

Skúli hertogi var mǫrgum manni harmdauði, ok sérliga sínum vinum; þvíat hann var inn vinsælasti. Hafði hann marga [hluti] til þess; fyrst blíðu, ok góðar viðr-vistir; þar með mildi, ok ǫrleika, svá at hann sparði nær ekki við sína menn. Mǫrgum mǫnnum gaf hann nafnbót, eða fékk góð kván-fǫng, eða kom til annars þroska, þeim er [til] hans stunduðu; ok varð hann af slíkum hlutum mjǫk vinsæll. Skúli hertogi gaf bœinn á Reini, fǫður-leifð sína, til klaustrs, ok lét reisa þar ágætt stein-musteri, ok setti þar nunnu-klaustr, ok gaf þar stór-fé til. Margir aðrir hlutir eru at segja af athǫfnum hans afbragðligir, þótt hér sé eigi ritaðir.

Skúli hertogi var heldr hár maðr, ok grann-vaxinn, ljós-jarpr á hár, ok hærðr manna bezt, rétt-leitr, ok ljóss í andliti; eygðr forkunnar-vel. Allra manna var hann kurteisastr ok hæverskastr; snjallr í máli, ok vel talaðr á þingum. Flesta hluti hafði hann þá með sér er fríða skyldu góðan hǫfðingja. Ok þat mundi menn hafa mælt, ef eigi hefði þat ógiptu-ár yfir komit, er hann lifði síðast, at eigi hafi sá maðr verit fœddr í Noregi, er betr hafi mannaðr verit, þeirra sem eigi vóru komnir af sjálfri langfeðga-tǫlu konunganna. Hertogi átti øngvan son eptir, svá menn vissi þat með sannindum. En þess er at vænta, með Guðs miskunn, at lengi mun Nóregr prýðask af hans afkvæmi.

Eptir þetta stórvirki, er nú var frá sagt um hríð, fóru Birkibeinar brott ór Niðarósi; þeir norðr á Hálogaland er þar áttu heima, en þeir suðr er þaðan vóru.

Stefan Tumas-mágr hét sá maðr, er tók við bréfum þeirra Ásólfs, sem konungi vóru send. Ok er Stefan kom til Bjǫrgynjar, var konunginum sagt, at maðr var kominn norðan frá þeirra Ásólfs. Lét konungr þá kalla hann [í herbergi] til sín. Ok er hann kom þar, sat konungr í þeirri sǫmu stofu ok á sǫmu skǫr, ok um vetrinn er Grímr keikan kom til hans. Stefan bar fram bréfin.

Ok er konungr hafði yfir lesit bréfin, þá tók hann til orða: "Á bréfi þessu eru mikil tíðendi tvenn; ok eru þat íll tíðendi er klaustrit er brunnit á Elgi-setri; en þau eru ǫnnur er Skúli hertogi, mágr minn, er dauðr."

Eptir þetta var blásit til stefnu, ok sagði konungr sjálfr allri hirðinni tíðendin; ok fannsk mǫnnum mikit til, ok drótningunni einna mest.

Hákon konungr sat í Bjǫrgyn um sumarit eptir þessi tíðendi, ok efnaði þar til vetr-setu, ok sat þar um vetrinn. Þessi var inn fjórði vetr ok tuttugti konung-dóms hans.

Um vetrinn eptir á Fǫstu urðu mikil tíðendi í Danmǫrk; þá andaðisk Valdimarr konungr, son Valdimars konungs Knúts-sonar, er þann tíma var einn ágætastr konungr á Norðrlǫndum. Hann hafði þá verit konungr í Danmǫrk vetri fátt í fjóra tigi. Til ríkis kom eptir hann Eirekr konungr son hans, ok hafði áðr verit fimm vetr konungr með feðr sínum.

Um várit eptir byrjaði Hákon konungr ferð sína austr til Víkr; en hann sendi norðr til Þróndheims Jón tví-skafinn, ok tók hann af lífi Sigurð hít; hann var Várbelgr, ok hafði ekki sæzk við konunginn. Þá lét Gautr Jónsson drepa Arnfinn Þjófsson. En annat várit áðr drap Bjarni Moisesson Játgeir skáld í Kaupmanna-hǫfn; hann var þá kominn ofan ór Svía-veldi, ok hafði farit allt it eystra, sem fyrr var ritat, eptir þat er Gunnarr konungs-frændi hafði tekit bréfin af honum í Helsingja-landi.

Hákon konungr fór austr til Víkr. Ok er hann kom austr í Borg, var þar fyrir honum Gregorius, son herra Andrés bróður Filipus konungs. Hann vakði þá bónorð sitt, ok bað Ceceliu konungs-dóttur. Hákon konungr tók þessu vel; ok þat ráð varð at framkvæmd nǫkkuru síðarr, sem enn man getit verða síðarr.

