Bókastaðir

Svá er sannliga skrifat, at í eystra hluta lands fór einn maðr stóran fjallveg; rak hann fyrir sér hest klyfjaðan með bukkavǫru, ok sakir þess at hann hafði úsnøggvar bundit klyfjarnar, slær sik eitt horn at auga hestsins svá furðuliga snart, at stikillinn stingr þat brott ór koppinum niðr í leir. Svá rekr hann til bygðar, ok þat fyrsta sem hann náir brunnvatni herra Guðmundar biskups, berr hann þat í augastaðinn. Hér má nú líta dýrligt guðs verk: at tveim dœgrum liðnum var hestrinn alheill ok jafnskygn báðum augum; var þessi jartegn með eiði sǫnnuð af tveimr skilríkum mǫnnum, hefir hann ok svá optliga, at varla fær með tungu talt, grætt ei síðr með guðs miskunn skynlausa skepnu en menn, þóat fátt af mǫrgu skrifisk í þessi bók þar af.

En til þess at þat auðsýnisk satt vera, þá berr svá til í einhverjum stað, í syðra biskupsdœmi, at einn maðr fór um fjallveg með klyfjahesta nokkura, ok sem hann rekr þeim fyrir sér víkr einn af veginum, er hann gengr hjá honum fram, ok ætlar at snúa honum aptr í veginn með broddstaf, en þat verðr eigi betr en svá, at broddrinn kemr í augat, ok hleypr þat út ok ofan á skoltinn ok hekk þar, ok meðr því gekk hann til bœjar suðr af fjǫllunum. En með því at vetrar tími var ok frost mikit, þá sá menn augat alfrosit liggja ofan frá augastaðnum, ok með því var hestrinn lauss látinn, ok gaf engi gaum at honum, ok liðu svá nǫkkurir dagar.

Þar á garðinum var brunnr hins góða Guðmundar biskups; þar til gengr einn vinnumaðr, ok ætlar at bergja á vatni hins blezaða Guðmundar biskups, ok þar hjá brunninum sér hann standa þenna sama hest, mjǫk svangan, hengjanda hǫfuðit, sem hann vildi drekka, ok mátti eigi, þvíat hlaðit var um brunninn. Þessi maðr var hjartagóðr, ok þóttisk illa gǫrt hafa, er hann hafði meitt hestinn, ok því fyllir hann eitt horn, er hann helt á, ok með vatni, ok steypir í augastaðinn; síðan vætir hann allan hestinn með því sama vatni, biðjandi hinn góða Guðmund biskup með fullri [trú], at hestinum batni. Síðan gengr hann braut. Eptir fá daga liðna sésk hestrinn á biti hress ok alheill, báðum augum jafnskygn. Lofuðu allir guð, þeir er sá, ok þenna hans vin Guðmund biskup. Hér yfir segir actor:

Nú hǫfum vér heyrt um stundir, hversu frægðarfull verk herra Guðmundr fremr fyrir sín vǫtn; því skulum [vér] heyra þessu næst, hvat hann vinnr með sjónum.

Í því kapitulo ǫndverðrar sǫgu, er greindisk Íslands náttúra, segisk, at almenningr þeirrar jarðar fœðisk með búnyt ok sjádreginn fisk; en sá dráttr er svá laginn, at menn róa út á víðan sjá, ok setjask þar, sem fjallasýn landsins merkir, eptir gǫmlum vana, at fiskrinn hafi stǫðu tekit; þessháttar sjóreita kalla þeir mið; skal þá renna léttri línu út af borðveginum niðr í djúpit, ok festa stein með neðra enda, at hann leiti grunns; þar með skal fylgja bogit járn, er menn kalla ǫngul, ok þar á skal vera agnit til blekkingar fiskinum; ok þann tíma sem hann leitar sér matfanga, ok yfir gín beituna, grefr oddhvast ok uppreitt járnit hans kjapt, síðan fiskimaðrinn kennir hans viðrkvámu ok kippir at sér vaðinum, dregr hann svá at borði ok upp í skip; er þessi fjárafli svá guðgefinn, at hans tilferð er ei greiðari en nú var greind, ok þó allt eins verðr svá mikit megn þessarrar orku, at øreigar verða fullríkir; má ok ǫll landsbygð sízt missa þessarrar gjafar, þvíat þurr sjófiskr kaupisk ok dreifisk um ǫll heruð.

Heðan leiðir svá til, at menn reru til fiskjar af Grímsey, er opt var nefnd í sǫgunni, ok einn kumpána gefr sitt færi fyrir borð, svá óforsjáliga, at hann gleymir þá festing efra endans, sem sjómǫnnum er títt at hafa, ok því strýkr í einum rykk allt hans snœri út í bládjúp. En sakir þess, at maðrinn var úríkr ok átti ekki lín, en lá við aflastund ok sumartíma, harmar hann skaða sinn ok kallar til hugganar virðuliga tign herra Guðmundar biskups. Ok hann blezaðr byrgir ei sitt eyra, þvíat á næsta dag eptir dregr einn sjómaðr á ǫðru skipi þetta snœri með ǫngli sínum upp at borði. Kenndu þá kunnir menn fyrir stein ok ǫngul, at þat hafði tapazk fyrra dag.

Svá berr til í ǫðrum stað sunnanlánds nokkut líkt, þar heita Vestmannaeyjar, at maðr rennir djúpshǫfn ok bítr stórr flatr [fiskr], er þeir kalla flyðru; er þat hans náttúra, sakir afls ok mikils vaxtar, at ef hann tekr fornám í dráttinum, dugir ei snœrinu at þreyta með hann, ok því skal gera liðugt færit honum til rásar, svá opt sem hann beiðir, þar til hann mæðisk ok verðr svá dreginn í síðǫstu. En hér berr eigi til giptuligar þeim fátæka manni, en hann gleymir á líkan hátt efra enda, sem fyrr var lesit, ok því ferr fiskr brott með allt hans færi. Tekr ok þessi maðr sama ráð, í minning gǫfugligs fǫður, herra Guðmundar; ok ei varð honum sín ván at váljúg, þvíat tveim nóttum síðarr dró annarr sjómaðr þann sama stórfisk, svá at snœri fátæka manns var þar heilt ok haldit; vóru þar þrjár vikur sjófar í millim, er fannsk ok tapaðisk. Lofuðu þessir báðir menn guðliga mildi, ok miskunnsaman játara herra Guðmund Hólabiskup. Hér yfir segir herra Arngrímr:

Fyrr í sǫgunni er greindr sá fjárafli, er menn fara í bjǫrg til fyglingar, ok því gengr hér svá til efnis, at einn þessháttar manna mætir svá bráðum lífsháska, at hann støkkr í berginu, kemr hǫfuðit á grjót, sem ván var, ok lemr hausinn, en líf hans helzk með þeirri guðs skipan, at hinnan var heil fyrir innan; svá er hann heim fluttr á bygð einnar húsfrú, er guðhræzlu hafði með góðri kunnastu, at hjálpa þurfandum; hon skerr umbergis hausbrotit, ok tekr skeljarnar, er muldar vóru í smátt, fægir síðan sárit ok hreinsar, sem hon þorði framast, allt niðr á hinnuna; er þat verk þann tíma hœgjask, eptir samlíkri heims ok manns náttúru, sem flóð er sjófar, þvíat þá gengr heilinn með hinnunni allt upp undir heila-bustina, en at fjǫru er langt í milli. Var nú opit svá mikit í hǫfðinu, sem þriggja fingra hvern veg.

En hvat er hér at tala um áburð eða smyrsl til lækidóma, nema húsfrúin tekr vatnmosa ór brunni herra Guðmundar ok fyllir með sárit, bindr síðan um, ok leysir ekki til fyrr en liðnar eru þrjár nætr, ok er hér at greina svá dýrligan hlut, at alldri kom óðaverkr í, en mosinn var gróinn niðr í hausinn, svá sem múteraðr í beins náttúru, ok er frá leið tók jafnvel hǫrundslit, en var í þeim stað nǫkkuru linara átaks en í ǫðrum stað; var hann innan fárra daga alheill maðr. Hér yfir segir herra Arngrímr, hversu skepnan veik sinni náttúru, eptir drottins boði ok bœn herra Guðmundar:

Vægja hlýtr fyrir valdi mætu (o. s. frv.).

Nú til þess at fyllisk minning heilagrar þrenningar, þó at fátt sé skrifat af mǫrgu, því at ef nǫkkurr með góðfýsinnar uppkveyking vendi sínu erfiði til þeirrar nytsemdar, at skrifa heilagar jartegnir þessa háleita lampa heilagrar kristni, hins góða Guðmundar biskups, mundi ǫllum auðsýnt verða, at hans bœnir hafa svá kærliga hljóðat fyrir himna konunginum ok hans signuðum eyrum, er á landi hefir skepnan umvendat sinni náttúru í allt annat mát, en henni var sett í skapan heimsins, ok náttúrat með heilags anda forsǫgn. En sjórinn, til kúgaðr fyrir hans blezaða bœn, hefir æ orðit laust at láta þat herfang, sem hann hefir til sín dregit með gráðugri ágirni, ok þar til skulum vér heyra eina dásemdar jartegn merkiliga.

Prestr einn bjó í Vestfjǫrðum, í Árnesi, hann var lítill vin Guðmundar biskups, heldr sýndisk hann meðr flokki hans ǫfundarmanna í sínu umtali, bæði um hans vatnvígslur ok jartegnagerð, ok ei síðr þau málaferli, sem gerðusk á hans dǫgum millum hans ok annarra manna. Þat bar til einn tíma, at þar sem hann bjó prestrinn [kómu] saman margir menn, meðal hverra var bóndi sá ok, er frægði með kærri vináttu signaðar gerðir ok framferðir herra Guðmundar biskups, hvar af svá gerisk á þeim sama mannfundi í prestsins bœ, at til biskupsins verðr talat, ok bóndinn eptir vana heldr fram hans rétt í sœmiligum veg biskupligrar einarðar ok kristiligs siðferðis ok fagrligs lifnaðar; hnyss hann við prestrinn, segir villu ok vantrú at lofa slíkt, sem eru vatnsvígslur hans eða enn fleiri framferðir, kallar þá menn aftrúask, er þvílíkum hlutum veita sinn trúnað. Fór þat makliga, at prestr varð sama dag þar at krjúpa, sem hann hafði áðr ǫrðigr staðit, at ei bæri hann með sér í annat líf þann umlestrs glæp ok afvirðingar, sem hann setti sjálfs síns ǫnd fyrir atmæli várs drottins vinar.

Þar ferr svá til, at prestrinn á tvá syni, er heita Þorgils ok Kálfr; þeir leika sér meðr sjá, er nær liggr bœnum, rétt samtíða, sem faðir þeirra prestrinn fæsk í umlestri; þeir koma fram at skerjum nǫkkurum, er lágu lágt við landit, svá at í fráfalli sjófarins vóru þau ber, en gengu vágar mjófir miðil þeirra, svá at víða mátti stíga yfir; sjá piltarnir, sem sólin skín á, at einn fiskr liggr dauðr utarliga á skerinu, ok því ráða þeir til, sem œskan beiðir, fara út yfir smáskerin, þar vágasogin vóru smæst, ok því skeri næst, sem fiskrinn liggr á, var sogit miklu breiðast, svá at annarr piltrinn fyrirdjarfast. En sá er Kálfr hét, ok þeirra þóttisk gildari, ræðr til ok støkkr yfir, teksk þat eigi betr en svá, at hann missir skersins, ok hleypr niðr í bládjúp, svá at honum skýtr á øngvan veg upp, þar til bróðir hans tekr á rás heim til bœjarins; var þat eigi skemmri vegr en stórt hestskeið.

Inn kemr hann í stofu hlaupandi með hávaða, ok með þessu orðtaki til prestsins: "dauðr er kursi, faðir!" — Prestr svarar: "þat eru lítil tíðindi, frændi, þótt einn kálfr deyi fyrir okkr."

Piltrinn svarar: "Kálfr bróðir minn er dauðr."

"Ok hverjum dauða?" segir prestr.

"Drukknaðr hér út í váginum," segir piltrinn.

Prestr rennr þá fram af stofunni ok út at sjónum; fór meðr honum margt fólk, til vitnisburðar hvat mikit herra Jesús Christus vann fyrir sinn játara á þeim degi. Sem þeir fram koma á næsta sker, þar piltrinn hafði dauðasteyt fengit, sjá [þeir] brátt hvar líkaminn liggr í kafi, ok þó upp flotnaðr af mesta djúpinu. Þeir bera hann á þurt land, ok sjá engi lífsmǫrk meðr honum.

Bóndinn er vér greindum, góðr vin Guðmundar biskups, segir þá prestinum, at sá dagr meðr sonar dauða er makliga yfir hann kominn, fyrir þá dirfð ok dóm, er hann setti drottins vin, herra Guðmundi biskupi; segir, at þessi mun hans úgrœdilig kvǫl, nema hann snúi til iðranar ok bœti, ok leiti þar hjálpar, sem áðr hafði hann til sekta unnit. Prestrinn þiggr nú heila kenning, þó at leikmaðr gæfi; tárask nú meðr iðran, ok heitr sik æfinliga til heiðrs herra Guðmundi, ef hann fær huggan.

Sem þetta er gǫrt, gefr bóndinn ráð, at brunnvatn herra Guðmundar þar nær bœnum sé til borit, ok hellt í andlausan líkamann. Svá gera þeir, setja kníf í miðil tannanna ok lypta hǫfuðit, at vatnit mætti niðr leita í brjóstit, ok litlu síðarr koma íbláir flekkar á hǫrundit hér ok hvar. Síðan væta þeir líkamann, ok roðna æ flekkarnir sem vatnit bersk yfir, þar til at fagr roði kemr í báðar kinnr, ok því næst hrœrask fingr framanverðir, en í síðǫstu lykr hann upp augu ok rennir til sýnar. Lofa allir nærverandi menn várn guð ok grœðara drottinn Jesum Christum, er fjórdagaðan Lazarum reisti af grǫf, en þenna sjódauðan til lífs fyrir sinn játara ok ynniligan elskara herra Guðmund. Er þetta verk svá viðfrægt, at aldri mun fyrnask meðan Ísland byggvisk. Hér yfir segir herra Arngrímr til eilífrar minningar:

Þessi blómganlig fegrð ok frægilig verk, sem um stund hafa lesin verit til dýrðar herra Guðmundi, er vart svá mikit sem minnsti smákvistr með sínum flúr af þeim tíguliga pálma, er fyrr var upp reistr, ok svá breiðir sínar limar, at út berr langt yfir allar hálfur ok heruð þeirrar jarðar, er sá einvalinn vin himnakonungsins prýddi sínu líkams lífi, meðr ágætum ávexti ynniligrar atferðar. Ok því má hans loflig verk engi hǫnd í letr setja, at hann blómgask sem pálma, en miklask eða margfaldask sem cedrus í Libano.

Cedrus er ágetr viðr, ok hefir, sem sæll Jeronimus skýrir, fjórar náttúrur: þá fyrsta, at hann kann ei fauskr verða; þá aðra, at hann ilmar sœtliga; þá þriðju, at feiti þess viðar er svá mikillar yfirvættis dygðar, at hon grœðir sjúka limu ok drepr þá maðka, er sárum spilla; þar með í fjórðu grein hefir hon þann krapt með sínum ilm, at hǫggormar ok eitrflugur mega ei þola, ok leggja undan á flótta.

Greindar náttúrur cedri þjóna viðrkvæmiliga herra Guðmundi: sú fyrsta dygð, er cedrus skrifask óspilliligr, þýðir ágæt verk hrein ok heilǫg þessa manns ok guðs vinar, er øngvan flekk eða fǫlnan taka með rás tímanna, heldr standa þau í guðs augliti óbrigðiliga án enda, hvar fylgir ilmr mikill, því at hunanglig frægð af fyrgreindum verkum sæls Guðmundar flýtr víða ok inn gengr í skilningarvit kristinna manna. Af svá blezuðum viði gengr sá sveiti, er grœðir sjúka limu ok drepr þá maðka, er sárum spilla; þat er sú ilmandi prédikan, er fyrr greindisk í síðferðis kapitulo sira Guðmundar, er útlægði lýtin frá lífi sálnanna, ok veik til gróðrsamligrar gezku guðdrottins boðorða. Hér meðr í fjórðu grein cedri flýja ormar ok eitrflugur, þvíat helvízkir andar, lastanna yfirboðar, taka flótta frá sínu herfangi fyrir bœn ok blezan, vald ok verðleika, þessa guðs ástvinar; því mun hans frægð aldri svæfask, heldr æfinliga boðask ok berask, at hans réttlæti vel kunnigt guði ok góðum mǫnnum sé með úendiligri minningu, sem trúisk, í kennimannligum stóla himinríkis. Uppá þenna skilning, réttliga glóseraðan til herra Guðmundar góða, setr actor svá fallinn verka:

De cedro: Cedrus vex í foldar faxi (o. s. frv.).

De quatuor naturis cedri:

De virtute inputrescibilis cedri, quæ comparatur æternitati Sancti:

De odore cedri et fama cujuslibet Sancti:

De odore predicandi vermesque perimendi:

De presencia Sancti et fuga demonum:

De laude sancte trinitatis: