Bókastaðir

Þá er Hákon konungr var á brekkunni fyrir ofan bœinn, ok Birkibeinar sá at Várbelgir vóru á Mǫrtu-stokkum, fór þá konungs liðit mikinn. Þorsteinn heimnes bar merki Hákonar konungs, spakr maðr ok vel siðaðr. Hann hafði lengi þjónat Hákoni konungi, ok jafnan vel reynzk. Konungr kallar á Þorstein, ok bað hann eigi fara svá ákafliga; sagði, at þeim eirði þat eigi, er minnr vóru færir í liðinu.

Þá var svá fram komit ári, at Páska-aptan var Sumar-dagr inn fyrsti, en þetta var Laugardag í Páska-viku. Var allr þeli ór jǫrðunni; en svá var vátt ok blaut-lent þar sem Birkibeinar gengu, at leirit tók til knés eða meir. Varð þeim því þung-gengt, at annarr fótr sǫkk fyrr en ǫðrum væri upp kipt.

Ok er þeir [kómu] mjǫk at brekkunni, hljópu menn aptr í mót konungi; ok sǫgðu, at brottu var brúin. Þorsteinn lét þat ráð, at snúa upp eptir vǫllunum, ok svá til brúarinnar, er liggr til af Rygina-bergi móti Ósyn. Konungr kallaði þat ekki ráð. Viku þeir þá aptr til Geita-brúar; vóru þá Várbelgir enn at, at taka þær lógar er næstar vóru bœnum, ok stukku þegar í brott er Birkibeinar kómu at; ok máttu vel tíu menn [hafa] varit svá at engi kœmisk yfir. Lágu þá yfir tveir ásar, ok varð þar yfir at ganga, ef komask mætti.

Hákon konungr nefndi fjóra tigi manna at ganga [yfir] fyrir merkinu. Síðan gékk Þorsteinn [yfir] með merkit; ok mátti eigi ǫðruvís ganga en styðja sik við spjóts-oddi við annan ásinu er hann gékk eptir ǫðrum. Ok þá er þeir kómu yfir, stóðu þeir milli Eystra Strætisins ok Nikulás-kirkju. Ok þá er Hákon konungr kom yfir, var eigi meira lið yfir komit, en fyllti í móti strætinu. Þorsteinn bað þá at þeir gengi upp sem ákafast, svá at þeir kœmi eigi fyrr í móti Varbelgjum, er af skipunum gengu. Konungr sagði, at honum þótti ekki ráðligt at ganga upp [eigi] fjǫlmennari en þá vóru þeir, ok sagðisk bíða vilja til þess er liðit kœmi yfir brúna. Kom þá ok vánu bráðara lið eptir þeim. Þegar Hákon konungr sá aukask liðit, gengu þeir upp eptir strætinu með fylktu liðinu.

Ok er þeir kómu jafn-fram garði Guttorms Erlendssonar, þá [kom] Guttormr þar í mót þeim ǫkul-skúaðr, ok hafði kápu yfir sér, [ok mælti]: "Guð gæti yðar, herra! mjǫk fari þér nú háskasamliga, ok fá-mennir. Várbelgir eru hér upp frá yðr með fylktu liði sínu, ok hafa ein-hugsat móti at taka. Ok vildi Guð, at ek væra nú jafnvel færr sem þá er ek fylgða yðr í Vermaland."

Konungr svarar: "Haf góða þǫkk fyrir þinn góðvilja; ok gakk inn aptr; brátt mun koma lið alla vega til mín."

Ok er þeir hǫfðu skamt gengit, þá kom Sigurðr, son Hákonar konungs, móti þeim. Hafði hann farit eptir þeim norðan dagfari ok náttfari. Var konungi mikill þokki á hans kvámu. Fylgði hann þá konungi með sína menn. Síðan gengu þeir fram eptir strætinu.

Uppi við garð Ásbjarnar kóps var Árni rófa með merki hertogans, ok allr þori ins bezta liðs Várbelgja; ok hǫfðu þar fylkt. Ok áðr en saman kœmi fylkingarnar, bað Hákon konungr lúðr-sveininn blása. Hann blés tveim sinnum ok heldr lágt.

Konungr mælti: "Betr blæss bikkju-hválprinn þinn á Bjǫrgynjar-bryggjum er þú tekr silfr af mǫnnum!"

Síðan blés hann, ok var þá miklu betr. Þá hét konungr á menn-ina at fram skyldi ganga undir merkit. Gékk hann þá sjálfr einna manna fremstr. Sem Sturla kvað: —

Várbelgir vóru sumir uppi í kirkju-garðinum, en sumir inni í; skorti þar eigi grjót-hríð, ok létu þeir þá fast ganga; en hvárir-tveggju skutu. Svá segir Óláfr hvíta-skáld: —

Eptir þetta var fram borit merki Hákonar konungs. Brast þá flótti í liði Várbelgja því er fyrir útan stóð kirkju-garðinn. Ok er þeir Várbelgir, er inni vóru í kirkju-garðinum, sá þetta, ok svá it sama þeir er uppi vóru, at þeirra menn flýðu, þá gerðu þeir ena snǫrpustu hríð með grjóti, at svá flaug sem þykkvast mátti. Árni rófa var þar inni fyrir, ok Vilhjálmr ór Torgum lendr maðr, ok mestr þori liðs Várbelgja. En sumir Várbelgir snéru upp fyrir austan kirkju-garðinn.

Þá er Árni rófa, merkis maðr hertogans, sneri inn í kirkju-garðinn, þá sóttu þar at margir Birkibeinar; hljópu sumir inn í kirkju-garðinn, Ívarr hólmr, ok Ívarr dýri, Þorlaugr bósi. En fyrir því at grjót var œrit laust inni fyrir, þá báru Várbelgir svá grjót ok skot á Birkibeina, at þeir hrukku út aptr. Var þá all-hǫrð orrosta. Sóttu Birkibeinar all-fast at, en Várbelgir vǫrðusk drengiliga, bæði með grjóti ok skoti. Sem Sturla segir: —

Ok þá er Álfr af Leifa-stǫðum sá, at þeir mundi verða inni byrgðir, þá leitaði hann út um garðs-hliðit, ok barðisk all-djarfliga. Hann komsk ofan til árinnar, ok margir hljópu eptir honum. Álfr féll í ánni. Ok er þat flestra sǫgn, at sú hafi vǫrn verit ein drengiligust er hann varðisk áðr hann féll.

Hákon konungr sneri þá upp eptir þeim Várbelgjum er flýðu fyrir austan kirkju-garðinn. Ok í því bili féll sá maðr er Eysteinn sundramr hét, ok enn fleiri Várbelgir. Einn maðr féll af Birkibeinum, en nǫkkurir urðu sárir.

Á stræti því er hertoginn hafði skipat Óláfi af Vígdeild, þá kómu þeir Birkibeinar móti honum er upp gengu af skipunum. Varð þar all-hǫrð snerra. Vóru margir Várbelgir í kastala biskups, ok báru stór-grjót ofan á Birkibeina, var þat mjǫk mann-hætt at sœkja at þeim er á strætinu vóru, en gæta sín þó fyrir þeim er í kastalanum vóru. Ok því varð þar [all-hǫrð] orrosta. Ok lauk með því móti, at Várbelgir sneru undan ok inn í kirkju-garðinn.

En Óláfr af Vígdeild með sveit sinni sneri upp fyrir norðan kirkjugarð; en Arnfinnr Þjófsson, stallari hertoga, veik norðr til Nunnu-setrs ok hljóp þar í kirkju.

Hákon konungr sneri upp fyrir austan kirkjugarð með sitt merki. Vóru þar fyrir margir Várbelgir. Þar var sá maðr er Grímr á Sandi hét, ok fjǫlði manns. Vóru sumir á kirkjugarði, en sumir á smiðju-húsi nǫkkuru, ok hǫfðu þar borit at sér grjót, ok báru hvárt-tveggja á þá Birkibeina sem ákafast. Ok var þar sá maðr af Birkibeinum skotinn í knéit með kesju, er Bjarni hestr hét, ok af því sári lézk hann; [hann] var bróður-son Karls svanga ok Sigurðar skjálga, ok it bezta manns-efni. Þar urðu margir Birkibeinar sárir; ok flestir fengu þar nǫkkut hark. Sem Sturla segir: —

Þá er Hákon konungr kom jafn-fram Kórs-brœðra-gǫrðum í ofan-verðar geilarnar; þar var fyrir hertogi á hesti, ok mjǫk mart manna með honum. Ok er þeir mættusk, varð nǫkkurr staðr á, svá at hvárigir réðu til annarra. Stóðu Birkibeinar í veisu nǫkkurri, ok þó neðar meirr; en Várbelgir vóru upp á brúnni ok strætinu, ok var þar nǫkkuru þurrara. Kirkju-garðs-hliðit var á baki þeim Birkibeinum, ok var þat [fullt] af Várbelgjum. Undir merki Hákonar konungs mundu vera nǫkkurir tuttugu menn. Hann var þá háskasamliga kominn, er hertoginn var fyrir ofan með marga menn, en fullt garðs-hliðit á baki þeim af Várbelgjum. Gerði Guð þá miskunnsamliga við konunginn, er hvárigir réðu á hann; þvíat ef aðrirhvárir hefði á ráðit, þá væri hann skjótt í foraði, ok þeir menn sem með honum vóru.

Hákon konungr vísaði sínum mǫnnum móti kirkju-garðs-hliðinu; en hann sjálfr, ok merkit, sneri upp móti hertoganum. Var þar þá mikill vápna-burðr við kirkju-garðs-hliðit af grjóti ok skotum er Birkibeinar báru inn í kirkjugarðinn, en Várbelgir út í móti. Svá kvað Óláfr hvíta-skáld:

Várbelgir ráku þá aptr kirkju-garðs-hurðina, er þeir þoldu eigi vápna-burðinn.

Skúli hertogi var á hesti. Ok er hann sá þessi tíðendi, hét hann á sína menn, at þeir skyldu fram sœkja.

Sá maðr stóð hjá honum er Sóni síkr hét; hann mælti til hertogans: "Herra, hér er nú merki Hákonar konungs, ok hér er sjálfr konungr."

Hertogi svarar: "Eigi skal fram at síðr;" ok sló hestinn með sporum.

Sóni tók í taumana, ok helt aptr hestinum. Birkibeinar skutu þá at hertoga nǫkkurum spjótum, ok flugu nær honum. Svá kvað Sturla: —

Ok brátt eptir þetta sneri hertoginn undan ok allir þeir er honum fylgðu. Svá segir Óláfr hvíta-skáld: —

Í því bili samnaðisk lið til konungs. Ok þá bað konungr Þorstein snúa eptir hertoga með merkit, ok flesta alla menn þá er þar vóru; en hann kvazk eigi vilja skiljask við garðs-hliðit fyrr en þar væri svá skipat, at eigi væri þaðan bak-slettu von.

Hertoginn sneri upp eptir gǫtum. Kom þar mart hans manna í mót honum, ok snerusk á flótta með honum.

Vánu bráðara kom Gunnarr konungs-frændi með sveit sína til konungs, ok skipaðu þeir þá mǫnnum til at sœkja at garðs-hliðinu, ok létu menn fara upp á hús með bogum, at reka þá ofan er báru vápn á Birkibeina. Í því kom Gautr Jónsson með sína sveit [upp undir merkit].

Þá kom ofan frá Þorsteini Ásólfr strykr; ok sagði, at Þorsteinn var mjǫk fá-mennr [með] merkinu, en lið samnaðisk mjǫk til hertogans. Konungr sendi Gaut Jónsson með sveit sinni upp undir merkit, ok mart annarra manna; en sjálfr hann skipaði mǫnnum til atsóknar at garði-hliðinu.

Hertogi hafði snúit upp á Mǫrtu-stokka; en Þorsteinn heimnes eptir honum með því liði er fylgði merkinu. Féllu þá menn af Várbelgjum hér ok hvar [í] gǫtunum. Þar féll Algauti; en Véseti bróðir hans varð sárr.

Þeir kómu drjúgum báðir senn upp í gǫturnar, Gautr Jónsson, ok Óláfr af Vígdeild, síðan hann hafði flýit af inu Vestra strætinu. Átti Óláfr þá øngvan annan til, en hann sneri inn í Lafranzkirkju ok hans menn; en þó féllu nǫkkurir fyrir útan kirkju-garðinn. Gautr spurði ef Óláfr vildi grið. Hann lézk gjarna vilja. Gautr bað hann vera í kirkju, ok treystask eigi meirr þeim griðum.

Skúli hertogi var á Mǫrtu-stokkum; ok kom þar mart manna til hans. Ætlaði hann þá til viðrtǫku. Ok er hann sá, at Gautr kom undir merkit, ok Þorsteini samnaðisk liðit, þá sneri hann á land upp með því liði er [þá] var með honum. Þar vóru þá þessir lendir menn hans: Bárðr bratti, Bárðr vargr, Erlingr ljóðhorn, Véseti lítli. Hertogi reið í hríðinni upp til Hofs til Ámunda lǫgmanns, ok át þar mat.