Bókastaðir

Þorgerðr hét kona gǫmul, kǫllut kráka, hon var skaphǫrð mjǫk, ok þó trúfǫst í ǫðru lagi; hon hafði verit hjá Guðmundi biskupi, þá er hann var í Odda hjá Sæmundi, ok sagði marga góða luti af hans framferð ok háttum, sem sannir mundu allir vera. Þá er hon var fimtøg at aldri ok þrim vetrum meirr, tók hon augnaverk svá sterkan, at bæði hennar augu sukku meðr sprungnum sjáldrum, ok fór úr vágr ok holdfúi; varð hon með ǫllu steinblind, ok stóð með því um þrjá tigu ára.

Hon hafði hjá sér dagliga vatn Guðmundar biskups, ok bar þat upp í skoltana, ok þóttisk linan af fá, er kalt var; með hjartaligu ákalli ok áheitum bað hon til hins góða Guðmundar biskups sér miskunnar ok vægðar síns meinlætis. Margan tíma sótti ek, bróðir Arngrímr, henni þetta vatn í mínum barndómi, þvíat hon var með feðr mínum fimmtán vetr, ok þar andaðisk hon, sem hon hafði átta tigu ára ok þrjú ár. Fekk hon sýn sína á Guðmundardag, ok var skygn, svá at hon sá mann á hesti um hálffjórðungs veg; prófaði þetta faðir minn ok margir aðrir dugandi menn, en hon lifði tvá vetr síðan.

Má þat sýnask nǫkkuð einkanligt, at þessum góða guðs vin líkaði at lækna svá gamlan aldr ok til lítillar nytsemdar færan eptir manna ásýn. Hér um segir herra Arngrímr svá fallit:

Hér næst skal setja annat tákn sæmiligt í grein ok ǫðru lagi sem úlíkast, at þat birtisk kristninni með eilífri frægð, hversu þessi blezaðr biskup fremr sik háleitan í vǫldum verðleik, hvar er hann hjálpar fyrir heit blautu barns beini eða ǫrvasa aldri, sem nú [var] áðr litlu lesit.

Í Vestfjǫrðum, er opt vóru nefndir, var kona sú, er átti brjóstbarn í reifum vafit, þat sama barn varð fyrir strǫngum augnaverk, at með æsiligum harmi sprakk út augasteinninn annarr, svá at móðirin tók hann með ǫllu fráskildan sjáldrinu, ok vafði í einum klút, lét svá niðr í læsta kistu, ok gekk aptr til barnsins, með svá hjartaligri sorg, sem móðirin kann hafa með sitt blóð ok bein, þvíat hon sá æfinlig ǫrkyml á barni sínu, en þat til auka, at þat grét svá sárt, at engi huggan mátti nær koma. Móðirin snýr þá hug sinn til almáttigs guðs, ok til trausts virðuligs herra Guðmundar biskups, með þeirri framjátan, at hon skal sækja hans legstað, með offri þvílíku sem hon nefndi til; ok án dvǫl, eptir þetta staðfast, fellr grátrinn í kyrt, ok hægr svefn kemr í staðinn, svá at á næstu nátt hefir barnit beztu náð; ok um morguninn eptir, sem hon tekr þat upp til brjósts at gefa því mjólk, sér hon svá signaðan lut, ok hverri tungu lofligan, at barnit er albœtt, með aptr goldnum augum ok heilsu.

Móðirin grét í fagnaði, ok rennr hvatliga til þeirrar kistu, er hon hafði augasteininn lukt í klútinum, ok sér þar annan hlut mjǫk merkiligan ok einkanligan: knútar allir vóru kyrrir, en steinn í brottu; ok til marks um, at hann hafði þar legit, lá eptir ein blóð-drák í þurru léreptinu; sýndi hon þetta knýti skynsǫmustum mǫnnum í því héraði, ok þar með tvá vátta: fagra heilsu barnsins ok blóð-drákina. Yfir þenna dýrmæta hlut segir svá Einarr Gilsson:

Ok enn segir hann svá:

Í Vestfjǫrðum var kona nǫkkur ǫreiga, er dóttur átti mjǫk gálausa ok hégómafulla; móðirin elskaði hana heitt ok hjartaliga ei því síðr.

Enni yngri bar svá til, at hon sagði sik þyrsta eitt kveld; móðir hennar gengr til brunns, ok berr inn vatnit ok gaf henni, en in yngri drakk. Eptir lítinn tíma œpti hon hátt, ok er móðirin heyrir þat, spyrr hon hverju gegni.

