Bókastaðir

Nú er at segja frá Skúla hertoga: Hann sat í Osló sem fyrr var ritat ok dró at sér mikit lið. Hann byrjaði ferð sína ór Osló ór Víkinni fyrir Pálma-dag austr til Valdis-hólma. Hann sendi ok skip nǫkkur it ytra austr til Borgar; ok vóru þessir formenn þar: Vilhjálmr ór Torgum ok Þórir mjóbeinn.

Ok þá er þetta spurði Arnbjǫrn Jónsson, þá skaut hann skipum á vatn, ok fór austr yfir Foldina. Ok er hann kom austr í Borgar-á, mætti hann þar Várbelgjum þeim er á skipum fóru, ok elti þá þar upp. Þar féllu nǫkkurir menn af Várbelgjum, en Arnbjǫrn tók skipin. En með því at hann hafði haft erviði mikit, en var mjǫk á efra aldri, ok þeim ǫðrum atkvæðum sem til féllu, þá fékk hann sjúkleika; ok lá skamma hríð, áðr hann andaðisk; ok þótti þat inn mesti mann-skaði, þvíat var ein-mælt, at í þann tíma þótti engi maðr þvílíkr í Noregi.

Skúli hertogi kom í Valdis-hólma; ok sat þar skamma hríð, áðr hólmrinn var upp gefinn; ok tók hertoginn þar alla hluti þá sem honum líkaði. Fór eptir þat út aptr til Oslóar fyrir Páskana. Þótti mǫnnum þá sem engi hlutr mundi við honum standa. Pétr hertugason var uppi á Heiðmǫrk um Páskana, ok hafði þar mikla sveit manna.

Hákon konungr lá í Græninga-sundi, sem fyrr var sagt. Ok Páska-daginn kómu þar menn á skútu austan; var fyrir þeim Guðleikr eiðungr, ok sagði líflát Arnbjarnar Jónssonar, ok þat með, at menn mundu mjǫk tví-drœgir í Víkinni ef konungr kœmi eigi.

Annan dag Páska gékk konungr á land upp í dagan, ok einn sveinn með honum. Var þá á lítit veðr af land-suðri. Þótti honum vant at vekja menn, ef veðrit harðnaði, þvíat margir vóru fúsir aptr til bœjarins; en eigi at síðr, þá bað hann menn klæðask, ok róa á fjǫrðinn Harð-sæ. Ok svá var gǫrt. Óx þá veðrit. Gékk konungr þá á skútu með nǫkkura menn, ok reri suðr til Sand-toðru, ok heyrði þar messu. Ok er lesit var, bað hann menn ganga út, ok sjá hvárt skipin væri komin. [Þeir kómu inn,] ok sǫgðu [at menn] tóku til segls á skipunum.

Ok er sungit var, sigldu ǫll skipin, ok var á góðr byrr. Skundaði [konungr] þá sem mest; ok fékk eigi tekit skipin fyrir en í Salbjarnar-sundi; ok var þó heflat á ǫllum skipunum áðr hann kom. Þann dag var góðr byrr ok hœgr, ok sigldu í Hvítings-eyjar um kveldit. Svá segir Sturla:

Um morgininn eptir hlýddi konungr messu, ok sigldi þann dag fyrir Jaðar. Ok er þeir kómu fyrir Rifit, var á stórt veðr, ok létu nǫkkurir menn stýri sín. Ok er þeir kómu á Hvini, þá brast stýri á konungs-skipi, ok gékk af allt blaðit náliga. Vóru þá teknar bryggjur ok árar, ok stýrt þar með suðr um nesit. Ok er þeir liðu nesit, lǫgðu þeir upp bryggjurnar, ok var stýrt með því er eptir var stýrisins, ok árunum, inn um Skeranda-sund. Ok er þeir kómu til hafnar, var upp lagt þat er eptir var af stýrinu. Ok þótti mǫnnum miklar jartegnir, er með slíku skyldi stýrt verða á miklu skipi.

Óðinsdag sigldu þeir til Esju-ness-eyja; ok lǫgðu þar at snimma um morguninn, ok kom eptir honum mestr þori liðsins. Þaðan sigldu þeir inn í Víkina. Ok er þeir kómu á Grænmar fyrir sunnan eyna Aur, þá kom móti þeim land-synningr með miklum stormi ok sjó-myrkri. Sneru þá ǫll skipin aptr til hafnar þau sem eigi fengu beitt. En konungr lagði inn undir land, ok kom í þá hǫfn er Sláttu-nes heitir, ok var þat langt af þjóðleið; lá hann þar um nóttina.

Þar kómu þau tíðendi til konungs, at Várbelgir vóru allir í Osló, ok búnir til Túnsbergs ok fara at Birkibeinum. En Knútr jarl, ok lendir menn konungs, lágu við Jarlsey ok margir aðrir Birkibeinar, ok vóru albúnir til norðr at fara; en sumir vóru á Berginu eptir. Hákon konungr sendi menn inn á land, Eindriða Bersason, ok menn með honum, til Túnsbergs at segja Birkibeinum í hljóði, at konungr var kominn í Víkina.

Menn hǫfðu drukkit fast á konungs-skipinu, ok sváfu mikit um morguninn. Konungrinn var snimma uppi, ok bað menn klæðask. En menn brugðu seint við.

Þá mælti konungr: "Þat ætla ek, at skjótara klæðisk Várbelgir í dag at fara út til Túnsbergs at félǫgum yðrum, en þér klæðisk nú at fara at þeim."

Birkibeinar hljópu upp sem skjótast, ok sǫgðu, at þat skyldi aldri vera. Røru þeir þá sem skyndiligast ór hǫfninni. Ok er þeir kómu jafn-fram eynni Aur, rann á byrr, ok tóku þeir til segls. Hákon konungr hugði þá at ǫll skipin mundi hafa um siglt. Ok er lýsa tók, sá þeir at vestan sigldu skipin it ytra. Lagði konungr at í Másundum, ok beið þar til þess er allr herrinn kom eptir.

Ok hét hann þar heitum sínum fyrir sér ok sínum mǫnnum, at allir Birkibeinar skyldi vatn-fasta Óláfs-vǫku-aptan enn fyrra, en fasta enn síðara, eða leysask undan fimtán penningum vegnum. Héldu flestir menn þessi heit vel ina fyrstu tólf-mánaðr, en verr síðan.

Hákon konungr sigldi þaðan inn til Grindhólma-sunda. Kom þar í mót honum Gunnbjǫrn bóndi, Munan biskups-son, Ívarr af Skeðju-hofi. Sǫgðu þeir konungi [at] Knútr jarl lá við Jarlsey, ok allr herr Birkibeina, ok báðu hann þar at leggja.

Hákon konungr svarar: "Með því at Guð hefir gefit oss þenna byr, þá væntu vér at þetta skal vera sigr-byrr ok ǫllum oss til sœmðar; ok munu vér þessa neyta með Guðs miskunn. Sigli þeir eptir oss er vilja. Er ok vant at sjá, at hverju haldi sá byrr kemr er þessum er næstr, ef þessi verðr eigi nýttr." Svá kvað Óláfr hvíta-skáld:

Síðan sigldi Hákon konungr inn eptir sundum. Ok þá er þeir kómu gegnt Jarlsey, þá lét hann blása. En þegar sem Birkibeinar heyrðu þat, þeir sem við eyna vóru, ráku þeir af sér tjǫldin, ok sigldu inn eptir konunginum sem skjótast. Konungr gerði þá menn á skútu inn til Túnsbergs; ok lét segja, hverir gæta skyldi Bergsins, eða hverir honum skyldi fylgja. Ok er hann kom inn til Bæðu-sunda, þá lagði hann þar at, ok beið jarls ok hans manna. Síðan sigldu þeir með herinn inn eptir firðinum it beinsta. Sem Sturla kvað:

Veðrit minnkaði svá sem á leið daginn. Ok er þeir kómu inn til Sigvalda-steina þá var logn. Tók þá at myrkva, ok røru þeir síðan inn til Ness-odda. Þá mættu þeir mǫnnum nǫkkurum, ok spurðu þá tíðinda. Sǫgðu sumir at hertogi mundi vera riðinn ór bœnum; en sumir sǫgðu at Várbelgir vóru at vísu í bœnum.

Þá er Hákon konungr kom til Ness-odda, átti hann tal við alla stýri-menn ok sveitar-hǫfðingja, ok sagði svá fyrir um atlǫguna, svá: at Gunnbjǫrn bóndi, ok Pétr Pálsson, ok nǫkkurir aðrir sýslumenn fyrir norðan Stað, skyldu róa fyrir vestan Hǫfuðey, ok leggja at norðr við Gyljanda, ok ganga austr móti Frysju-brú, ok sæta Várbelgjum ef þeir kœmi nǫkkur fram. Knútr jarl ok þeir Víkverir, Simon kýr ok Eirikr stilkr, skyldu leggja [at] við bryggjur, ok ertask við Várbelgi. Hákon konungr sjálfr, ok mestr þori liðs, skyldi ganga upp við Eikabergs-stǫð fyrir sunnan Þræla-berg, ok koma svá sunnan at bœnum. Skyldu þó engi skip róa fyrr frá Hǫfuðey, en þeir røri allir saman, ok lýsa tœki, ok þeir sæi at Hákon konungr viki ofan af berginu at bœnum; skyldi þá róa hverir sem skipat var, ok þeir fyrstir er at bryggjum skyldi leggja.

Hákon konungr hafði gǫrt áðr um daginn njósnarmenn inn til Hǫfuðeyjar, at þeir skyldu vísir [verða] sannra tíðenda af Várbelgium. En fyrir því, at konunginum þótti þeir enn seinni en hann ætlaði, þá gékk hann á eptir-bát sinn, ok ætlaði inn til Hǫfuðeyjar. En er hann kom á miðjan fjǫrðinn, gerði svá mikit sjómyrkr, at varla mátti sjá stafna milli; ok því fór konungr til liðs síns. En í því bili, er hann røri inn á fjǫrðinn, hafði njósnin um farit ok ekki fundit konunginn; vissu menn þá varla hvar hann mundi vera. Gerðisk þá kurr mikill í liðinu. Ok því næst brásk sú skipan sem áðr var [sett] um atlǫguna, þvíat þeir røru ekki norðr er upp skyldu ganga við Gyljanda. En Hákon konungr snøri þá út aptr til skipa sinna.

Hákon konungr ungi, son Hákonar konungs, var þá þar; ok lét Hákon konungr hann fara á skútu þá er skjótust var, er Kúfin-hetta hét, ok með honum marga góða menn: Vilhjálm kapalín sinn, Ingimund Kolbeinsson, Andrés kept, Pétr músa. Hann lét ok tvær skútur aðrar eptir vera með unga konungi; ok bað þá róa fyrir vestan Hǫfuðey, ok liggja þar leyniliga, ok hafa þar njósn í hǫfðanum uppi á eynni, at sjá þaðan þau tíðendi sem gerðusk í bœnum, "Ok ef Guð hefir svá fyrir séð," sagði Hákon konungr, "at oss brestr á borði, ok verði þér þess varir til sanns, at vér fáim nǫkkurn ósigr, þá dvelisk þér hér ekki; róit út ór firðinum, ok stundit ekki á Víkverja. Léttið eigi fyrr yðvari ferð en þér komit til Bjǫrgynjar, hvat ráða sem Guð leggr þá fyrir yðr." Hákon konungr talaði mǫrgum fǫgrum orðum fyrir unga konungi áðr þeir skildusk.

Eptir þat gékk Hákon konungr á létti-skip, ok þat lið sem honum fylgði, ok røru fyrir sunnan eyjarnar, ok lagði at við Eikabergs-stǫð sem áðr var ætlat. Eptir honum snøri Knútr jarl. Gekk Hákon konungr upp með því liði sem með honum var. Ok áðr en þeir kœmi í sýn við bœinn, talaði [Hákon] konungr fyrir liðinu, ok hafði slíkan hátt á rœðu sinni sem Sverrir konungr var vanr at hafa áðr hann barðisk. Hann hóf rœðu sína á þessa lund:

"Flestir munu heyrt hafa getit, ok mǫrgum mun kunnigt vera, um skipti vár Skúla hertoga; hafa þau verit mǫrg ok ýmislig, sum all-góð ok mǫrg til meðal-lags. Mun hér þó vera, sem víðast, at ‚Sjaldan veldr einn ef tveir deila.’ Nú ofan á alla þá hluti sem fram hafa farit okkar í milli, þá lét hann gefa sér konungs-nafn at ósǫgðum griðum [sundr] milli vár, sem aldri eru dœmi til at gǫrt hafi verit fyrr í Noregi. Síðan sendi hann menn alla vega frá sér, bæði suðr ok norðr, ok á land upp, ok lét drepa eiðsvara ok sverð-takara beggja okkar, hvar sem staddir vóru; ok níddisk svá á þeim, er jafn-gjarna vildu þjóna honum trúliga sem oss, ok saklausir vóru, ok sér vissu einskis ván nema góðs, svá at eigi héldu þeim kirkjur, heldr en fjós. Ok enn ofan á þetta illt, gerði hann suðr at oss fjórtán skip, at láta drepa [oss], eða inni brenna, ef því kœmi heldr við, oss eða sonu vára, ef Guð hefði þat lofat. Nú hefir hann fengit mikinn framgang síðan, svá at varla finnask dœmi til, at nǫkkurr maðr hafi þvílíkan fengit með jafn-miklum rangindum, allra helzt eptir fund þann er var á Láku milli hans ok várra manna. Fengu vér þar mikinn skaða; því at [þar] féllu margir góðir drengir, þeir sem frændr ok vinir munu seint bœtr bíða. Nú vilju vér biðja alla menn þess, þá sem hér eru komnir, at þér haldit einǫrð yðarri ok manndóm við oss; ok minnisk menn á frænda-lát ok fjár ok þann skaða er Várbelgir hafa oss gǫrt; þvíat svá segir oss hugr um, ok þess væntum vér af Guði, at nú skal nǫkkut at skapask viðskiptum várum ok Várbelgja. Birtið nú hvárt-tveggja í yðrum rœðum ok atferðum, hvers þér eigut at hefna, ok hversu rangliga á oss er gengit, ok hversu einarðliga vér eigum at verja frelsi várt ok fé. Minnisk ok þess, þó at Skúli hertogi hafi góða drengi með sér, þá hǫfu vér it bezta mann-val er til er, ok af inum beztum [ættum] er til eru í landinu; ok er því meiri vanvirðing, at várir óvinir fái nǫkkurn bug á oss eða aptr-hnekking, at vér eigum at vera yfir-menn þeirra í ǫllum stǫðum."

Eptir þat hvatti hann lið sitt, ok sagði þeim dœmisǫgu þá er Sverrir konungr var vanr at segja af bónda-syni nǫkkurum, þeim er fara skyldi til liðsmanna frá feðr sínum: — "Nú spyrr karl son sinn, áðr þeir skilisk," sagði konungr: "‚Hversu mun nú,’ sagði karl, ‚ef þú kemr í orrostu, ok veiztú þat víst, at þar skaltú [deyja]?’ Karls-son svarar: ‚Hvat mun þá tjóa annat en berjask sem frœknligast ok falla með sœmð?’ ‚Nú mun þat svá,’ segir karl, ‚at þú vissir til víss at þú skyldir brott komask?’ Hann svarar: ‚Mundi þá eigi hǫfuð-nauðsyn at duga sem drengiligast?’ — Nú megu vér sjá," segir konungr, "at þessir tveir eru fyrir hendi, ok engi er til enn þriði." Síðan sagði hann þeim hversu þeir skyldu fara með vápnum sínum þann tíma er þeir kœmi til orrostu, at þeir gæti sem bezt at eigi berizk þeir sjálfir vápn á, ok at menn gefi gaum at; "Kennisk sem bezt, ok hafi þat ákall sem Birkibeinar vóru vanir: ‚Framm Krists-menn ok Kross-menn; ins helga Óláfs konungs menn!’"

Þá er Hákon konungr kom fram á brekkuna í sýn við bœinn, þá tók at lýsa svá at þeir fengu skilt hvat er títt var í bœnum. Var allt tvist ok hljótt til at sjá.

Þá mælti konungr, svá at þeir heyrðu er næstir vóru, "Þat óttumk ek nú, at Várbelgjum muni hafa komit njósn um ferðir várar, ok sé þeir í brottu ór bœnum."

Því næst renndu skipin undan Hǫfuðey, þau [er] at byggjunum skyldu leggja. Ok þegar sem varðmenn sá þat, hljópu þeir til her-klokkunnar. En er klokkan kvað við, þóttisk konungr vita, at Várbelgir vóru í bœnum. Síðan sá þeir hlaup mikil í bœinn ok hark.

Várbelgir sváfu í ymsum stǫðum; [ok] er þeir heyrðu herklokkuna, hljópu þeir í ymsa staði, ok flestir í konungs-garð þar sem hertoginn svaf. Ok er honum var sagt, at ófriðr mundi vera, klæddisk hann skjótt ok vápnaðisk; stemndi síðan upp eptir strætinu. Ok er hann kom upp til Hallvarðs-kirkju-garðs, kom þar til hans mart hans manna.

Var þá talat um hvat liði þat mundi vera. Sǫgðu flestir at vera mundi Knútr jarl ok lendir [menn]. Gerðu [þeir] þá ekki annat ráð en stefndu upp á Mǫrtu-stokka. Kom þar þá allt liðit til þeirra. Rœddu þá um hvat til ráðs væri. Vildi hertogi þar fylkja, ok taka í móti Birkibeinum. Árni rófa bar merki hertogans; hann sagði, at [þat] var skǫmm at láta Knút jarl taka klæði þeirra ok hesta í bœnum.

Skipti þá hertoginn liðinu, ok skipaði Óláfi af Vígdeild, ok nǫkkurum mǫnnum með honum, á it vestra strætit; en hertogi ok hans merki, ok mestr þori liðsins, sneri ofan móti Hallvarðs-kirkju-garði. Hann sendi Hallvarð stutt, frænda Orms biskups, ok marga menn með honum at taka af Geita-brú, svá at øngir mætti þar yfir komask.