Bókastaðir

Ribbungar sǫmnuðusk saman á Upplǫnd ok vóru fjǫlmennir í Mjǫrs. Þá lét Hákon konungr draga skip ór Osló ok upp í Elfi, ok vóru þessir menn fyrir: Ívarr af Skeðju-hofi ok Saxi blað-spjót. En er þeir kómu í Elfina, þá skipuðu þeir skipin sem bezt, ok gættu sín þar. Ribbungar létu þá eptir ǫll skip í Mjǫrs; ok vóru flestir farnir ór vatninu ok austr á Markir til móts við Knút.

Konungr fór ór Osló upp til Eiðs-vallar ok átti þing við bœndr. Gengu þeir þá í samheldi við konung á nýja-leik. Konungr snøri þá þaðan út á Raumaríki ok austr yfir Elfi; þvíat honum var sagt, at Knútr léti draga skip ór Hellisfirði, ok ætlaði upp á Markir ok þaðan í Elfina. Ok er konungr kom í byggðina þá er Heggin heitir, var honum sagt, at þat væri lygð. Snøri konungr þá aptr, ok fór út á Follu, ok síðan inn til Oslóar. Þat var hálfum mánaði eptir Páskir.

Þá er Knútr spurði at konungr var aptr horfinn, lét hann draga skip ór Hellisfirði, þar sem aldri hǫfðu skip dregin verit, ok kom þeim upp á Markir ok síðan norðr í Elfi; ok kom á óvart at þeim Ívari, ok eltu þá af skipum; ok fóru þeir síðan út til Oslóar á fund Hákonar konungs.

Sem konungrinn spurði þetta, lét hann draga hálfan fjórða tog skipa ór Osló, ok fylgði sjálfr. Hann gerði ok orð Arnbirni Jónssyni ok ǫðrum lendum mǫnnum, at þeir drœgi skip upp í Elfina, ok mætti þeir konunginum í Eyja-vatni.

Þá spurðu þeir til Haralds af Lautyn ok margra Ribbunga er vóru í bygð þeirri er Skaun heitir. Konungr gerði þá til þeirra nǫkkurar sveitir. Þeir mættusk á skógi nǫkkurum. Varð þar bardagi, ok flýðu Ribbungar, ok létu fimm tigi manna, en Birkibeinar fóru aptr til konungs.

Konungr lét þá draga skipin í á þá er Kinna heitir, ok þaðan rastar-langt eið áðr hann kom í Elfi. Þá var þeim sagt at Ribbungar hǫfðu snúit austr ór Elfinni; héldu Birkibeinar þá eptir þeim, ok drógu skipit um eið þat er Fundu-eið heitir, ok kómu til þess bœjar er Fála heitir; þá var þeim þegar sagt, at Ribbungar vóru austr á Vingri. Gékk konungrinn þá af skipum, ok flest-allt liðit, ok setti eptir Gunnbjǫrn bónda ok Saxa blað-spjót at gæta skipa; ok bað þá vera þeim-megin vatnsins sem hann fór. Var þetta Sunnu-nótt.

Ok um morguninn í lýsing kómu þeir jafn-fram kirkjunni á Vingri; þar var bóndi sá er Gunnarr hét, vinr konungs. Hann segir konunginum, at Ribbungar lágu þar ǫðrum-megin gegnt; en þeir røru hvern dag yfir vatnit at spyrja tíðinda. Þá bað konungr sína menn leynask í skóginum upp í frá bœnum. En er sólin tók at skína, þá sá Ribbungar hvar liðit lá í skóginum, ok snøru þegar út aptr skipum þeim-megin sem þeir vóru. Birkibeinar skunduðu þá ferð sinni; þvíat þá óttaði, at Ribbungar tœki skip þeirra.

Þá er konungrinn gékk af skipum, sendi hann nǫkkurar sveitir þangat sem hann spurði til Ámunda af Folavelli, ok kómu Birkibeinar at þeim óvǫrum. Vóru sumir drepnir, en sumir á kaf eltir, en flestir allir létu vápnin.

Um morgininn er Birkibeinar hljópu fram ór skóginum, sýndisk Ribbungum meira lið en var. Þá hljóp Haraldr af Lautyn út á ár-bakkann, ok spurði hverr fyrir liði réði.

Haraldr stangar-fylja svaraði: "Kennask munu vér frændr; en vér erum hér kuslungar, ok sýslumenn af Upplǫndum."

Hinn svarar: "Sjaldan hafi þér svá mikit lið [eða] jafn-vel búit; eða hvar er Hákon konungr?"

"Hér er hann," segir Haraldr.

Hinn svarar: "Hví vildi hann taka á sik svá mikla vesuld at láni, at rekask allt á Markir austr at oss Ribbungum?"

"Meirr ætla ek nauðsyn til þess en ofkeski," segir Haraldr, "at støkkva slíkum óaldar-flokki ór landinu sem þér hafit."

Fóru þá hvárir-tveggju sem mest máttu þeir; skutusk þeir á þar sem in var mjóst. Þá gerði Guð, sem jafnan, mikla miskunn við Hákon konung, þvíat þeir sem á skipum vóru, gengu þar upp sem konungr hafði ráð fyrir gǫrt, ok fundu [þar] sveit af Ribbungum, ok drápu þá alla. Þá urðu þeir varir við, at megin-herrinn Ribbunga var þeim-megin árinnar. Snøru þeir þá yfir ána ok mœttu konunginum; urðu þá hvárir ǫðrum fegnir. En þegar Ribbungar sá, at konungr hafði náð skipum sínum þá snøru þeir austr aptr sinni ferð.

En þar var svá mikill straumr, ok há-steint í ánni, er konungr náði skipum, ok þar sem Ribbungar vóru komnir, at hvárir-tveggju gengu á land, ok leiddu skip sín, en sumir stýrðu með forkum; ok ef nǫkkut reip bilaði á ein-hverju skipi, var þat þegar í foraði, ok þeir sem á vóru. Ok er þeir kómu þar sem mjóst var áin, hvíldusk hvárir-tveggju; ok ætlaði konungr at snæða; en Ribbungar skutu á þá, ok varð því ekki af snæðingu. Fóru þá hvárir-tveggju sem mest, þar til er Ribbungar kómu til kirkju-bœjarins þar sem þeir hǫfðu áðr verit.

Gékk þá enn fram Haraldr af Lautyn ok fleiri Ribbungar, ok mæltu mǫrg at ferlig til Birkibeina. En konungr kallaði til sín Óláf sundram, sveitung Arnbjarnar Jónssonar, ok bað hann segja Ribbungum at þeir hætti fólsku-orðum, ok bað þá bíða þar til þess er skip hans kœmi, ok mætti þeir þá fleira við eigask en orð ein. Ribbungar kvóðusk þat gjarna vilja.

Þat er [er nú því næst, at] fjórtan skip kómu til konungs; skipaði hann þau sem bezt. Ok meðan konungr gerði þetta, lǫgðu Ribbungar austr með kirkjunni; ok upp um þver-á eina lítla, í vatn þat er Vingrsjór heitir; þat gengr allt at Eiða-skógi.

Birkibeinar røru yfir ána. Ok er þeir kómu á miðja, þá sá þeir at Ribbungar hǫfðu fylkt fyrir þeim, ok skutu á þá í ákafa; ok hugðu Birkibeinar, at þeir mundu bíða vilja, ok þótti flestum háskasamligt at þeim at ganga; þvíat ár-bakkinn var þriggja spjót-skapta hár sá er þeir stóðu á; en leiran svá blaut, at annarr fótr stóð fastr þar til er annarr var niðr settr; en Birkibeinar røru þó at sem djarfligast. En er skipin renndu at landi, þá flýðu Ribbungar; en Birkibeinar gengu upp, ok hugðu at þeir mundu bíða ofarr meirr. Ok er þeir kómu upp á bakkann, vóru Ribbungar hvergi nær.

Snøri Hákon konungr þá aptr til skipa sinna, ok fór austr eptir vatninu þar sem skip Ribbunga fóru undan. Røru hvárir-tveggju sem mest. Knútr fór it efra um skóga austr með vatninu. En er Ribbungar kómu til vatns-endans, hljópu þeir af skipum. Konungrinn kom þá eptir, ok felldi af þeim nǫkkura menn, ok tók ǫll skip, ok snøri aptr.

Kom hann um morguninn í dagan þangat sem hann hafði á skip gengit. Þetta var Mánadag í Gagndǫgum. Konungr bað menn snæða, þvíat þeir hǫfðu ekki etit síðan Laugardaginn.

Þar kómu til konungs njósnir þær er hann hafði sent eptir Ribbungum; ok sǫgðu, at Knútr hafði snúit it beinsta út á Markir. Snøri konungr þá norðr, ok svá upp á Heiðmǫrk, ok drógu skipit um Fundu-eið, ok svá í Mjǫrs. Hallvarðr biskup var þá í Hamri; ok var konungr með honum Helga-Þórsdag í góðum fagnaði. Skipaði Hákon konungr ǫll Upplǫnd, ok setti menn til skipa-gæzlu. Eptir þat fór hann til Eiðs-vallar, ok þaðan til Oslóar. Hann var þar hálfan mánuð áðr hann bjósk austr til Elfar.

Þá er Hákon konungr var búinn at fara austr til Lands-enda, kómu bréf frá Knúti ok Frú Kristínu ok Lǫgmanni, ok leituðu þau Knúti griða til konungs; ok sǫgðu, at hann vildi á hans vald koma þegar sem hann kœmi austr. Þau báðu þetta fara leyniliga svá at eigi yrði Ribbungar varir við; þvíat þeir vildu hafa Knút at dauða-manni ef hann fœri frá þeim. Konungr fagnar þessu vel, ok gerði bréf í mót; hét Knúti, frænda sínum, bæði griðum ok sœmðum, ef hann kœmi á hans vald.

Ok er Hákon konungr kom austr í Elfina, var honum sagt at Ribbungar vóru upp í Væni. Gerði konungr þá njósn til Frú Kristínar, at vita hvárt nǫkkut skyldi haldask af því sem Knútr hafði mælt. En Frú Kristín segir svá, at hon mundi sjálf koma at frið-helga Knút, son sinn, við konung. Þar var þá Ormr biskup með konungi [ok] margir lendir menn er konungr ætlaði við þessa sættar-stefnu at hafa. Ok sat hann hálfan mánuð í Konunga-hellu; ok kómu hversdagliga menn Frú Kristínar, ok segja þá ok þá at Knútr mundi koma á hans vald.

Herra Knútr hafði þá ráð með hǫndum þat er aldri slíkt hafði Hákon jarl faðir hans, ok mikil svik fylgðu. Hann lét draga austan yfir Eiða-skóg skip þar sem aldri vóru fyrr dregin, ok kom á óvart mǫnnum konungs í á þeirri er Varma heitir, jafn-fram Eiðs-velli; ok mundi hann hafa þar fyrir komit miklum styrk konungsins á Upplǫndum, ef eigi væri miskunn Guðs meiri en trúleikar Ribbunga.

Þar var fyrir konungs-mǫnnum Ívarr af Skeðju-hofi, Jón ketlingr, Erlingr Rúm-stafr, Þorgeirr biskups-maðr, Andrés hvíti. Þeir vóru á skipum; en bœndr heldu samnaði á Eiðs-velli. Þá er Birkibeinar fengu njósn af Ribbungum, gerðu þeir orð bóndum; ok fóru þeir sem fræknastir vóru ór samnaðinum út á skip til Birkibeina. Ribbungar hǫfðu stór-skip. Þeir hǫfðu dregit fjórtan-sessu austan ok tólf skip. Birkibeinar hǫfðu smæri skip.

Ok er þeir fundusk, tóksk bardagi með þeim; ok veitti Birkibeinum þyngra í enni fyrstu atlǫgu, ok svá, at næsta vóru þeir á flótta komnir. Þá kom til Jón ketlingr ok Erlingr Rúm-stafr á karfa einum, ok réttu Birkibeinar þá við. Snøri mann-fallinu í lið Ribbunga; ok vánu bráðara tóku þeir undan. Knútr hljóp á kaf, ok fékk nauðuliga forðat sér. Þar féll mart vildar-lið af Ribbungum; en Birkibeinar urðu margir sárir. Ívarr bóndi fékk fótar-sár, ok gékk jafnan haltr síðan. Birkibeinar tóku þar ǫll skip Ribbunga.

Eptir þetta dirfðusk bœndr mjǫk móti Ribbungum, svá at þeir fóru jafnan at þeim, ok drápu mart manna fyrir þeim.