Bókastaðir

Meðan þeir hertoginn ok Birkibeinar áttusk við á Mǫrtu-stokkum, þá kom svá lið af skipunum, at Birkibeinar kringðu allan kirkju-garðinn, svá at Várbelgjum var engi kostr út at komask. En þeir hǫfðu svá skipat fyrir innan, at hvergi mátti inn komask. Ok er Hákon konungr hafði skipat mǫnnum til atsóknar, svá sem hann vildi, við þat garðs-hlið sem hann var sjálfr, þá gékk hann inn í Kórs-brœðra-garð, ok þaðan í Prédikara-garð; en milli Óláfs kirkju ok Kórs-brœðra-garðs var sterkr skíðgarðr, en engi stein-múrr. Lét konungr þar bera á svǫrðu ok stór-reip, ok var niðr [felldr] skíðgarðrinn. Ok þá er garðrinn féll, varð óp mikit í liði Birkibeina; en brestr varð hár, ok mikit hark, þá er garðrinn féll. En er Várbelgir heyrðu þat, þá óttuðusk þeir, ok stukku frá ǫllum garðs-hliðum. Náðu Birkibeinar inngǫngu, ok féll þá mestr þori af Várbelgjum. Sem Sturla kvað: —

Þá var mikill vápna-burðr at Várbelgjum. Vóru hǫggnar mjǫk hlífarnar af þeim; urðu margir sárir mjǫk, en fjǫldi féll. Sem Sturla kvað: —

Vilhjálmr ór Torgum varði suðr-garðs-hliðit; en Ívarr dýri kallaði á hann, ok spurði ef hann vildi grið.

Hann svarar: "Ek veit eigi enn, hvárr okkars þarf annars griða;" ok sló Ívar með steini mikit hǫgg á kinnina.

Þá mælti Ívarr: "Með því, at þú vilt kjósa it verra, þá skaltú þat hafa." Var Vilhjálmr þá felldr. En því vildi hann eigi þiggja grið, at hann var áðr særðr; svá at af honum var hǫgginn hællinn.

Margir Birkibeinar kenndu þar kunningja sína; ok fengu sumir eigi grið þótt bæði; en sumir vildu eigi þiggja, þótt boðin væri. Snerusk þá Várbelgir til suðr-duranna, ok kómu svá margir at senn, at eigi kómusk um hliðit. Féllu þar Várbelgir svá þykkt, at þrír eða fjórir lágu á þykktina. Var þá unninn sigrinn. Sem Sturla kvað: —

Í þenna tíma náðu þeir inngǫngu, Knútr jarl ok Birkibeinar, þeir er vóru fyrir vestan kirkju. En er kastala biskups þar sem Várbelgir vóru í, þá vóru gǫng nǫkkur upp í kirkju. Báru Birkibeinar þar á svǫrðu ok felldu þau niðr, ok vóru þar í sumir Várbelgir er vildu hlaupa ór kastalanum ok í kirkjuna. Þar var sá maðr er Hákon laukr hét, [hirðmaðr hertogans], ok enn fleri, ok létusk allir þá gǫngin féllu.

Þá er Hákon konungr sá, at allir Várbelgir vóru í kirkju komnir, þeir sem upp stóðu ok eigi vóru grið gefin, — Árni rófa komsk eigi í kirkju ok fékk þó grið, — þá snerisk konungr ór kirkju-garðinum, ok hljóp á hest einn svartan. Þeir menn leituðu at hestum er honum fylgðu, en sumir runnu. Reið konungr ór bœnum, ok var gyrðr sverði, en hafði blóðugt sverð í hendi, er Várbelgir hǫfðu átt. Ok er hann kom í gǫturnar upp, mundi hann hafa nær þrjú hundruð manna. Síðan riðu þeir nǫkkura hálfa rǫst gǫtu, ok urðu øngir hestar á veg þeirra. En menn fengu þeir nǫkkura; ok vóru ǫllum gefin grið.

Konungr nam staðar ok átti tal við [menn] sína. Hann mælti svá: "Ef Skúli, mágr minn, hefir hér undan riðit, þá mun hann svá hafa fyrir hugat, at oss mun verða ekki gott til hesta; en þessir gerask mjǫk móðir er vér ríðum; eru þeir ok svá undan bornir, at vér fám hvárki af þeim vitond né sýn. En í bœnum var þat títt, sem þér vissut, at Várbelgir vóru komnir í kirkjur; ok em ek hræddr um hversu várir menn láta þeim halda kirkjur, er þeir þykkjask mestar sakir við eiga; en ek vil fyrir øngvan mun kirkju-friðinn brjóta láta. Munu vér nú snúa aptr til bœjarins, ok gæta sigrs várs. Fara enn skipti okkar mága sem Guð hefir fyrir-ætlat."

Eptir þetta sneri konungr aptr. En Várbelgir hǫfðu borit við kirkju-hurðina innan, svá at eigi mátti upp brjóta; en Birkibeinar báru útan at viðu, svá at eigi mætti út komask.

Konungr gékk fyrst til biskups; tók fyrst lausn af honum ok hans menn. Eptir þat [lét] biskup mat-búa honum, ok snæddi hann þar um hríð. Þeir sátu þá báðir saman at mat, Þorsteinn heimnes ok Árni rófa. Var þá konungr svá vel til Árna, sem hann hefði honum jafnan fylgt. Ok svá grimmr sem Hákon konungr hafði verit um daginn at fyrir-koma sínum óvinum, þá var ok eigi hitt miðr frá móti, hversu miskunsamr hann var í griðagjǫfum við alla þá sem á hans vald gengu.

Um daginn áðr var kannaðr valrinn, ok vóru þat nǫkkurir sjau tigir manna er lágu fyrir Hallvarðs-kirkjudurum. En þat [var] ávarp manna, at þar mundi fallit hafa aukin þrjú hundruð manna, ok margir góðir drengir ór Þrœnda-lǫgum: Bárðr af Guðreksstǫðum son Þorsteins kúgaðs, ok Pétr systur-son Ívars, Vilhjálmr ór Torgum, Grímr af Sandi, ok margir aðrir góðir drengir.

Sunnudaginn átti Hákon konungr þing út í konungsgarði. Lýsti hann þá því, at allir menn af Várbelgjum hefði grið þeir sem í kirkju sátu. Gengu menn þá af þinginu ok til kirkju, ok leitaði hverr þá eptir sínum hugðu-manni. Gengu þá Várbelgir allir til griða, ok var þeim skipt í sveitir eptir því sem konungr sá ráð fyrir. Var eptir þat skipt herfangi því ǫllu, er átt hǫfðu Várbelgir, eptir siðvenju liðsmanna.

Hákon konungr dvaldisk í Osló um hríð. Ok nǫkkurum sjau nóttum eptir bardagann sendi hann lið norðr í land á skútum. Var þar fyrir Ásólfr af Austrátt, Ívarr Pétrsson, Árni blakkr, Clemet af Hólmi, Óláfr kiðlings-múli, Bárðr Gróson. Hǫfðu þeir fimtán skútur; skyldu þeir fara allt norðr til Þróndheims, ok vita hver tíðendi þar væri. En konungr dvalðisk eptir í Víkinni at ǫrindum sínum.

Hákon konungr hafði fengit sýslu á Raumaríki Gregoríus, syni herra Andrés; en tveim vetrum fyrir ófriðinn hafði Gregoríus gefit upp sýsluna, ok fór suðr til Danmerkr ok sveinar hans, ok var með Valdimar konungi vel virðr. Hákoni konungi þótti þessi ferð nǫkkut undarlig, er Gregorius hafði ekki tekit orlof af honum. En um vetrinn er ófriðrinn hófsk, ok Skúli hafði látit gefa sér konungs-nafn, þá sendi Hákon konungr til Danmerkr Bjarna Moisesson til móts við Gregorius, ok bað hann fara aptr í Noreg, ok hét honum sœmdum eptir því sem hann reyndi trúnað hans til. Fór Gregorius þá aptr. Ok þegar er hann kom í Víkina, aflaði hann sér sveitar, ok kom til Birkibeina fyrir bardagann á Láku; hann var ok í Osló með konunginum. Ok eptir þetta lagði konungr inar mestu mætr á Gregorium, ok fékk honum Borgar-sýslu. Gregorius var vitr maðr, ok vel menntr í alla staði.

Ok er á leið várit fór Hákon konungr ór Víkinni ok kom til Bjǫrgvinar viku fyrir Hvít-Sunnudag. Helga Þórsdag lá hann í Salbjarnar-sundi, en um sumarit sat hann í Bjǫrgyn.

Nú er at segja frá Skúla hertoga, at hann var með Ámunda Lǫgmanni, sem fyrr var ritat, ok reið þaðan til Eiðs-vallar, ok allt upp til Molga um kveldit. Sunnudaginn fór hann upp á Heiðmǫrk ok út í Eyna helgu, ok var þar Pétr son hans. Dvalðisk hann þar lítla hríð áðr hann fór til lands. Ok er hann kom til Ullins-hofs hafði hann nær hundrað manna.

Átti hann tal við lið sitt, hvert ráð upp skyldi taka. Véseti lítli ok Þorgils slyðra báðu hertoga fara í Eystri-dali, ok þaðan í Vermaland ok austr á Markir í ætthaga þeirra; sǫgðu at hann mundi eigi þar vera meiri en hálfan mánuð áðr en þeir skyldi til hans hafa komit eigi minna liði en hann hafði til bardagans í Osló.

Erlingr [ljóðhorn] ok [Bárðr] bratti, ok þeir menn sem norðan vóru ór landi, sǫgðu, at þeim var ekki hent at rekask um fjǫll ok skóga; ok báðu hann fara norðr til Þróndheims til vina sinna, ok ráða þar til skipa; ok sǫgðu þat Norðmanna-hátt at fara á skipum, ef þeir skulu ófrið halda. Ok var þat ráð tekit at snúa norðr. Þorgils ok Véseti skildusk í frá, ok fóru austr í ætthaga sína með sveitir sínar.

Hertoginn sneri þá norðr í Dala, ok hafði nær níu tigi manna. Fór hann þar til er hann kom í Ringabý. Þá spurðu þeir til at Birkibeinar vóru fyrir þeim. Ǫgmundr kræki-danz var þar ok Oddr Eireksson, Eirekr toppr. Þeir sátu við brúna.

Hertogi dvaldisk á lítlum bœ skamt frá brúnni, en sveitungar hans fóru fyrir honum til brúarinnar ok létu kveða við lúðra. Ok þegar er blásit var, reið hertoginn at brúnni; en Birkibeinar hugðu at liðit mundi meira en var, ok stóðu þeir eigi all-nær brúnni. Gengu Várbelgir þá yfir brúna. Sóni síkr fór með merkit, ok Guttormr Jóna-dalr, Hávarðr dyntill, Eysteinn orri, Hákon Bárðarson, Hallkell á Rygini, Hávarðr kollr, ok enn fleiri aðrir. Ok er þeir kómu yfir brúna, mættu þeir Birkibeinum. Ok féllu þar tveir hirðmenn Hákonar konungs, Ívarr hálmhús ok Bjǫrn af Hofi.

Hertoginn reið yfir brúna þegar eptir þeim, hvítum hesti er hét Fótr. Hertogi hafði góða brynju ok sterka treyju. Birkibeinar hopuðu upp í fjalls-hlíðina, ok skipaðu til meirr en tuttugu mǫnnum at skjóta at hertoga; ok var svá sem skúfaðr væri skjǫldr hans af ǫrum. Hestrinn hafði sjau brodd-skot, svá at stóðu uppi á reyr-bǫndum. Hertogi fékk ok brodd-hǫgg í gegnum fótlegginn við ǫklat. Eptir þetta sóttu Várbelgir yfir brúna, en Birkibeinar létu hefjask undan í fjalls-hlíðina.

Ásvarðr harmr hét sá maðr er fletta vildi Ívar hálmhús. Ok er hann var at, þá kom at Árni lági, er bar merki Pétrs hertoga sonar, ok hugði at Ívarr mundi miðr sárr en hann var, ok hjó til hans; ok kom hǫggit á hǫndina Ásvarði, svá at nær tók af; ok fluttu þeir hann norðr með sér til Steigar, en riðu eptir þetta leið sína.

Var hertoga fenginn hestr annarr er Gautstafr hét. Fóru þar til er þeir kómu til Þróndheims. Hertogi sendi fyrir sér af fjallinu Sigurð hít, Brúsa, ok nǫkkura menn með, ok drápu þeir hirðmann konungs í Uppdal er Halldórr hét. Birkibeinar fóru eptir þeim norðr til fjalls. Þá tóku þeir af lífi Ásvarð, er Várbelgir hǫfðu eptir látit á Steig. Skúli hertogi var um nótt á Vangi í Uppdal, ok fór þaðan til Niðaróss.

Ok er hann kom þar, þóttisk hann finna ok vinir hans, at mjǫk var snúit skaplyndi til hans. Báru þar til margir hlutir; þat fyrst at þeir þóttusk fengit hafa manna-lát mikit í Osló; hitt annat, at þá stund er Hákon konungr hafði setit í Þróndheimi, þá hǫfðu þeir heyrt margar gagnstaðligar tǫlur þeim sem hertoga menn hǫfðu haft á Eyra-þingi um haustit; ok virðusk þeim þessar sannligri. Þat var enn til, at Þrœndir þóttusk øngva sjá uppreist hertoga móti Hákoni konungi, ok vildu þeir øngvan ófrið halda með hertoga í mót konunginum.

Hertogi sat um várit í Niðarósi, ok hélt borð í Breiða-stofu, en var lengstum í herbergjum sínum, ok átti fátt við flesta menn; var þat ok flestra manna skaplyndi at eiga fátt við hann. Hertogi var þrjár nætr í Kross-gildi, ok heldr fá-málugr.

Þá kærðu vinir hans, at hann fœri óvarliga ok gætti sín lítt.

Hertogi segir, at eigi mundu Birkibeinar á skamri stundu fara milli Víkr ok Þróndheims.

Þá var því svarat, at Hákon konungr hafði skemr farit [um várit] en líkligt þœtti, "Ok má enn at svá sé." Ok eptir þat var send ein skúta til njósnar á fjǫrðinn.

Mánadags-morguninn í Gagndǫgum kómu þeir Ásólfr með fimtán skipum til Niðaróss á óvart. Lagði Clemet af Hólmi yfir við Bakka með tvær skútur. En þeir Ásólfr lǫgðu til bœjar ǫllu liðinu.

Skúli hertogi vaknaði við er hann heyrði herklokkuna. Hljóp [hann] þegar upp, ok klæddisk, ok tók vápn sín, ok þeir menn aðrir er þar vóru í garðinum. Sendi hann þá sveina sína út í bœinn, ok bað at Várbelgir ok annat fólk skyldi sœkja upp til hans í konungs-garð, ok þeir þar taka í mót Birkibeinum. En er sveinarnir kómu aptr, hǫfðu þeir fengit menn øngva. Tveim sinnum gerði hann boð út í bœinn, ok fékk ekki af mǫnnum. Sǫgðu svá þeir sem sendir vóru, at allir menn hljópu í kirkjur.

Hertoginn spurði þá, hvat þá væri til ráðs. Brú var engi á ánni Níð.

Menn sǫgðu, at til var at flota skútu er stóð í konungs-garði, ok flytjask á henni yfir ána, ok leita síðan at forða sér til skógar, ef hann vildi eigi í Krist-kirkju. Var þá flotat skútunni. Pétr hertogason, ok sveit hans, var fyrir ofan konungs-garð; lét hertogi þá kalla ofan til skútunnar; ok þangat fóru sumir sveitungar Pétrs, ok fluttusk yfir ána með hertoga. En Pétr sneri inn í Krist-kirkju. Bárðr bratti hljóp í Krist-kirkju, þvíat hann þóttisk þungfœrr til gǫngu.

Hertogi gékk á land yfir við Skellingar-hellu. Bað hann þá, at þeir skyldu sœkja upp [til] Erlends-haugs, ok hyggja þaðan at, ef þeir mætti nǫkkut slag gefa þeim er upp hǫfðu gengit við Bakka. En menn gerðu øngan róm at því; ok var ekki ráð annat tekit, en þeir sóttu upp á brekkurnar, ok létu síðan skóginn gæta sín.

Pétr hertogason var [skamma stund] í Krist-kirkju, ok fór þaðan til Prédikara-kirkju. Prédikarar buðu honum á náðir sínar, ok sǫgðusk skyldu gæta hans; en Pétr bar eigi traust á þat, ok fór þaðan á biskups-garð, ok fjórir sveinar með honum. Þeir fengu þar bát einn, ok fluttusk yfir ána, ok fóru þar til er þeir kómu til efra Elgi-setrs. Fór Pétr þar inn í hús eitt er konur vóru í bakstri, ok fékk sér þar vánd klæði ok duldisk.

Birkibeinar kómu í bœinn, ok rannsǫkuðu bœinn. Vóru þá Várbelgir flestir komnir í kirkjur þeir sem innan-bœjar vóru. Bárðr vargr hafði hlaupit í Kross-kirkju. Birkibeinar hǫfðu njósn af um ferð Pétrs, at hann fluttisk yfir ána til efra Elgi-setrs, ok sendu inn mann í bakstr-húsit, er Jón kǫttr hét. En er hann kom út, sagði hann at Pétr var þar inni. Eptir þat leiddu þeir hann út, ok drápu hann þegar.

Hann hafði verit ekki mikill maðr vexti, ok þykkr; meirr í móður-ætt sína yfir-sýndar. Hann var vel menntr maðr, klerkr góðr, ok trú-maðr; en ekki þótti Várbelgjum hann djarfr til ófriðar, sem hans forellri hafði verit. Lík Pétrs var borit til graptrar.

Eptir þetta fóru Birkibeinar aptr til bœjarins. Vóru þá gǫrvar orðsendingar alla vega í héraðit, hvat til hertogans spurðisk eða hans manna.

Skúli var á skóginum, ok hélt þaðan fréttum til Elgi-setrs, ok annan veg. Fékk hann þá þær fréttir, at menn héldi vǫrðu um-hverfis skóginn, svá at hann skyldi eigi brott komask, svá at Birkibeinar yrði eigi varir við. Tóku þá menn at drífa frá honum þeir sem honum hǫfðu fylgt; svá ok þeir sem hann sendi í brott, kómu øngir aptr eða fáir. Erlingr ljóðhorn fór inn í Tautru ok tók þar við kufli.

Hertogi var tvær nætr á skóginum. En Óðinsdaginn fyrir Helgaþórsdag þá er kanokar gengu með krossum, vóru hertoga fœrðar kórkápur af klaustrinu, ok gékk hann svá inn í klaustrit með brœðrum. Fór hertoginn upp í stǫpulinn, ok hans menn. Síðan var þeim búit at snæða ok drekka. Síðan var gǫr hvíla hans, ok ætlaði hann at leggjask til svefns, því at hann var mjǫk syfjaðr.