Bókastaðir

Skúli hertogi hafði gǫrt austr í Jamtaland með bréfum Játgeir skáld, ok svá í Helsingjaland, ok þaðan í Svíþjóð. Ok þegar konungr spurði þetta, gerði hann Gunnar frænda sinn eptir honum. Ok fór hann sem ákafligast, ok hafði mikla nauð í þessari ferð. Gunnarr hafði eigi meira [lið] en fimtán menn. Hann drap þann mann í Jamtalandi er Þórir hrís-bítr hét; hann hafði haft þar sýslu af hertoga hendi. Síðan fór hann austr eptir Játgeiri; ok stóð hann í Helsingjalandi; ok tók þar ǫll bréf þau er hann hafði af hertoga hendi, ok gersimar þær, er hann hafði sent vinum sínum. Játgeirr komsk undan sem nauðuligast. Fékk Gunnarr í þessari ferð all-mikinn heiðr. Kom hann ok fyrr aptr til Niðaróss en konungr væri brott búinn.

Þá er Hákon konungr var í Niðarósi, kómu þar sveinar nǫkkurir austan um fjall; ok sǫgðu, at Knútr jarl ok lendir menn konungs hǫfðu saman samnask í Osló, ok hǫfðu fimm hundruð ok tuttugu manna; ok létu all-vænliga, at þeir mundu vinna sigr á hertoganum, þó at þeir hefði minna lið en þá hǫfðu þeir. Sǫgðu þeir, at hertogi var með liði sínu á Heiðmǫrk er þeir fóru þar um. Sǫgðu allt it efniligasta um tiltæki Birkibeina.

Þá er Skúli hertogi var á Heiðmǫrk, kom til hans Véseti lítli austan af Mǫrkum. Hertoginn fór ór Hamri ok út til Eiðs-vallar. Þat var í annarri viku Langa-fǫstu.

Hann gerði fram fyrir sik Álf af Leifastǫðum á njósn. Hann mætti um nóttina njósnarmǫnnum Knúts jarls. Fóru þeirra skipti svá, at Knúts-menn fengu tekit svein einn af Álfs-mǫnnum, ok fœrðu hann jarli. En þar var sá maðr fyrir, er sakir átti við hann, ok gerði hann háls-hǫggvinn.

Þá er hertogi fór af Eiðs-velli, kom í móti honum prestr einn Danskr, ok fáir menn með honum. Prestr sagði, at hann lézk vera sendr af Knúti jarli til hertoga, at jarl vildi at þeir fyndisk þar sem Leirvellir heita, ok héldi orrostu. Bjoggisk hvárir-tveggju við sem bezt, ok træði sér gadd; en hvárigir stælisk á aðra þar til er þessi fundr væri reyndr.

Hertogi bað svá segja jarli ok ǫðrum Birkibeinum, at þenna kost vill hann; ok lézk øngan ófrið gera skyldu áðr þessi fundr lyktask.

Annan dag eptir kom þessi prestr til hertogans; ok sagði þá svá, at jarl vildi at þeir skipaðisk um fylkingar sínar, hverjar sveitir mót skyldu gangask. Bað hertogann láta sitt [merki móti] jarls merki; en hann sagði kertis-sveina, ok þær sveitir er með þeim væri, mundu hafa gult merki, ok skyldi þar í mót kertis-sveinar hertogans. Hann sagði, at gestir konungs mundu hafa svart merki, ok skyldi þar gesta-merki hertogans móti. Prestr bað hertogann senda mann með sér á fund jarls, ok heyra [þessi] orð af hans munni. Hann sendi þann mann, er Kári einhendi hét.

Hertoginn hafði verit um nóttina á Raumaríki á þeim bœ er á Láku heitir. En prestr ok [Kári] kómu skamt brott frá hertoganum yfir einn lítinn skóg. Þá sá þeir merki Birkibeina fara móti sér. Prestr sagði þá, at jarl var hvatlátari en honum var sagt; bað Kára þá aptr snúa, ok segja hertoga hvat títt var; ok svá gerði hann.

En lið hertoga fór þá fram af skóginum á ána Leiru. Fóru þá hvárir móti ǫðrum eptir ár-ísinum. Nes eitt hátt gékk milli þeirra, er Leirnes heitir. Þeir riðu fyrstir af hertogans mǫnnum, Bárðr vargr lendr maðr hans, ok Bárðr af Guðreksstǫðum son Þorsteins kúgaðs. Ok er þeir kómu mjǫk fyrir nesit, kómu Birkibeinar mót þeim; Arnbjǫrn posi ok sveit manna með honum. Vildu þá Várbelgir undan snúa ok aptr mót sínum félǫgum. Ok er Bárðr snøri um hestinum, féll hann undir honum, ok fékk Arnbjǫrn tekit hann. En Bárðr af Guðreks-stǫðum komsk undan, ok fékk mikit spjót-lag milli herðanna; ok hlífði honum góð brynja, er hann varð eigi sárr.

Hertoginn sneri af ánni ok upp á nesit, ok bjósk þar um, en Birkibeinar annan veg af ánni gegnt. Þeir skutusk á um hríð um kveldit; fékk af því bana Jón parís af hertogans mǫnnum.

Bárðr [vargr] fór til Eireks stilks, mágs síns, ok kærði þat fyrir honum, at hann hefði eigi þar klæði sín; ok bað Eirek fá menn til at fylgja sér út á ísinn, ok kvazk vilja kasta rúna-kefli á ísinn til félaga sinna. Eirekr gerði svá. Ok er þeir kómu á ísinn, fór Bárðr þeirra skjótast. Sveitungar hans vóru ǫðrum-megin árinnar, ok kenndu hann, ok gengu móti honum. Hefr Bárðr þá á rás frá Birkibeinum til sveitunga sinna.

Skúli hertogi var þrjár nætr á Leirnesi, ok mátti þá eigi lengr fœða þar herinn, ok fór snemma Frjádags-morguninn. Þat var í annari viku Langa-Fǫstu. Þat var inn sjaunda idus dag Martii mánaðar; ok sneru þá aptr til Láku. Ok er Birkibeinar urðu varir við þetta fóru þeir þegar eptir honum. Þá er Várbelgir kómu á Láku, tráðu þeir sér gadd á brekkunni hjá húsunum. Var þar fyrir niðri dalr einn, ok hæð nǫkkur ǫðrum-megin. Sá þeir þá, at Birkibeinar fóru eptir þeim. Þóttusk þeir skilja at fundr mundi verða. Tóku þeir þá at fylkja liðinu á brekkunni, hertoginn ok hans menn.

Birkibeinar fóru til þess er þeir kómu á Láku, ok fylktu þeir ǫðrum-megin á dalverpinu. Knútr jarl ok Arnbjǫrn fengu til marga sveitar-hǫfðingja, at veita Várbelgjum bak-slettur. Var fyrir þeim Loðinn Gunnason, ok Hákon gríss, ok Jón prófasts-son; hann var fyrir kertis-sveina-liði; ok bar Þórir knapr merki þeirra. Margir vóru þar aðrir sveitar-hǫfðingjar. Gengu þeir á bak fylking hertoga; var þá bœrinn milli þeirra.

Ok er hertoginn sá þetta, skipaði hann sínum mǫnnum mót bakfallinu. Ok vóru þessir sveitar-hǫfðingjar þar fyrir: Álfr af Þornsbergi, Óláfr af Vígdeild, Álfr af Leifa-stǫðum, Véseti lítli, ok Algauti bróðir hans, ok enn fleiri sveitar-hǫfðingjar. Ok þá er þeir mættusk, varð þar harðr bardagi. Var Birkibeinum óhœg atgangan, því at snjór var mikill, ok íllt at fara, en Várbelgir tóku harðfengiliga við.

Þá er þeir þóttusk vita, jarl ok Arnbjǫrn, at bak-fǫllin vóru saman komin, þá létu þeir fram bera merki sín, ok gengu í dalinn, ok svá upp í brekkuna undir fylking hertogans. Hertogi bað sína menn eigi vera of veiði-bráða, ok láta þá ganga langt upp áðr þeir réði í mót. En þat var at øngu haft; ok gengu Várbelgir skjótt í móti. Birkibeinar máttu ekki fram komask fyrir snjónum, ok viku skjótt aptr þangat sem þeir hǫfðu staðit í fyrstunni; ok lézk þar einn maðr af þeim.

Nú er at segja frá bakfǫllunum: — Hákon gríss gékk í fyrra lagi. Ok er þeir kómu saman, sneri þegar mann-fallinu í lið Birkibeina. Þar féll Hákon gríss, ok Jón prófasts-son, Guttormr heggr, ok margir aðrir ágætir menn. Flýðu þá Birkibeinar. Féll mart í flóttanum. Loðinn Gunnason hljóp í skotit kirkjunnar með sveit manna. Várbelgir tóku merkin, ok hǫfðu þau til hertoga.

Þóttusk þeir jarl ok Arnbjǫrn þá vita [at menn] þeirra hǫfðu farit ósigr. Gerðu þeir þá ráð sitt, ok sendu þann mann er Eilífr kýr hét með nǫkkurri sætta-umleitan til hertoga. Ok er hann kom aptr, ok þeir menn er hertoginn hafði sent með honum, þá stóðu þar skildirnir í fǫnninni sem þeir hǫfðu staðit, en menn vóru allir brottu. Flýði Knútr jarl ok Arnbjǫrn út til Túnsbergs; en sumir til Oslóar, ok út í Hǫfuðey, ok sátu þar í klaustri. Kolbjǫrn, bróðir Álfs af Þornsbergi, féll af Várbelgjum, ok fáir menn. Svá kvað Óláfr hvítaskáld um þessi tíðendi: —

Sturla kvað svá:

Skúli hertogi gaf grið Loðni Gunnasyni, ok þeim mǫnnum sem með honum fóru; ok fór eptir þat út til Oslóar, ok lét sik þar til konungs taka. Gaf hann þeim mǫnnum grið er í klaustrinu vóru í Hǫfuðey: Páli gás, Gjarðari Styrkárs-syni, ok enn fleirum sveitar-hǫfðingjum. Gengu margir Birkibeinar til handa hertoga. Dvaldisk hann þá í Osló um hríð.