Bókastaðir

Þorgerðr hét kona gömul, köllut kráka, hún var skaphörð mjök, ok þó trúföst í öðru lagi;Þorgerðr hèt kona gömul, köllut kráka, hún var skaphörð mjök, ok þó trúföst í öðru lagi; hún hafði verit hjá Guðmundi biskupi, þá er hann var í Odda hjá Sæmundi, ok sagði marga góða luti af hans framferð ok háttum, sem sannir mundu allir vera. Þá er hún var flmtög at aldri ok þrim vetrum meirr, tók hún augnaverk svá sterkan, at bæði hennar augu sukku meðr sprúngnum sjáldrum, ok fór úr vágr ok holdfúi; varð hún með öllu steinblind, ok stóð með því um xxx ára. Hún hafði hjá sér dagliga vatn Guðmundar biskups, ok bar þat upp í skoltana, ok þóttist linan af fá, er kalt var;Hún hafði hjá sèr dagliga vatn Guðmundar biskups, ok bar þat upp í skoltana, ok þóttist linan af fá, er kalt var; með hjartaligu ákalli ok áheitum bað hún til hins góða Guðmundar biskups sér miskunnar ok vægðar síns meinlætis.með hjartaligu ákalli ok áheitum bað hún til hins góða Guðmundar biskups sèr miskunnar ok vægðar síns meinlætis. Margan tíma sótti ek, bróðir Arngrímr, henni þetta vatn í mínum barndómi, þvíat hún var með feðr mínum flmtán vetr, ok þar andaðist hún, sem hún hafði lxxx ára og þrjú ár. Fekk hún sýn sína á Guðmundardag, ok var skygn, svá at hún sá mann á hesti um hálffjórðúngs veg;Fèkk hún sýn sína á Guðmundardag, ok var skygn, svá at hún sá mann á hesti um hálffjórðúngs veg; prófaði þetta faðir minn ok margir aðrir dugandi menn, en hún lifði tvá vetr síðan. Má þat sýnast nökkuð einkanligt, at þessum góða guðs vin líkaði at lækna svá gamlan aldr ok til lítillar nytsemdar færan eptir manna ásýn. Hér um segir herra Arngrímr svá fallit:Hèr um segir herra Arngrímr svá fallit:

Hér næst skal setja annað tákn sæmiligt í grein ok öðru lagi sem úlíkast, at þat birtist kristninni með eilífri frægð, hversu þessi blezaðr biskup fremr sik háleitan í völdum verðleik, hvar er hann hjálpar fyrir heit blautu barns beini eðr örvasa aldri, sem nú [var] áðr litlu lesit.Hèr næst skal setja annað tákn sæmiligt í grein ok öðru lagi sem úlíkast, at þat birtist kristninni með eilífri frægð, hversu þessi blezaðr biskup fremr sik háleitan í völdum verðleik, hvar er hann hjálpar fyrir heit blautu barns beini eðr örvasa aldri, sem nú [var] áðr litlu lesit.

Í Vestfjörðum, er opt vóru nefndir, var kona sú, er átti brjóstbarn í reifum vafit, þat sama barn varð fyrir ströngum augnaverk, at með æsiligum harmi sprakk út augasteinninn annarr, svá at móðirin tók hann með öllu fráskildan sjáldrinu, ok vafði í einum klút, lét svá niðr í læsta kistu, ok gekk aptr til barnsins, með svá hjartaligri sorg, sem móðirin kann hafa með sitt blóð ok bein, þvíat hún sá æfinlig örkyml á barni sínu, en þat til auka, at þat grét svá sárt, at engi huggan mátti nær koma.Í Vestfjörðum, er opt vóru nefndir, var kona sú, er átti brjóstbarn í reifum vafit, þat sama barn varð fyrir ströngum augnaverk, at með æsiligum harmi sprakk út augasteinninn annarr, svá at móðirin tók hann með öllu fráskildan sjáldrinu, ok vafði í einum klút, lèt svá niðr í læsta kistu, ok gekk aptr til barnsins, með svá hjartaligri sorg, sem móðirin kann hafa með sitt blóð ok bein, þvíat hún sá æfinlig örkyml á barni sínu, en þat til auka, at þat grèt svá sárt, at engi huggan mátti nær koma. Móðirin snýr þá hug sinn til almáttigs guðs, ok til trausts virðuligs herra Guðmundar biskups, með þeirri framjátan, at hún skal sækja hans legstað, með offri þvílíku sem hún nefndi til; ok án dvöl, eptir þetta staðfast, fellr grátrinn í kyrt, ok hægr svefn kemr í staðinn, svá at á næstu nátt hefir barnit beztu náð; ok um morguninn eptir, sem hún tekr þat upp til brjósts at gefa því mjólk, sér hún svá signaðan lut, ok hverri túngu lofligan, at barnit er albætt, með aptr goldnum augum ok heilsu.ok um morguninn eptir, sem hún tekr þat upp til brjósts at gefa því mjólk, sèr hún svá signaðan lut, ok hverri túngu lofligan, at barnit er albætt, með aptr goldnum augum ok heilsu. Móðirin grét í fagnaði, ok rennr hvatliga til þeirrar kistu, er hún hafði augasteininn lukt í klútinum, ok sér þar annan hlut mjök merkiligan ok einkanligan: knútar allir vóru kyrrir, en steinn í bröttu;Móðirin grèt í fagnaði, ok rennr hvatliga til þeirrar kistu, er hún hafði augasteininn lukt í klútinum, ok sèr þar annan hlut mjök merkiligan ok einkanligan: knútar allir vóru kyrrir, en steinn í bröttu; ok til marks um, at hann hafði þar legit, lá eptir ein blóð-drák í þurru léreptinu;ok til marks um, at hann hafði þar legit, lá eptir ein blóð-drák í þurru lèreptinu; sýndi hún þetta knýti skynsömustum mönnum í því héraði, ok þar með tvá vátta: fagra heilsu barnsins ok blóð-drákina.sýndi hún þetta knýti skynsömustum mönnum í því hèraði, ok þar með tvá vátta: fagra heilsu barnsins ok blóð-drákina. Yfir þenna dýrmæta hlut segir svá Einarr Gilsson:

Í Vestfjörðum var kona nökkur öreiga, er dóttur átti mjök gálausa ok hégómafulla;Í Vestfjörðum var kona nökkur öreiga, er dóttur átti mjök gálausa ok hègómafulla; móðirin elskaði hana heitt ok bjartaliga ei því síðr. Enni ýngri bar svá til, at hún sagði sik þyrsta eitt kveld; móðir hennar gengr til brunns, ok berr inn vatnið ok gaf henni, en in ýngri drakk. Eptir lítinn tíma æpti hún hátt, ok er móðirin heyrir þat, spyrr hún hverju gegni. Únga kona svarar: mik skerr innan svá sárt, segir hún, at ek veit at nokkut hefir verit í vatninu mjök úhreint. Meðr þessum orðum heldr hún at sér höndunum sem fastast, ok veltir sér á ymsar bliðar ok æpir mjök sárt.Meðr þessum orðum heldr hún at sèr höndunum sem fastast, ok veltir sèr á ymsar bliðar ok æpir mjök sárt. Móðir mín, segir hún, heitum við á hinn góða Guðmund biskup! — ok þær gera svá með föstu heiti; at þær báðar skulu ganga til Hóla sem fyrst verða þær liðugar, gefa eyri söluvoðar ok sýngja nökkurum sinnum Pater noster. Ok sem þat er gjört, leggst stúlkunni fyrir brjóst, ok setr at henni spýju mikla, ok sem ljós er til borit, ok leitað sem gjörst, ef nökkut fyndist kvikt í því er hún upp seldi, ok fannst þat með engu móti. Eptir þetta leitaði móðirin henni hæginda, þvíat stúlkan var þá mjök meginlaus ok lítt haldin; liggr hún þannveg þar til um kveldit koma heimamenn hverr í sína sæng, utan móðir hennar, hún vakir yfir dóttur sinni, biðr henni hjálpar með gráti. Mærin segir, at hún hefir mikinn sárleik fyrir brjóstinu, en þykkist ei kenna skurðarins síðan er hún spjó. Ok sem á leið nóttina sofnar hún; í þeim [svefni] birtist henni tíguligr maðr í dökkri kórkápu með bjartri ásjónu, hann talar svá: mjök undra nálægir menn krankdóm þinn, en hann kom þér til makliga sakir gáleysis, er þú hefir á margan hátt, en sjá nú hvern gest þú hefr viðtekit.í þeim [svefni] birtist henni tíguligr maðr í dökkri kórkápu með bjartri ásjónu, hann talar svá: mjök undra nálægir menn krankdóm þinn, en hann kom þèr til makliga sakir gáleysis, er þú hefir á margan hátt, en sjá nú hvern gest þú hefr viðtekit. Hann rétti þá fram höndina, ok sýndi einn vatnorm, er lá í hans lófa. Ormrinn vildi hrökkvast til hennar, en þessi hinn ágæti læknir reist einn hríng í lófa sér með fíngrinum, ok hröktist ormrinn þar innan í, en þorði alldri á at ráða hríngínn.Ormrinn vildi hrökkvast til hennar, en þessi hinn ágæti læknir reist einn hríng í lófa sèr með fíngrinum, ok hröktist ormrinn þar innan í, en þorði alldri á at ráða hríngínn. Þessi talar þá: því gleyptir þú þenna orm at þú gleymdir krossmarki ok gjörðir þat ei fyrir þér, þar er þú máttir ekki sjá í myrkrinu hvat er þér var borit;Þessi talar þá: því gleyptir þú þenna orm at þú gleymdir krossmarki ok gjörðir þat ei fyrir þèr, þar er þú máttir ekki sjá í myrkrinu hvat er þèr var borit; en nú, þótt þú sér heil gjör, nýtr þú ekki þín at því, heldr guðs miskunnar ok trúfesti móður þinnar, þvíat hún hét til mín með hjartaligri góðfýsi;en nú, þótt þú sèr heil gjör, nýtr þú ekki þín at því, heldr guðs miskunnar ok trúfesti móður þinnar, þvíat hún hèt til mín með hjartaligri góðfýsi; en ek er Guðmundr biskup Arason frá Hólum. Eptir þetta leggr hann sínar hendr á hennar líkam, þar sem sárastr var. At þessu lyktuðu hvarf hann af hennar augsýn, en hún vaknaði með feginleik, ok sagði mæðr sinni ok mörgum öðrum, ok lofuðu allir guð. Þær mæðgur fóru til Hóla eptir heiti sínu, en hin únga kona lagði af leikinn ok lausúng, ok elskaði mjök Guðmund biskup með [an] hún lifði. Hér um kvað herra Arngrímr:Hèr um kvað herra Arngrímr:

Ok enn kvað hann:

Enn at aukist minni öld, at starfa gjöldum: sá er lastauðgum leysti lýð, en djöflar flýðu, áðr var í eymd en auðnar allr heimr ok kyn beima.

Anno domini M. ccc. xl °. iij kom sú kona til Hóla ór Vestfjörðum, er Ýngvildr Magnúsdóttir hét;Anno domini M. ccc. xl °. iij kom sú kona til Hóla ór Vestfjörðum, er Ýngvildr Magnúsdóttir hèt; henni bar svá til, at hún gekk til brunns eptir dagsetr á langaföstu, ok tók sér vatn með úbreinni fötu ok drakk skjótliga, ok í sylgnum þóttist hún kenna þvílíkt, sem hún gleypti hár eðr nokkurs háttar strá með vatninu.henni bar svá til, at hún gekk til brunns eptir dagsetr á langaföstu, ok tók sèr vatn með úbreinni fötu ok drakk skjótliga, ok í sylgnum þóttist hún kenna þvílíkt, sem hún gleypti hár eðr nokkurs háttar strá með vatninu. Eptir þat sést hún um, ok finnr á barmi fötunnar liggja einn vatnorm lítinn;Eptir þat sèst hún um, ok finnr á barmi fötunnar liggja einn vatnorm lítinn; önnur kona, sem gekk með henni, sá þetta sama, ok vildi þar fyrir eigi drekka. Ok eptir páska um várit fann hún með sér, at hún var stúngin innan, því líkast sem þá er maðr pikkar sjálfs síns kjöt með nálarodd, var þetta optarr ok meirr sem á leið várit, ok þar til hún digraðist meirr ok meirr af þessu, á þann hátt sem höfn vex með konu.Ok eptir páska um várit fann hún með sèr, at hún var stúngin innan, því líkast sem þá er maðr pikkar sjálfs síns kjöt með nálarodd, var þetta optarr ok meirr sem á leið várit, ok þar til hún digraðist meirr ok meirr af þessu, á þann hátt sem höfn vex með konu. En hvað þarf þetta orðum drýgja? hennar þessi krankleiki vex með svíðandi kvöl og sárligri pínu, ok hennar líkami þrútnar svá, at hún hafði digrleika til þótt hún gengi með tveimr börnum; þá var hún hörmuligast innan skorin er hún fastaði, en helzt þótti henni til linanar at drekka sem optast. Ferr slíku fram, sem nú var sagt, um hennar hag sex misseri, þar til sem hún leggst í kör af þrotum kominn; en er hennar þíngaprestr lítr þat, heitr hann í fyrstu fyrir henni á himneskan föður himinríkis, með fulltíngi várrar frú ok hins góða Guðmundar biskups, at þessarrar konu eymd yfirlúkist á einhvern hátt af þúngri kvöl. Ok sem hún játtar at ganga til Hóla þegar hún verðr fær, með þeirri ölmusu, sem hennar fátækt mætti vel offra. Með þessu heiti dreypir prestr beinavatni Guðmundar biskups á varrar henni, ok er þat niðr rennr, þykkir henni nökkvat þröngvast upp í kverkrnar með miklum sárleik, svá at hún spýr blóði. En er prestrinn sér þat, tekr hann með sínum fíngrum brot af hennar kverkum þann vatnorm, er með henni fæðzt hafði, á vöxt sem lítill silúngr spannar langr;En er prestrinn sèr þat, tekr hann með sínum fíngrum brot af hennar kverkum þann vatnorm, er með henni fæðzt hafði, á vöxt sem lítill silúngr spannar langr; hann hefir bæði bægsl ok sporð. Sem þetta kvikvendi var út dregit ór hennar munni, fær hún langt úvit, ok ór því er dreypt á varrar henni, nærist hún þá, ok þó mjög harðla seint, svá at hún verðr eigi heil innan næstu xij mánaða; fekk hún þó fulla heilsu um síðir ok lofaði sannan guð ok hinn góða Guðmund biskup.fèkk hún þó fulla heilsu um síðir ok lofaði sannan guð ok hinn góða Guðmund biskup. Yfir þessa jartegu segir Einarr Gilsson:

Þat er góðum mönnum kunnigt, hversu margar jartegnir ok dásamligar guð allvaldandi heflr virðzt at vinna fyrir ákall þessa síns vinar, hins góða Guðmundar biskups, sem skinit heflr í skærri trú heilags siðferðis andaliga ok líkamliga, sem hinn bjartasti gimsteinn ok geisli skínandi sólar; er þat eigi undarligt, þótt hann hafl syndugar sálur frelstar fyrir sitt iðuligt ákall með algjörri skynsemd, endrgetnar fyrir vatu ok helgan anda þeim til lausnar ok leiðréttu.er þat eigi undarligt, þótt hann hafl syndugar sálur frelstar fyrir sitt iðuligt ákall með algjörri skynsemd, endrgetnar fyrir vatu ok helgan anda þeim til lausnar ok leiðrèttu. En hitt er yflrvættis mildi, at hann heflr heiðnum hólpit, ok þeim, er ekki hafa kunnat [at] biðja fyrir sér;En hitt er yflrvættis mildi, at hann heflr heiðnum hólpit, ok þeim, er ekki hafa kunnat [at] biðja fyrir sèr; ok til þess at þetta sannist, þá heyri þat er eptir ferr. Þat bar til í einum stað á Íslandi, at tveir menn, karlmaðr ok kona, höfðu at fara með heiðit barn til skírnar; lá þeirra vegr yflr á nokkura; var þetta vetrartíma. Ok er þau komu at ánni, þá sá þau, at hún var í leysíngu ok jakaför á allmikil; þau töluðu með sér, at illt var yflr ána, ok karlmaðrinn sagði, at hann vænti at duga mundi, ok veðr yflr ána, ok aptr í mót konunni, ok tekr honum vatnið í beltisstað.þau töluðu með sèr, at illt var yflr ána, ok karlmaðrinn sagði, at hann vænti at duga mundi, ok veðr yflr ána, ok aptr í mót konunni, ok tekr honum vatnið í beltisstað. Hann talar til konunnar: leys af þér skikkju þá, er þú berr barnit í, ok skal ek setja hana upp á herðar mér, síðan vað hjá mér forstreymis, ok halt undir belti mér! — ok með þessu vaða þau á út.Hann talar til konunnar: leys af þèr skikkju þá, er þú berr barnit í, ok skal ek setja hana upp á herðar mèr, síðan vað hjá mèr forstreymis, ok halt undir belti mèr! — ok með þessu vaða þau á út. Sem þau koma á miðja ána, þá losna fætrnir undir konunni, ok í þessu sér hann at rekr at þeim mikinn ísjaka;Sem þau koma á miðja ána, þá losna fætrnir undir konunni, ok í þessu sèr hann at rekr at þeim mikinn ísjaka; þykkist þá sjá, til hvers at draga mun; verðr þat þá fyrir, at hann skýtr skikkjunni ok barninu upp á ísbrúnina, en jakinn færir þau í kaf bæði, rekr þau ofan eptir á bæði, ok svá jakann. Ok með því, at guð vildi lengja lif þeirra, þá rekr þau aptr til sama lands. Ok sem þau koma þar ok fá upp staðit, sjá þau hvárki jakann né barnit, enda dimmaði þá af nótt.Ok sem þau koma þar ok fá upp staðit, sjá þau hvárki jakann nè barnit, enda dimmaði þá af nótt. Þau felldu bæði tár fyrir slys sitt, ok kómu heim til sama bæjar. Faðir ok móðir, sem þau heyrðu, kærðu hörmuliga sína sorg ok grétu sárliga dauða barnsins.Faðir ok móðir, sem þau heyrðu, kærðu hörmuliga sína sorg ok grètu sárliga dauða barnsins. Móðirin mælti þessi orð [með] hræðiligum gráti: veittu nú, hinn blezaði biskup Guðmundr, at barninu verði þessi á at skírnarvatni, en ei kom þeim til minnis at heita, þvíat þeim sýndist þat yflr megn. Líðr svá nóttin. Um morguninn talar faðirinn til þessa manns: förum til árinnar! — Ok sem þeir fram kómu í þann stað, sem þau höfðu fyrr til ráðit, sjá þeir þar eigi glikligt til gleði, ganga síðan ofan með ánni, þar til sem þeir koma út at ósi, lá þá fyrir víðr sjór; stóðu við ósinn naust nökkur ok þar í sjáróðrar skip. Húskarlinn talar til bóndans: ek sé jaka stóran ok svarta hrúgu ofan á, en ei fær ek greint sakir fjarska hvat er, má líkast þykkja at selr liggi uppi.Húskarlinn talar til bóndans: ek sè jaka stóran ok svarta hrúgu ofan á, en ei fær ek greint sakir fjarska hvat er, má líkast þykkja at selr liggi uppi. Ok með guðs vilja ýta þeir einum bát af naustinu ok róa til jakans; má þar sjá mikit miskunar-tákn græðara várs, fyrir ákall síns ynniligs vinar herra Guðmundar; þar liggr barnit í skikkju, lífs ok heilt um vetrlanga nótt, ok sýgr fíngr sinn. Taka barnit með fagnaði ok færa til skírnar. Hér yfir segir Einarr Gilsson vísu:Hèr yfir segir Einarr Gilsson vísu:

Til lofs ok dýrðar almáttigum guði, ok þessum góða guðs vin Guðmundi biskupi til heiðrs, eru at segja tveir dásamligir hlutir af vatni ór þeim brunnum, sem herra Guðmundr biskup hafði vígt í sínum biskupsdómi: heflr vatnið í hvárumtveggja stað um vendat sinni náttúru í annat efni, en líkanligt mátti verða eðr náttúruligt. Bar svá til í öðrum stað, í Hornafirði á Íslandi, at menn vildu taka bragðals-eld millum tveggja trjá, ok lá þeim harðla mikit við at hafa eldinn; þeir vóru at lengi ok fengu eigi, ok vissu eigi hvat þeir skyldu til taka. Þá talaði einn af þeim: viti menn, sveinar! segir hann, at ek sé ráðit;Þá talaði einn af þeim: viti menn, sveinar! segir hann, at ek sè ráðit; vér skulum taka hnjóskinn ok reka niðr í vatn Guðmundar biskups, ok þá trúir ek at vér fáim eldinn;vèr skulum taka hnjóskinn ok reka niðr í vatn Guðmundar biskups, ok þá trúir ek at vèr fáim eldinn; þeir gjörðu svá, ok settu hnjóskinn nýdreginn ór vatninu framan í bragðalinn, ok drógu litla hríð áðr þeir höfðu eld ínóg; sýnist oss ok öðrum góðum mönnum slíkir hlutir mjök [dásamligir], því vér sjám ei nokkuð ólíkara í sinni náttúru en vöku vatnsins ok þurku hnjóskins.sýnist oss ok öðrum góðum mönnum slíkir hlutir mjök [dásamligir], því vèr sjám ei nokkuð ólíkara í sinni náttúru en vöku vatnsins ok þurku hnjóskins.

Í öðrum stað bar svá til í Vestfjörðum, sem mjök er titt í því landi, þó at ei sé vel, at menn tefla kvátru;Í öðrum stað bar svá til í Vestfjörðum, sem mjök er titt í því landi, þó at ei sè vel, at menn tefla kvátru; var hér ok svá, at tveir menn sátu yfir taflit ok pantaðu þar við eitt ok annat, af því sem þeir til höfðu;var hèr ok svá, at tveir menn sátu yfir taflit ok pantaðu þar við eitt ok annat, af því sem þeir til höfðu; gekk öðrum merkiliga verr, þviat honum dugði eigi teníngr, en þat er ónáttúra þess tafls, at því meira sem hann lætr þar í, þeim mun síðr vill hann af létta, ok þar kom sem þeim brast lýsi;gekk öðrum merkiliga verr, þviat honum dugði eigi teníngr, en þat er ónáttúra þess tafls, at því meira sem hann lætr þar í, þeim mun síðr vill hann af lètta, ok þar kom sem þeim brast lýsi; var þá ei kostr annars en hetta taflinu, þvíat þetta gjörðist á myrkri nátt; undi sá þá allilla við, er látið hafði, ok mælti fyrir munni sér: vili nú hinn góði Guðmundr, at ek vinni aptr þat sem ek hefir látið, þá skal ek minnr leggjast í þessa ónytjugjörð heðan af en híngat til.undi sá þá allilla við, er látið hafði, ok mælti fyrir munni sèr: vili nú hinn góði Guðmundr, at ek vinni aptr þat sem ek hefir látið, þá skal ek minnr leggjast í þessa ónytjugjörð heðan af en híngat til. Síðan talar hann til þess, er hlotið hafði: kumpán, viljum tefla lengr! — Hann svarar: hversu megum við þat, þar er við höfum ekki at lýsa? — Eigi er svá, sagði hinn, okkr hindrar aldri lýsi; stendr upp frá borðinu, tekr sér eitt ker, ok gengr til Guðmundar-brunns, ok berr heim vatnit í kerinu ok steypir í lampann;stendr upp frá borðinu, tekr sèr eitt ker, ok gengr til Guðmundar-brunns, ok berr heim vatnit í kerinu ok steypir í lampann; síðan setjast þeir til ok tefla, ok brennr vatnit sem hit skírasta lýsi. Lofuðu allir nærverandi sannan guð ok hinn góða Guðmund biskup. En sá, sem vatnit bar til, lagði af kvátruna ok þakkaði guði, sem honum gaf aptr vinna allt þat, sem hann hafði tapað í þessi ógá. Sjám vér eigi úlíkara vatnsins náttúru en hér varð í tveim stöðum, þar er þat snerist í feiti ok þurku, gefandi svá næríng ok tendran eldinum móti náttúru.Sjám vèr eigi úlíkara vatnsins náttúru en hèr varð í tveim stöðum, þar er þat snerist í feiti ok þurku, gefandi svá næríng ok tendran eldinum móti náttúru. Svá kvað herra Arngrímr: