Bókastaðir

Eptir þetta, er Skúli hertogi hafði látit gefa sér konungs-nafn, þá kallaði hann til [sín] lenda menn sína ok ráðgjafa; ok spurði, hvat líkast væri til ráðs at taka. Sumir gáfu þat ráð, at hann skyldi þá þegar fara suðr at konunginum með ǫllum styrk sínum, svá at engi njósn fœri fyrir; þvíat allra vega var gætt, bæði á sjá ok landi. Sumir gáfu þat ráð, at hann skyldi fara á land upp með ǫllu liði sínu, ok vera þar meðan sem hæst væri vetrar. Sumir eggjuðu, at hann skyldi vera í Þróndheimi, ok búask þar um sem bezt þar til er vára tœki. Þeir vóru enn sumir, er þat ráð gáfu, at hann skyldi skipta liði sínu, ok senda alla vega frá sér, ok láta drepa alla konungs-menn þá sem þeir fengi náð, hvar sem staddir væri. Ok þetta var upp tekit; þvíat þessa var hann fúsastr.

Þessir sveitar-hǫfðingjar fóru norðr á Hálogaland: Algauti, Páll pottr, Sigurðr pakki. Þessir fóru á Upplǫnd: Ívarr í Sundbúi, Álfr af Leifastǫðum, Véseti lítli, Guðini geigr, Sigurðr Tólason, Sigurðr hít, Úlfr fasi, Eirekr gullveggr, ok hǫfðu fimm hundruð manna. Þessa gerði hann suðr at konunginum: Óláf af Vígdeild, ok Guttorm af Suðr-heimi, ok með þeim hirðmenn ok gesti ok kertis-sveina, ok mestan þora ins bezta liðsins; ok munu vér frá þeim síðarr segja.

Hákon konungr hafði gǫrt áðr um haustit hirðmenn sína [tvá] norðr til hertoga með bréfum, hét annarr Ívarr korni, en annarr Gunnarr mirman. Þeir vóru beggja þeirra þjónostu-menn, ok hǫfðu optliga farit milli þeirra. En er þeir hǫfðu fengit hertoga bréfin, dvǫldusk [þeir] nǫkkurar nætr í góðu yfir-læti. En jafn-skjótt sem þeir fengu andsvǫr af hertoga, bjoggusk þeir í brott, ok vóru í boði hertogans um daginn, ok gaf hann þeim orlof, ok hundrað vaðmála til vás-klæða. Síðan fóru þeir leiðar sinnar út til Fólksnar, ok dvǫldusk þar um hríð at konungs-búi, ok vissu sér einskis ótta ván.

Þann dag sem hertogi lét gefa sér konungs-nafn, sendi hann bréfa-sveina sína á skútu út at þeim Ívari; var þar fyrir Gautr várbelgr ok Sigurðr saltsáð. Þeir kómu á óvart til Fólksnar ok felldu þegar Gunnar inni í stofunni; [þar féllu ok fleiri menn]. Ívarr [korni] var úti í lopti, ok komsk út um glugg einn í skyrtu ok lín-brókum, ok ætlaði í kirkju, ok var hon læst. Stigi stóð við kirkjuna, ok hljóp hann í stigann, ok upp á kirkjuna, ok var þar um nóttina; en þeir hljópu um-hverfis ok gættu. Um morguninn er dagat var, var Ívarr drjúgum dauðr af kulða. Hann bað griða ok fékk eigi. Síðan gékk maðr upp í stigann at honum ok lagði hann með spjóti. Hrapaði Ívarr þá ofan, ok var dauðr; en blóð hans ok innilfi lágu eptir á kirkjunni. Þetta var it þriðja sumar síðan Hákon konungr hafði vígja látit kirkjuna.

Eptir þetta fóru þeir suðr til Ljoxnu. Þar vóru fyrir brœðr tveir, hirðmenn konungs ok hertoga; þeir vóru kallaðir Ljoxno-sveinar. Þeir vóru inni í stofu, er Várbelgir kómu. Þeir sóttu stofuna; en hinir vǫrðusk vel ok drengiliga. Várbelgir fóru upp á stofuna, ok skutu á þá staurum. Þeir brœðr særðu nǫkkura menn af Várbelgjum, ok einn dó af þeim. Þar féllu þeir brœðr við góðan orðs-tír. Várbelgir ræntu þar hver-vitna, svá at hvárki var eptir matr, né [drykkr, né] klæði. Síðan fóru þeir inn til bœjar, ok sǫgðu hertoga slík ørendi sem orðit hǫfðu.

Skúli hertogi hafði fengit njósn af, at Þórir af Borri, bróðir Végarðs veradals, hafði farit sunnan frá konungi; en hertogi hafði fengit þeim sýslu suðr á Mœri, Sigurði pertli ok Eysteini á Aurum. Hann bað þá taka af lífi Þóri, hvar sem þeir fyndi hann. Ok þá er þeir fóru ór Niðarósi, spurðu þeir til Þóris er þeir kómu út til Flaðka, þá var Þórir sunnan kominn; ok skipuðu svá sinni ferð, at Eysteinn fór með suðr-landi, en Sigurðr sneri út til Rauða-bjarga. Þórir hafði farit með norðr-landinu, ok ætlaði heim it beinsta, ok ætlaði ekki at koma til bœjarins. Sigurðr mætti honum við Rauða-bjǫrg. Þóri þótti þat líkt, at ekki mundi þurfa griða at biðja, ok greip þegar til vápna; en fyrir því, at vápnin vóru ǫll bundin, þá varð ekki af vǫrn hans. Féll Þórir þar, ok annarr hirðmaðr er Héðinn hét. Þeir bǫrðu menn mjǫk þá er á skipinu vóru, ok tóku síðan skipit ok allt þat er á var, ok Þorberg son Þóris, ok fóru síðan inn til bœjar; ok fékk Þorbergr grið með margra manna bœn, ok [var hann] síðan með Skúla hertoga.

Sigurðr erkibiskup sigldi inn eptir Þróndheimi, ok spurði engi [tíðendi af] þinginu fyrr en hann kom í Leirangra; ok þótti honum í verra efni komit [en hann hugði]. Gerði hann þegar bréf til Hákonar konungs, at segja honum þessi tíðendi. En hann fór inn til bœjarins.

Skúli hertogi gerði menn frá sér, sem fyrr var ritat; ok fóru þessir á Hálogaland: Algauti fór it iðra um Eldu-eið; en Páll fótr ok Sigurðr pattin fóru it ytra á skipi, ok drápu þessa menn: fyrst þann mann er Jón hét, annan Jón svarta í Bjǫrey. Þaðan fóru þeir í Torgar, ok tóku upp fyrir þeim manni er Ingjaldr hét, ok [tóku] skútu hans. Þaðan fóru þeir í Brunneyjar, ok tóku þar aðra skútu. Þaðan til Tjólgar-heims, ok tóku upp allt fyrir Jóni silki.

En húspreyja hans gerði honum orð út í Veigu. En þegar sem hann spurði þetta, fór hann til Guttorms í Bjarkey; en hann hafði þá sýslu af konungs hendi í syðra hluta Hálogalands, ok fundusk þeir í Hereyjum. Jón sagði honum slík tíðendi sem hann hafði spurt; en Guttormr trúði varla; ok fóru þeir báðir á eitt skip, ok røru þeir til þess bœjar er Sandnes heitir.

Ok er þeir sátu í stofu um kveldit, kom þar inn njósnar-maðr Várbelgja; en þeir hǫfðu grun af, ok sló Guttormr hann øxar-hamars-hǫgg; ok komsk hann þaðan í brott. Síðan fóru þeir í kirkju, ok ætluðu þar at vera um nóttina.

En um dagsetrs-skeið kómu Várbelgir, ok kringðu þá um kirkjuna, ok báðu þá út ganga. Þeir vildu eigi út ganga. Þá sǫgðu Várbelgir, at þeir mundu brenna kirkjuna. Guttormr kvað eigi þess [skyldu] við þurfa. Þeir hétu honum griðum slíkum sem inn helgi Óláfr konungr hafði sett Heilagri kirkju. Ok við þat gekk hann út. Páll fótr tók þegar í hǫnd honum. Ok er hann kom ór kirkjudurunum var hann þegar drepinn. Jón silki komsk út um sǫnghúss-dyrnar, ok hljóp út á akrinn fyrir austan kirkjuna, ok var þar felldr. Þeir tóku þar mikit fé, ok þrettán-sessu er Guttormr hafði átt.

Síðan fóru þeir út í Sanda, ok drápu þar sonu Páls dálks, Óláf dálk ok Jón sylgju, hirðmenn konungs, ok tóku þar allt þat er þeir áttu. Þaðan fóru þeir út í Arneyjar, ok drápu þar Ásbjǫrn nebba í Meðalbúi, skutilsvein konungs, ok rændu fé ǫllu. Þaðan fóru þeir norðr í Salpta; þar bjó sá maðr er Einarr prestr hét; hann var [hirðmaðr, ok var] eigi heima; en þeir ræntu þar fé miklu.

Þaðan fóru þeir norðr til Leifnes; þar bjoggu þeir menn er Bolla-synir vóru kallaðir; ok gaf þeim þat líf, at þeir hǫfðu farit út í Skrofar þann dag. Þetta sama kveld kómu þar sveitungar Ívars Pétrssonar, Eirekr hvíti, ok Þórðr tǫnn. Þeir vóru báðir drepnir. Þar var ok særðr kaupmaðr sá er Jón smœðra hét. Svá bjoggu þeir búum Bolla-sona, at þeir settu út byrðing þeirra, ok hlóðu ǫllu því gózi er þeir áttu, nema búinu. Þar tóku þeir bæði lérept ok klæði, brennt silfr smíðat ok ósmíðat, ok mikit gang-silfr.

Annan dag fóru þeir í Hamarey, ok ætluðu at drepa Hákon rauð. Þeir mœttu ferju einni, ok sǫgðu [þeir] at Hákoni hefði komit njósn um ófriðinn. Síðan fóru þeir aptr til Leirness, ok vóru þar um nóttina.

En þegar Hákoni hafði njósn komit, þá skar hann upp herǫr, ok stefndi saman liði, ok hǫfðu þeir sjau skútur vel skipaðar. En svá var þeim sagt, at ráns-menn nǫkkurir hefði komit til Leirness, ok hefði tekit upp fyrir þeim brœðrum. Um morgininn í dagan kómu þeir til Leirness. Várbelgir hǫfðu hlaðit eina skútu með vápnum sínum. Hákon bað þá róa at sem mannligast.

En er Várbelgir heyrðu þetta, mælti Páll fótr: "Flýju vér undan! hér eru komnir Salptverir, ok vilja hefna Guttorms."

Algauti var [þá] til kominn, ok lá hann ǫðrum-megin nessins á þrettán-sessu, ok þar lá byrðingr Bolla-sona. Páll hljóp yfir nesit, ok bað þá hǫggva festarnar; sagði at drepnir vóru allir hans félagar. Þeir tóku Pál á skip til sín, ok røru til Leirness; ok vóru þeir Hákon á brottu.

Þá fóru orð í millum Várbelgja ok Bolla-sona; ok tóku þeir sér grið; ok skyldi Ívarr Bollason fylgja þeim suðr til Niðaróss; ok kómu þar fyrir Jólin.

Hertoginn lét sér mislíka, er þeir hǫfðu drepit Guttorm bónda ok Jón silki ór heilagri kirkju; ok lét þá setja í járn. Hertogi tók undir sik mestan hluta fjár þess er þeir hǫfðu norðan haft. Ívarr Bolla-son sættisk við hertogann, með því móti at hann skyldi gjalda tólf merkr gulls um þat fram sem hann hafði ræntr verit áðr; ok leysti hann svá líf þeirra brœðra.

Álfr af Leifastǫðum ok þeir félagar fóru á land upp sem ætlat var, ok hǫfðu fimm hundruð manna. Ok er [þeir] kómu austr um Fjall, drápu þeir Óláf Fríðuson, ok son hans, ok þann mann er Ívar hét. En flestum konungs-mǫnnum hafði þá njósn komit, ok gættu þeir sín í kirkjum eða í skógum. Ok er þeir kómu austr í Dali, skildisk við Sigurðr Tólason, ok veik hann í Eystri-Dali, ok drap þar þá menn er Leifs-synir vóru kallaðir.

En aðrir sveitar-hǫfðingjar fóru út til Osloar; ok var fyrir þeim Bárðr bratti, lendr maðr hertoga. Þar var fátt konungs-manna. Várbelgir gerðu Bárði orð, at sem flestir væri drepnir konungs-menn. En Bárði fór þat vel; ok sagði hvat hann hafði spurt; ok bað þá gæta sín. Fóru flestir allir í kirkju, ok gættu sín svá. Várbelgir kómu í bœinn um nóttina á óvart, ok drápu þessa menn: Sigurð pattinn, Grím magna, Ásólf, ok sex menn aðra. Eptir þat dvǫldusk Várbelgir í bœnum.

En [Véseti] fór austr í Vík ok hafðisk þar við um hríð; en því drap hann øngva menn, at hann óttaðisk at samnaðr mundi gǫrr í móti honum.

Hertogi hafði gǫrt norðan með Véseta prest einn Íslenzkan, til herra Knúts, með innsigli því sem átt hafði Hákon jarl faðir hans, ok þar með merki, ok bauð [honum], at hann skyldi vera jarl hans, sem honum þóttu þeir hafa áðr orðat nǫkkut. En herra Knútr vildi ekki á þat hlýða, ok bað prest fara brott. Þá er Símon kýr spurði til Véseta, ok herra Knútr sagði honum at hertogi hafði reist ófrið móti Hákoni konungi, þá samnaði Símon mǫnnum, ok Véseti at Helli, ok fóru at Véseta með fimm tigi manna, ok fundu hann á bœ þeim er Sólbjargir heita, ok drápu af honum sjau menn ok tuttugu. En Véseti komsk undan, ok fór austr á Markir, ok var [þar] til þess er hertogi kom austr um vetrinn.

Nú er at segja frá þeim er suðr vóru sendir at konunginum, Óláfi af Vígdeild ok Guttormi af Suðr-heimum. Þeim byrjaði seint, ok kom víða njósn fyrir þá; ok fengu þeir ekki mǫnnum náð; en víða drápu þeir bú, ok gerðu margar óspektir. Ok er þeir sá, at þeir máttu eigi sigla rakleiðis, þá dreifðusk þeir, ok fóru inn í fjǫrdu þar sem þeir [vissu] at konungs-menn vóru fyrir. Þeir kómu fyrst at Drómunesi, þar bjoggu þeir Árni leðrungr ok Eindriði, ok hjoggu þeir allt búit. Síðan snøru þeir inn um nesit, ok suðr eptir sundum, ok kómu til Árna blakks, ok tóku þar allt þat er þeir kómu hǫndum á; ok svá fyrir Ógmundi rostung, ok Andrési á Sjaumælingum. Þaðan fóru þeir suðr í Raumsdal, ok hjoggu hver-vitna bú konungs-manna. En hvergi náðu þeir mǫnnum, þvíat allir vóru suðr farnir undan. Nú skal hér standa um athœfi Várbelgja.

En nú skal tala um konunginn: — Þá er þeir hittusk um haustit, Hákon konungr ok Sigurðr erkibiskup, þá vóru þar komnir sendimenn hertogans, Bjǫrn ábóti ok Játgeirr skáld, ok Sóni síkr. Gerðisk þá þat ráð fyrir, at grið vóru sett milli konungs ok hertoga þann [vetr]. Setti erkibiskup þá grið, ok lagði þeim við bann er eigi héldi. Ritaði konungr þá bréf til hertogans með ábóta, ok bað hann halda [grið] þessi; ok gera konungi orð, ef hann vildi ǫðruvís gera.

En konungr gaf heimleyfi lendum [mǫnnum]; ok bað konungr þá fara varliga þar til er þeir vissi at haldin [væri] griðin. Þeir fóru norðr it ytra, ok væntu sér [einkis] ófriðar. Urðu þeir eigi varir við fyrr, Birkibeinar, en Várbelgir vóru fyrir sunnan þá; ok var þá engi kostr aptr at snúa. Ǫgmundr kræki-danz skyldi hafa sýslu í Orkadal, ok snøri hann inn í Súrnadal, ok sǫkði þar niðr skútu [sinni]. Árni blakkr skyldi hafa sýslu í Raumsdal, ok snøri hann suðr til konungs. En þeir konungs-menn, Sigurðr biskupsson ok hans menn, mœttu Várbelgjum á Lyngvers-flóa, ok komsk hann nauðuliga undan, ok fór hann suðr til konungs. En þeir konungs-menn, sem fóru á byrðingum með kaupeyri sinn, vóru drepnir þar sem staddir vóru.

Pétr Pálsson kom til Borgundar, er hann spurði at Várbelgir vóru fyrir sunnan á þrimr skútum, en sumir fóru norðan at honum. Pétr hafði lofat heim-ferð flestum sveitungum sínum; hann hafði mikla tvítog-sessu ok skútu með; snøri hann þá suðr sem skjótast. Ok er hann kom norðan at Hereyjum, var honum sagt, at Várbelgir lágu þar fyrir í hǫfninni á þrimr skútum. Ok er þeir Pétr kómu fyrir hǫfnina, lét hann blása í lúðr. Ok þegar sem Várbelgir heyrðu þat, ráku þeir af sér tjǫldin, ok røru í brott. Var þetta mis-jafnt virt fyrir Pétri. Sumir sǫgðu, at því léti hann blása, at hann vildi gera njósn Várbelgjum, ok vildi øngan ófrið hefja við hertoga. Sǫgðu þat sumir, at þar fyrir héldi hann heilum híbýlum sínum í Gizka. Pétr ok Ásólfr, ok Árni blakkr, ok Sigurðr biskupsson, fóru tómliga síðan er þeir kómu suðr um Staði.