Hákon konungr fór þaðan til Konunga-hellu, ok ætlaði at finna Eirek Svía-konung; þvíat Svíar kærðu þá mjǫk á Hákon konung er hann hafði brennt Vermaland. En Eirekr konungr [var þá] uppi á Gautlandi, ok vildi eigi finna Hákon konung; ok sendi til hans [herra] Birgi, mág sinn, er þá átti Ingibjǫrgu systur Eireks konungs.

Þá er Hákon konungr kom í Konunga-hellu, kom til hans sá maðr er Matheus hét, sendr af Friðreki keisara með mǫrgum ágætum gjǫfum. Með honum kómu útan fimm Blámenn. Hákon konungr fór um sumarit norðr aptr til Bjǫrgynjar, ok dvaldisk þar nǫkkura hríð um haustit.

Á þessu sama ári andaðisk Gregorius pávi í Róma, ok kom eptir hann Innocentius. Þetta haust it sama tók Gizurr Þorvaldsson af lífi Snorra Sturluson í Reykjaholti í Íslandi.

Hákon konungr fór um haustit norðr til Þróndheims, ok sat þar um vetrinn. Þessi var inn fimti ok tuttugti vetr ríkis hans.

Um várit kom sunnan um fjall herra Gregorius, ok gerði þá brúðlaup, ok fékk frú Ceceliu konungs-dóttur. Veitti konungr þá sœmiliga veizlu, ok bjósk síðan suðr til Bjǫrgynjar, ok var þar um sumarit.

Þat haust kom af Íslandi Órœkja Snorrason; ok hǫfðu þeir tekit hann, Kolbeinn ungi ok Gizurr, ok sent útan. Hann kom á vald Hákonar konungs í Bjǫrgyn, ok gaf hann honum skjótt upp reiði sína, er hann hafði á honum fyrir þat er hann fór út í banni hans. Ok sagði konungr þó, at hann var betr til fallinn at deyja fyrir þá sǫk en faðir hans: "Ok eigi mundi faðir hans dáit hafa, ef hann hefði komit á minn fund." Fór Órœkja til konungs, ok var með honum um vetrinn. Var konungr vel til hans.

Þenna vetr sat Hákon konungr í Bjǫrgyn. Var þessi vetr inn sétti ok tuttugti ríkis hans.

Þetta sumar var konungr í Bjǫrgyn, ok ætlaði um haustit austr til Víkr ok sitja þar um vetrinn. Var konungi því dval-samt í Bjǫrgyn [at hann] átti mǫrgu at skipa. Kómu ok menn til hans vestan um haf, ok [af] ǫðrum lǫndum, þeir sem ørendi áttu við hann; ok varð hann mjǫk síð-búinn um haustit, ok lǫgðusk á stormar miklir. Ok er hann kom suðr fyrir Roga-land, þá sneri hann inn í Stafangr, ok dvaldisk þar um hríð. En með því, at þá tók at vetra, en veðrátta at versna, gerði hann þat ráð, at snúa norðr aptr til Bjǫrgynjar; ok sat þar um vetrinn. Ok var þessi inn sjaundi [ok] tuttugti konungdóms hans.

Þann tíma er Hákon konungr réð Noregi, var Alexandr konungr í Skotlandi, son Vilhjálms Skota-konungs. Hann var hǫfðingi mikill, ok mjǫk ágjarn til þessa heims metorða.

Hann sendi menn vestan af Skotlandi til Hákonar konungs, biskupa tvá [í] fyrstu. Þeir hǫfðu þat ørendi, at forvitnask, ef hann vildi gefa upp ríki þat í Suðreyjum, er hann kallaði, at Magnús konungr berfœttr hefði sótt með nǫkkurum ójafnaði af Melkolmi Skota-konungi, frænda hans.

En konungr svaraði því svá; at hann lézk vita, at þeir Magnús konungr ok Melkólmr hǫfðu þat allt samit með sér, hvat ríki Norðmenn skyldu hafa af Skotlandi eða þeim smá-eyjum er þar liggja til. En ekki vald kvað hann Skota-konung hafa [þann tíma] á sjálfum Suðr-eyjum, er Magnús konungr vann þær af Guðrøði konungi; ok kallaðisk Magnús konungr þó ganga eptir sínum erfða-lǫndum.

Ok er sendimenn heyrðu þenna órskurð, þá sǫgðu þeir, at Skota-konungr vildi kaupa allar Suðreyjar at Hákoni konungi, ok báðu hann meta við brenndu silfri. Hákon konungr svarar svá, at hann vissi sér eigi svá bráða nauðsyn til silfrs, at hann þyrfti þar til lǫndin at selja. Fóru sendimenn við þat í brottu. En leitaði Skota-konungr þessa optarr, ok gerði þar um margar orðsendingar; ok fengu Skotar hér øngvan annan órskurð en þann sem nú var sagðr.