Unga kona svarar: "mik skerr innan svá sárt," segir hon, "at ek veit at nokkut hefir verit í vatninu mjǫk úhreint." Meðr þessum orðum heldr hon at sér hǫndunum sem fastast, ok veltir sér á ymsar hliðar ok œpir mjǫk sárt. "Móðir mín," segir hon, "heitum við á hinn góða Guðmund biskup!" — ok þær gera svá með fǫstu heiti; at þær báðar skulu ganga til Hóla sem fyrst verða þær liðugar, gefa eyri sǫluvoðar ok syngja nǫkkurum sinnum Pater noster. Ok sem þat er gǫrt, leggsk stúlkunni fyrir brjóst, ok setr at henni spýju mikla, ok sem ljós er til borit, ok leitat sem gǫrst, ef nǫkkut fyndisk kvikt í því er hon upp seldi, ok fannsk þat meðr engu móti.

Eptir þetta leitaði móðirin henni hœginda, þvíat stúlkan var þá mjǫk meginlaus ok lítt haldin; liggr hon þannveg þar til um kveldit koma heimamenn hverr í sína sæng, utan móðir hennar, hon vakir yfir dóttur sinni, biðr henni hjálpar með gráti. Mærin segir, at hon hefir mikinn sárleik fyrir brjóstinu, en þykkisk ei kenna skurðarins síðan er hon spjó.

Ok sem á leið nóttina sofnar hon; í þeim [svefni] birtisk henni tíguligr maðr í dǫkkri kórkápu með bjartri ásjónu, hann talar svá: "mjǫk undra nálægir menn krankdóm þinn, en hann kom þér til makliga sakir gáleysis, er þú hefir á margan hátt, en sjá nú hvern gest þú hefr viðtekit." Hann rétti þá fram hǫndina, ok sýndi einn vatnorm, er lá í hans lófa. Ormrinn vildi hrǫkkvask til hennar, en þessi hinn ágæti læknir reist einn hring í lófa sér með fingrinum, ok hrǫktisk ormrinn þar innan í, en þorði alldri á at ráða hringínn.

Þessi talar þá: "því gleyptir þú þenna orm at þú gleymdir krossmarki ok gerðir þat ei fyrir þér, þar er þú máttir ekki sjá í myrkrinu hvat er þér var borit; en nú, þótt þú sér heil gǫr, nýtr þú ekki þín at því, heldr guðs miskunnar ok trúfesti móður þinnar, þvíat hon hét til mín með hjartaligri góðfýsi; en ek em Guðmundr biskup Arason frá Hólum."

Eptir þetta leggr hann sínar hendr á hennar líkam, þar sem sárastr var. At þessu lyktuðu hvarf hann af hennar augsýn, en hon vaknaði með feginleik, ok sagði mœðr sinni ok mǫrgum ǫðrum, ok lofuðu allir guð. Þær mæðgur fóru til Hóla eptir heiti sínu, en hin unga kona lagði af leikinn ok lausung, ok elskaði mjǫk Guðmund biskup meðan hon lifði. Hér um kvað herra Arngrímr:

Ok enn kvað hann:

Anno domini millesimo trecentesimo quadragesimo tertio kom sú kona til Hóla ór Vestfjǫrðum, er Yngvildr Magnúsdóttir hét; henni bar svá til, at hon gekk til brunns eptir dagsetr á langafǫstu, ok tók sér vatn meðr úhreinni fǫtu ok drakk skjótliga, ok í sylgnum þóttisk hon kenna þvílíkt, sem hon gleypti hár eða nokkurs háttar strá með vatninu. Eptir þat sésk hon um, ok finnr á barmi fǫtunnar liggja einn vatnorm lítinn; ǫnnur kona, sem gekk með henni, sá þetta sama, ok vildi þar fyrir eigi drekka.

Ok eptir páska um várit fann hon með sér, at hon var stungin innan, því líkast sem þá er maðr pikkar sjálfs síns kjǫt með nálarodd, var þetta optarr ok meirr sem á leið várit, ok þar til hon digraðisk meirr ok meirr af þessu, á þann hátt sem hǫfn vex með konu. En hvat þarf þetta orðum drýgja? hennar þessi krankleiki vex með svíðandi kvǫl ok sárligri pínu, ok hennar líkami þrútnar svá, at hon hafði digrleika til þótt hon gengi með tveimr bǫrnum; þá var hon hǫrmuligast innan skorin er hon fastaði, en helzt þótti henni til linanar at drekka sem optast. Ferr slíku fram, sem nú var sagt, um hennar hag sex misseri, þar til sem hon leggsk í kǫr at þrotum komin; en er hennar þingaprestr lítr þat, heitr hann í fyrstu fyrir henni á himneskan fǫður himinríkis, með fulltingi várrar frú ok hins góða Guðmundar biskups, at þessarrar konu eymd yfirlúkisk á einhvern hátt af þungri kvǫl. Ok sem hon játtar at ganga til Hóla þegar hon verðr fær, með þeirri ǫlmusu, sem hennar fátækt mætti vel offra. Með þessu heiti dreypir prestr beinavatni Guðmundar biskups á varrar henni, ok er þat niðr rennr, þykkir henni nǫkkvat þrøngvask upp í kverkrnar með miklum sárleik, svá at hon spýr blóði.

En er prestrinn sér þat, tekr hann með sínum fingrum brott af hennar kverkum þann vatnorm, er með henni fœðzk hafði, á vǫxt sem lítill silungr spannar langr; hann hefir bæði bægsl ok sporð. Sem þetta kvikvendi var út dregit ór hennar munni, fær hon langt úvit, ok ór því er dreypt á varrar henni, nœrisk hon þá, ok þó mjǫk harðla seint, svá at hon verðr eigi heil innan næstu tólf mánaða; fekk hon þó fulla heilsu um síðir ok lofaði sannan guð ok hinn góða Guðmund biskup. Yfir þessa jartegu segir Einarr Gilsson:

Þat er góðum mǫnnum kunnigt, hversu margar jartegnir ok dásamligar guð allvaldandi hefir virðzk at vinna fyrir ákall þessa síns vinar, hins góða Guðmundar biskups, sem skinit hefir í skærri trú heilags siðferðis andaliga ok líkamliga, sem hinn bjartasti gimsteinn ok geisli skínandi sólar; er þat eigi undarligt, þótt hann hafi syndugar sálur frelstar fyrir sitt iðuligt ákall með algǫrri skynsemd, endrgetnar fyrir vatn ok helgan anda þeim til lausnar ok leiðréttu. En hitt er yfirvættis mildi, at hann hefir heiðnum hólpit, ok þeim, er ekki hafa kunnat [at] biðja fyrir sér; ok til þess at þetta sannisk, þá heyri þat er eptir ferr.

Þat bar til í einum stað á Íslandi, at tveir menn, karlmaðr ok kona, hǫfðu at fara með heiðit barn til skírnar; lá þeirra vegr yfir á nokkura; var þetta vetrartíma. Ok er þau komu at ánni, þá sá þau, at hon var í leysingu ok jakafǫr á allmikil; þau tǫluðu með sér, at illt var yfir ána, ok karlmaðrinn sagði, at hann vænti at duga mundi, ok veðr yfir ána, ok aptr í mót konunni, ok tekr honum vatnit í beltisstað.

Hann talar til konunnar: "leys af þér skikkju þá, er þú berr barnit í, ok skal ek setja hana upp á herðar mér, síðan vað hjá mér forstreymis, ok halt undir belti mér!" — ok með þessu vaða þau á út. Sem þau koma á miðja ána, þá losna fœtrnir undir konunni, ok í þessu sér hann at rekr at þeim mikinn ísjaka; þykkisk þá sjá, til hvers at draga mun; verðr þat þá fyrir, at hann skýtr skikkjunni ok barninu upp á ísbrúnina, en jakinn færir þau í kaf bæði, rekr þau ofan eptir á bæði, ok svá jakann. Ok með því, at guð vildi lengja lif þeirra, þá rekr þau aptr til sama lands. Ok sem þau koma þar ok fá upp staðit, sjá þau hvárki jakann né barnit, enda dimmaði þá af nótt.

Þau felldu bæði tár fyrir slys sitt, ok kómu heim til sama bœjar. Faðir ok móðir, sem þau heyrðu, kærðu hǫrmuliga sína sorg ok grétu sárliga dauða barnsins.

Móðirin mælti þessi orð [með] hræðiligum gráti: "veittu nú, hinn blezaði biskup Guðmundr, at barninu verði þessi á at skírnarvatni," en ei kom þeim til minnis at heita, þvíat þeim sýndisk þat yfir megn. Líðr svá nóttin.

Um morguninn talar faðirinn til þessa manns: "fǫrum til árinnar!" — Ok sem þeir fram kómu í þann stað, sem þau hǫfðu fyrr til ráðit, sjá þeir þar eigi glíkligt til gleði, ganga síðan ofan með ánni, þar til sem þeir koma út at ósi, lá þá fyrir víðr sjór; stóðu við ósinn naust nǫkkur ok þar í sjáróðrar skip.

Húskarlinn talar til bóndans: "ek sé jaka stóran ok svarta hrúgu ofan á, en ei fær ek greint sakir fjarska hvat er, má líkast þykkja at selr liggi uppi." Ok með guðs vilja ýta þeir einum bát af naustinu ok róa til jakans; má þar sjá mikit miskunar-tákn grœðara várs, fyrir ákall síns ynniligs vinar herra Guðmundar; þar liggr barnit í skikkju, lífs ok heilt um vetrlanga nótt, ok sýgr fingr sinn. Taka barnit með fagnaði ok fœra til skírnar. Hér yfir segir Einarr Gilsson vísu:

Til lofs ok dýrðar almáttigum guði, ok þessum góða guðs vin Guðmundi biskupi til heiðrs, eru at segja tveir dásamligir hlutir af vatni ór þeim brunnum, sem herra Guðmundr biskup hafði vígt í sínum biskupsdómi: hefir vatnit í hvárumtveggja stað um vendat sinni náttúru í annat efni, en líkanligt mátti verða eða náttúruligt. Bar svá til í ǫðrum stað, í Hornafirði á Íslandi, at menn vildu taka bragðals-eld millum tveggja trjá, ok lá þeim harðla mikit við at hafa eldinn; þeir vóru at lengi ok fengu eigi, ok vissu eigi hvat þeir skyldu til taka. Þá talaði einn af þeim: "viti menn, sveinar!" segir hann, "at ek sé ráðit; vér skulum taka hnjóskinn ok reka niðr í vatn Guðmundar biskups, ok þá trúir ek at vér fáim eldinn;" Þeir gerðu svá, ok settu hnjóskinn nýdreginn ór vatninu framan í bragðalinn, ok drógu litla hríð áðr þeir hǫfðu eld ínóg; sýnisk oss ok ǫðrum góðum mǫnnum slíkir hlutir mjǫk [dásamligir], því vér sjám ei nokkuð ólíkara í sinni náttúru en vǫku vatnsins ok þurku hnjósksins.

Í ǫðrum stað bar svá til í Vestfjǫrðum, sem mjǫk er titt í því landi, þó at ei sé vel, at menn tefla kvátru; var hér ok svá, at tveir menn sátu yfir taflit ok pantaðu þar við eitt ok annat, af því sem þeir til hǫfðu; gekk ǫðrum merkiliga verr, þviat honum dugði eigi teningr, en þat er ónáttúra þess tafls, at því meira sem hann lætr þar í, þeim mun síðr vill hann af létta, ok þar kom sem þeim brast lýsi; var þá ei kostr annars en hetta taflinu, þvíat þetta gerðisk á myrkri nátt; undi sá þá allilla við, er látit hafði, ok mælti fyrir munni sér: "vili nú hinn góði Guðmundr, at ek vinni aptr þat sem ek hefir látit, þá skal ek minnr leggjask í þessa ónytjugerð heðan af en hingat til." Síðan talar hann til þess, er hlotit hafði: "kumpán, viljum tefla lengr!" — Hann svarar: "hversu megum við þat, þar er við hǫfum ekki at lýsa?" — "Eigi er svá," sagði hinn, "okkr hindrar aldri lýsi;" Stendr upp frá borðinu, tekr sér eitt ker, ok gengr til Guðmundar-brunns, ok berr heim vatnit í kerinu ok steypir í lampann; síðan setjask þeir til ok tefla, ok brennr vatnit sem hit skírasta lýsi. Lofuðu allir nærverandi sannan guð ok hinn góða Guðmund biskup. En sá, sem vatnit bar til, lagði af kvátruna ok þakkaði guði, sem honum gaf aptr vinna allt þat, sem hann hafði tapat í þessi ógá.

Sjám vér eigi úlíkara vatnsins náttúru en hér varð í tveim stǫðum, þar er þat snerisk í feiti ok þurku, gefandi svá næring ok tendran eldinum móti náttúru. Svá kvað herra Arngrímr: