Bókastaðir

Svá er sannliga skrifat, at í eystra hluta lands fór einn maðr stóran fjallveg; rak hann fyrir sér hest klyfjaðan með bukkavöru, ok sakir þess at hann hafði úsnöggvar bundit klyfjarnar, slær sik eitt horn at auga hestsins svá furðuliga snart, at stikillinn stíngr þat brött ór koppinum niðr í leir.rak hann fyrir sèr hest klyfjaðan með bukkavöru, ok sakir þess at hann hafði úsnöggvar bundit klyfjarnar, slær sik eitt horn at auga hestsins svá furðuliga snart, at stikillinn stíngr þat brött ór koppinum niðr í leir. Svá rekr hann til bygðar, ok þat fyrsta sem hann náir brunnvatni herra Guðmundar biskups, berr hann þat í augastaðinn. Hér má nú líta dýrligt guðs verk: at tveim dægrum liðnum var hestrinn alheill ok jafnskygn báðum augum;Hèr má nú líta dýrligt guðs verk: at tveim dægrum liðnum var hestrinn alheill ok jafnskygn báðum augum; var þessi jartegn með eiði sönnuð af tveimr skilríkum mönnum, hefir hann ok svá optliga, at varla fær með túngu talt, grætt ei síðr með guðs miskunn skynlausa skepnu en menn, þóat fátt af mörgu skrifist í þessi bók þar af. En til þess at þat auðsýnist satt vera, þá berr svá til í einhverjum stað, í syðra biskupsdæmi, at einn maðr fór um fjallveg með klyfjahesta nokkura, ok sem hann rekr þeim fyrir sér víkr einn af veginum, er hann gengr hjá honum fram, ok ætlar at snúa honum aptr í veginn með broddstaf, en þat verðr eigi betr en svá, at broddrinn kemr í augat, ok hleypr þat út ok ofan á skoltinn ok hekk þar, ok meðr því gekk hann til bæjar suðr af fjöllunum.En til þess at þat auðsýnist satt vera, þá berr svá til í einhverjum stað, í syðra biskupsdæmi, at einn maðr fór um fjallveg með klyfjahesta nokkura, ok sem hann rekr þeim fyrir sèr víkr einn af veginum, er hann gengr hjá honum fram, ok ætlar at snúa honum aptr í veginn með broddstaf, en þat verðr eigi betr en svá, at broddrinn kemr í augat, ok hleypr þat út ok ofan á skoltinn ok hèkk þar, ok meðr því gekk hann til bæjar suðr af fjöllunum. En með því at vetrar tími var ok frost mikit, þá sá menn augat alfrosit liggja ofan frá augastaðnum, ok með því var hestrinn lauss látinn, ok gaf engi gaum at honum, ok liðu svá nökkurir dagar. Þar á garðinum var brunnr hins góða Guðmundar biskups; þar til gengr einn vinnumaðr, ok ætlar at bergja á vatni hins blezaða Guðmundar biskups, ok þar hjá brunninum sér hann standa þenna sama hest, mjök svangan, hengjanda höfuðit, sem hann vildi drekka, ok mátti eigi, þvíat hlaðit var um brunninn.þar til gengr einn vinnumaðr, ok ætlar at bergja á vatni hins blezaða Guðmundar biskups, ok þar hjá brunninum sèr hann standa þenna sama hest, mjök svangan, hengjanda höfuðit, sem hann vildi drekka, ok mátti eigi, þvíat hlaðit var um brunninn. Þessi maðr var hjartagóðr, ok þóttist illa gört hafa, er hann hafði meitt hestinn, ok því fyllir hann eitt horn, er hann helt á, ok með vatni, ok steypir í augastaðinn;Þessi maðr var hjartagóðr, ok þóttist illa gört hafa, er hann hafði meitt hestinn, ok því fyllir hann eitt horn, er hann hèlt á, ok með vatni, ok steypir í augastaðinn; síðan vætir hann allan hestinn með því sama vatni, biðjandi hinn góða Guðmund biskup með fullri [trú], at hestinum batni. Síðan gengr hann braut. Eptir fá daga liðna sést hestrinn á biti hress ok alheill, báðum augum jafnskygn.Eptir fá daga liðna sèst hestrinn á biti hress ok alheill, báðum augum jafnskygn. Lofuðu allir guð, þeir er sá, ok þenna hans vin Guðmund biskup. Hér yfir segir actor:Hèr yfir segir actor:

Nú höfum vær heyrt um stundir, hversu frægðarfull verk herra Guðmundr fremr fyrir sín vötn; því skulum [vér] heyra þessu næst, hvað hann vinnr með sjónum.því skulum [vèr] heyra þessu næst, hvað hann vinnr með sjónum. Í því kapitulo öndverðrar sögu, er greindist Íslands náttúra, segist, at almenníngr þeirrar jarðar fæðist með búnyt ok sjádreginn fisk; en sá dráttr er svá laginn, at menn róa út á víðan sjá, ok setjast þar, sem fjallasýn landsins merkir, eptir gömlum vana, at fiskrinn hafi stöðu tekit; þessháttar sjóreita kalla þeir mið; skal þá renna léttri línu út af borðveginum niðr í djúpit, ok festa stein með neðra enda, at hann leiti grunns;skal þá renna lèttri línu út af borðveginum niðr í djúpit, ok festa stein með neðra enda, at hann leiti grunns; þar með skal fylgja bogit járn, er menn kalla öngul, ok þar á skal vera agnit til blekkíngar fiskinum; ok þann tíma sem hann leitar sér matfanga, ok yfir gín beituna, grefr oddhvast ok uppreitt jár nit hans kjapt, síðan fiskimaðrinn kennir hans viðrkvámu ok kippir at sér vaðinum, dregr hann svá at borði ok upp í skip;ok þann tíma sem hann leitar sèr matfanga, ok yfir gín beituna, grefr oddhvast ok uppreitt jár nit hans kjapt, síðan fiskimaðrinn kennir hans viðrkvámu ok kippir at sèr vaðinum, dregr hann svá at borði ok upp í skip; er þessi fjárafli svá guðgeflnn, at hans tilferð er ei greiðari en nú var greind, ok þó allt eins verðr svá mikit megn þessarrar orku, at öreigar verða fullríkir; má ok öll landsbygð sízt missa þessarrar gjafar, þvíat þurr sjófiskr kaupist ok dreifist um öll heruð.má ok öll landsbygð sízt missa þessarrar gjafar, þvíat þurr sjófiskr kaupist ok dreifist um öll hèruð. Heðan leiðir svá til, at menn reru til fiskjar af Grímsey, er opt var nefnd í sögunni, ok einn kumpána gefr sitt færi fyrir borð, svá óforsjáliga, at hann gleymir þá festíng efra endans, sem sjómönnum er títt at hafa, ok því strýkr í einum rykk allt hans snæri út í bládjúp.Hèðan leiðir svá til, at menn reru til fiskjar af Grímsey, er opt var nefnd í sögunni, ok einn kumpána gefr sitt færi fyrir borð, svá óforsjáliga, at hann gleymir þá festíng efra endans, sem sjómönnum er títt at hafa, ok því strýkr í einum rykk allt hans snæri út í bládjúp. En sakir þess, at maðrinn var úríkr og átti ekki lín, en lá við aflastund ok sumartíma, harmar hann skaða sinn ok kallar til hugganar virðuliga tign herra Guðmundar biskups. Ok hann blezaðr byrgir ei sitt eyra, þvíat á næsta dag eptir dregr einn sjómaðr á öðru skipi þetta snæri með öngli sínum upp at borði. Kenndu þá kunnir menn fyrir stein ok öngul, at þat hafði tapazt fyrra dag.

Svá berr til í öðrum stað sunnanlánds nokkut líkt, þar heita Vestmannaeyjar, at maðr rennir djúpshöfn ok bítr stórr flatr [fiskr], er þeir kalla flyðru; er þat hans náttúra, sakir afls ok mikils vaxtar, at ef hann tekr fornám í dráttinum, dugir ei snærinu at þreyta með hann, ok því skal g [er] a liðugt færit honum til rásar, svá opt sem hann beiðir, þar til hann mæðist ok verðr svá dreginn í síðöstu. En hér berr eigi til giptuligar þeim fátæka manni, en hann gleymir á líkan hátt efra enda, sem fyrr var lesit, ok því ferr fiskr brött með allt hans færi.En hèr berr eigi til giptuligar þeim fátæka manni, en hann gleymir á líkan hátt efra enda, sem fyrr var lesit, ok því ferr fiskr brött með allt hans færi. Tekr ok þessi maðr sama ráð, í minníng göfugligs föður, herra Guðmundar; ok ei varð honum sín ván at váljúg, þvíat tveim nóttum síðarr dró annarr sjómaðr þann sama stórfisk, svá at snæri fátæka manns var þar heilt ok haldit; vóru þar þrjár vikur sjófar í millim, er fannst ok tapaðist. Lofuðu þessir báðir menn guðliga mildi, ok miskunnsaman játara herra Guðmund Hólabiskup. Hér yfir segir herra Arngrímr:Hèr yfir segir herra Arngrímr:

Fyrr í sögunni er greindr sá fjárafli, er menn fara í björg til fyglíngar, ok því gengr hér svá til efnis, at einn þessháttar manna mætir svá bráðum lífsháska, at hann stökkr í berginu, kemr höfuðit á grjót, sem ván var, ok lemr hausinn, en líf hans helzt með þeirri guðs skipan, at hinnan var heil fyrir innan;Fyrr í sögunni er greindr sá fjárafli, er menn fara í björg til fyglíngar, ok því gengr hèr svá til efnis, at einn þessháttar manna mætir svá bráðum lífsháska, at hann stökkr í berginu, kemr höfuðit á grjót, sem ván var, ok lemr hausinn, en líf hans hèlzt með þeirri guðs skipan, at hinnan var heil fyrir innan; sv [á] er hann heim fluttr á bygð einnar húsfrú, er guðhræzlu hafði með góðri kunnastu, at hjálpa þurfandum; hún skerr umbergis hausbrotið, ok tekr skeljarnar, er muldar vóru í smátt, fægir síðan sárit ok hreinsar, sem hún þorði framast, allt niðr á hinnuna; er þat verk þann tíma hægjast, eptir samlíkri heims ok manns náttúru, sem flóð er sjófar, þvíat þá gengr heilinn með hinnunni allt upp undir heila-bustina, en at fjöru er langt í milli. Var nú opit svá mikit í höfðinu, sem þriggja fíngra hvern veg. En hvað er hér at tala um áburð eða smy [r] sl til lækidóma, nema húsfrúin tekr vatnmosa ór brunni herra Guðmundar ok fyllir með sárit, bindr síðan um, ok leysir ekki til fyrr en liðnar eru þrjár nætr, ok er hér at greina svá dýrligan hlut, at alldri kom óðaverkr í, en mosinn var gróinn niðr í hausinn, svá sem múteraðr í beins náttúru, ok er frá leið tók jafnvel hörundslit, en var í þeim stað nökkuru linara átaks en í öðrum stað;En hvað er hèr at tala um áburð eða smy [r] sl til lækidóma, nema húsfrúin tekr vatnmosa ór brunni herra Guðmundar ok fyllir með sárit, bindr síðan um, ok leysir ekki til fyrr en liðnar eru þrjár nætr, ok er hèr at greina svá dýrligan hlut, at alldri kom óðaverkr í, en mosinn var gróinn niðr í hausinn, svá sem múteraðr í beins náttúru, ok er frá leið tók jafnvel hörundslit, en var í þeim stað nökkuru linara átaks en í öðrum stað; var hann innan fárra daga alheill maðr. Hér yfir segir herra Arngrímr, hversu skepnan veik sinni náttúru, eptir drottins boði ok bæn herra Guðmundar:Hèr yfir segir herra Arngrímr, hversu skepnan veik sinni náttúru, eptir drottins boði ok bæn herra Guðmundar:

Vægja hlýtr fyrir valdi mætu (o. s. frv.).

Nú til þess at fyllist minníng heilagrar þrenníngar, þó at fátt sé skrifað af mörgu, því at ef nökkurr með góðfýsinnar uppkveyking vendi sínu erfiði til þeirrar nytsemdar, at skrifa heilagar jartegnir þessa háleita lampa heilagrar kristni, hins góða Guðmundar biskups, mundi öllum auðsýnt verða, at hans bænir hafa svá kærliga hljóðat fyrir himna konúnginum ok hans signuðum eyrum, er á landi heflr skepnan umvendat sinni náttúru í allt annat mát, en henni var sett í skapan heimsins, ok náttúrat með heilags anda forsögn.Nú til þess at fyllist minníng heilagrar þrenníngar, þó at fátt sè skrifað af mörgu, því at ef nökkurr með góðfýsinnar uppkveyking vendi sínu erfiði til þeirrar nytsemdar, at skrifa heilagar jartegnir þessa háleita lampa heilagrar kristni, hins góða Guðmundar biskups, mundi öllum auðsýnt verða, at hans bænir hafa svá kærliga hljóðat fyrir himna konúnginum ok hans signuðum eyrum, er á landi heflr skepnan umvendat sinni náttúru í allt annat mát, en henni var sett í skapan heimsins, ok náttúrat með heilags anda forsögn. En sjórinn, til kúgaðr fyrir hans blezaða bæn, heflr æ vorðit laust at láta þat herfang, sem hann heflr til sín dregit með gráðugri ágirni, ok þar til skulum vær heyra eina dásemdar jartegn merkiliga. Prestr einn bjó í Vestfjörðum, í Árnesi, hann var lítill vin Guðmundar biskups, heldr sýndist hann meðr flokki hans öfundarmanna í sínu umtali, bæði um hans vatnvígslur ok jartegnagjörð, ok ei síðr þau málaferli, sem gjörðust á hans dögum millum hans ok annarra manna. Þat bar til einn tíma, at þar sem hann bjó prestrinn [kómu] saman margir menn, meðal hverra var bóndi sá ok, er frægði með kærri vináttu signaðar gjörðir ok framferðir herra Guðmundar biskups, hvar af svá gerist á þeim sama mannfundi í prestsins bæ, at til biskupsins verðr talat, ok bóndinn eptir vana heldr fram hans rétt í sæmiligum veg biskupligrar einarðar ok kristiligs siðferðis ok fagrligs lifnaðar;Þat bar til einn tíma, at þar sem hann bjó prestrinn [kómu] saman margir menn, meðal hverra var bóndi sá ok, er frægði með kærri vináttu signaðar gjörðir ok framferðir herra Guðmundar biskups, hvar af svá gerist á þeim sama mannfundi í prestsins bæ, at til biskupsins verðr talat, ok bóndinn eptir vana heldr fram hans rètt í sæmiligum veg biskupligrar einarðar ok kristiligs siðferðis ok fagrligs lifnaðar; hnyss hann við prestrinn, segir villu ok vantrú at lofa slíkt, sem eru vatnsvígslur hans eða enn fleiri framferðir, kallar þá menn aftrúast, er þvílíkum hlutum veita sinn trúnað. Fór þat makliga, at prestr varð sama dag þar at krjúpa, sem haun hafði áðr örðigr staðit, at ei bæri hann með sér í annat líf þann umlestrs glæp ok afvirðingar, sem hann setti sjálfs síns önd fyrir atmæli várs drottins vinar.Fór þat makliga, at prestr varð sama dag þar at krjúpa, sem haun hafði áðr örðigr staðit, at ei bæri hann með sèr í annat líf þann umlestrs glæp ok afvirðingar, sem hann setti sjálfs síns önd fyrir atmæli várs drottins vinar. Þar ferr svá til, at prestrinn á tvá syni, er heita Þorgils ok Kálfr; þeir leika sér meðr sjá, er nær liggr bænum, rétt samtíða, sem faðir þeirra prestrinn fæst í umlestri;þeir leika sèr meðr sjá, er nær liggr bænum, rètt samtíða, sem faðir þeirra prestrinn fæst í umlestri; þeir koma fram at skerjum nökkurum, er lágu lágt við landit, svá at í fráfalli sjófarins vóru þau ber, en gengu vágar mjófir miðil þeirra, svá at víða mátti stíga yflr; sjá piltarnir, sem sólin skín á, at einn fiskr liggr dauðr utarliga á skerinu, ok því ráða þeir til, sem æskan beiðir, fara út yfir smáskerin, þar vágasogin vóru smæst, ok því skeri næst, sem fiskrinn liggr á, var sogið miklu breiðast, svá at annarr piltrinn fyrirdjarfast. En sá er Kálfr hét, ok þeirra þóttist gildari, ræðr til ok stökkr yfir, tekst þat eigi betr en svá, at hann missir skersins, ok hleypr niðr í bládjúp, svá at honum skýtr á öngvan veg upp, þar til bróðir hans tekr á rás heim til bæjarins;En sá er Kálfr hèt, ok þeirra þóttist gildari, ræðr til ok stökkr yfir, tekst þat eigi betr en svá, at hann missir skersins, ok hleypr niðr í bládjúp, svá at honum skýtr á öngvan veg upp, þar til bróðir hans tekr á rás heim til bæjarins; var þat eigi skemmri vegr en stórt hestskeið. Inn kemr hann í stofu hlaupandi með hávaða, ok með þessu orðtaki til prestsins: dauðr er kursi, faðir! — Prestr svarar: þat eru lítil tíðindi, frændi, þótt einn kálfr deyi fyrir okkr. Piltrinn svarar: Kálfr bróðir minn er dauðr. Ok hverjum dauða? segir prestr. Drukknaðr hér út í váginum, segir piltrinn.Drukknaðr hèr út í váginum, segir piltrinn. Prestr rennr þá fram af stofunni ok út at sjónum; fór meðr honum margt fólk, til vitnisburðar hvat mikit herra Jesús Christus vann fyrir sinn játara á þeim degi. Sem þeir fram koma á næsta sker, þar piltrinn hafði dauðasteyt fengit, sjá [þeir] brátt hvar líkaminn liggr í kafi, ok þó upp flotnaðr af mesta djúpinu. Þeir bera hann á þurt land, ok sjá engi lífsmörk meðr honum. Bóndinn er vér greindum, góðr vin Guðmundar biskups, segir þá prestinum, at sá dagr meðr sonar dauða er makliga yfir hann kominn, fyrir þá dirfð ok dóm, er hann setti drottins vin, herra Guðmundi biskupi;Bóndinn er vèr greindum, góðr vin Guðmundar biskups, segir þá prestinum, at sá dagr meðr sonar dauða er makliga yfir hann kominn, fyrir þá dirfð ok dóm, er hann setti drottins vin, herra Guðmundi biskupi; segir, at þessi mun hans úgrædilig kvöl, nema hann snúi til iðranar ok bæti, ok leiti þar hjálpar, sem áðr hafði hann til sekta unnit. Prestrinn þiggr nú heila kenníng, þó at leikmaðr gæfi; tárast nú meðr iðran, ok heitr sik æfinliga til heiðrs herra Guðmundi, ef hann fær huggan. Sem þetta er görf, gefr bóndinn ráð, at brunnvatn herra Guðmundar þar nær bænum sé til borit, ok hellt í andlausan líkamann.Sem þetta er görf, gefr bóndinn ráð, at brunnvatn herra Guðmundar þar nær bænum sè til borit, ok hellt í andlausan líkamann. Svá gera þeir, setja knif í miðil tannanna ok lypta höfuðit, at vatnit mætti niðr leita í brjóstið, ok litlu síðarr koma íbláir flekkar á hörundit hér ok hvar.Svá gera þeir, setja knif í miðil tannanna ok lypta höfuðit, at vatnit mætti niðr leita í brjóstið, ok litlu síðarr koma íbláir flekkar á hörundit hèr ok hvar. Síðan væta þeir líkamann, ok roðna æ flekkarnir sem vatnit berst yfir, þar til at fagr roði kemr í báðar kinnr, ok því næst hrærast fíngr framanverðir, en í síðöstu lykr hann upp augu ok rennir til sýnár. Lofa allir nærverandi menn várn guð ok græðara drottinn Jesum Christum, er fjórdagaðan Lazarum reisti af gröf, en þenna sjódauðan til lífs fyrir sinn játara ok ynniligan elskara herra Guðmund. Er þetta verk svá viðfrægt, at aldri mun fyrnast meðan Ísland byggvist. Hér yfir segir herra Arngrímr til eilífrar minníngar:Hèr yfir segir herra Arngrímr til eilífrar minníngar:

Þessi blómganlig fegrð ok frægilig verk, sem um stund hafa lesin verit til dýrðar herra Guðmundi, er vart svá mikit sem minnsti smákvistr með sínum flúr af þeim tíguliga pálma, er fyrr var upp reistr, ok svá breiðir sínar limar, at út berr langt yfir allar hálfur ok heruð þeirrar jarðar, er sá einvalinn vin himnakonúngsins prýddi sínu líkams líf, meðr ágætum ávexti ynniligrar atferðar.Þessi blómganlig fegrð ok frægilig verk, sem um stund hafa lesin verit til dýrðar herra Guðmundi, er vart svá mikit sem minnsti smákvistr með sínum flúr af þeim tíguliga pálma, er fyrr var upp reistr, ok svá breiðir sínar limar, at út berr langt yfir allar hálfur ok hèruð þeirrar jarðar, er sá einvalinn vin himnakonúngsins prýddi sínu líkams líf, meðr ágætum ávexti ynniligrar atferðar. Ok því má hans loflig verk engi hönd í letr setja, at hann blómgast sem pálma, en miklast eðr margfaldast sem cedrus í Libano. Cedrus er ágetr viðr, ok hefir, sem sæll Jeronimus skýrir, fjórar náttúrur: þá fyrsta, at hann kann ei fauskr verða; þá aðra, at hann ilmar sætliga; þá þriðju, at feiti þess viðar er svá mikillar yfirvættis dygðar, at hún græðir sjúka limu ok drepr þá maðka, er sárum spilla; þar með í fjórðu grein hefir hún þann krapt með sínum ilm, at höggormar ok eitrflugur mega ei þola, ok leggja undan á flótta. Greindar náttúrur cedri þjóna viðrkvæmiliga herra Guðmundi: sú fyrsta dygð, er cedrus skrifast óspilliligr, þýðir ágæt verk hrein ok heilög þessa manns ok guðs vinar, er öngvan flekk eða fölnan taka með rás tímanna, heldr standa þau í guðs augliti óbrigðiliga án enda, hvar fylgir ilmr mikill, því at hunan [g] lig frægð af fyrgreindum verkum sæls Guðmundar flýtr víða ok inn gengr í skilníngarvit kristinna manna. Af svá blezuðum viði gengr sá sveiti, er græðir sjúka limu ok drepr þá maðka, er sárum spilla; þat er sú ilmandi prédikan, er fyrr greindist í síðferðis kapitulo sira Guðmundar, er útlægði lýtin frá líf sálnanna, ok veik til gróðrsamligrar gezku guðdrottins boðorða.þat er sú ilmandi prèdikan, er fyrr greindist í síðferðis kapitulo sira Guðmundar, er útlægði lýtin frá líf sálnanna, ok veik til gróðrsamligrar gezku guðdrottins boðorða. Hér meðr í fjórðu grein cedri flýja ormar ok eitrflugur, þvíat helvízkir andar, lastanna yfirboðar, taka flótta frá sínu herfangi fyrir bæn ok blezan, vald ok verðleika, þessa guðs ástvinar;Hèr meðr í fjórðu grein cedri flýja ormar ok eitrflugur, þvíat helvízkir andar, lastanna yfirboðar, taka flótta frá sínu herfangi fyrir bæn ok blezan, vald ok verðleika, þessa guðs ástvinar; því mun hans frægð aldri svæfast, heldr æflnliga boðast ok berast, at hans réttlæti vel kunnigt guði ok góðum mönnum sé með úendiligri minníngu, sem trúist, í kennimannligum stóla himinríkis.því mun hans frægð aldri svæfast, heldr æflnliga boðast ok berast, at hans rèttlæti vel kunnigt guði ok góðum mönnum sè með úendiligri minníngu, sem trúist, í kennimannligum stóla himinríkis. Uppá þenna skilníng, réttliga glóseraðan til herra Guðmundar góða, setr actor svá fallinn verka:Uppá þenna skilníng, rèttliga glóseraðan til herra Guðmundar góða, setr actor svá fallinn verka:

De cedro: Cedrus vex í foldar faxi (o. s. frv.).

De quatuor naturis cedri:

De virtute inputre [s] cibilis cedri, quæ comparatur æternitati Sancti:

De odore cedri et fama cujuslibet Sancti:

De odore predicandi vermesque perimendi:

De presencia Sancti et fuga demonum:

De laude sancte trinitatis: