Bókastaðir

Magnús vestfirzki, er kom til herra Guðmundar litlu áðr hann tœki banasótt, sem greint var, fór hann til sinna heraða ok heim á búgarð Þórðar, berandi honum, sem boðit var, kærliga kveðju herra Guðmundar biskups. Um kveldit sezk Þórðr á einn þverpall, ok kallar til sín son sinn, er Sturla hét, er síðan varð riddari Magnúsar konungs Hákonarsonar, ok lǫgmaðr, ok með hans ráði ok tillǫgu skrifaði konungrinn fyrstu lǫgbók til Íslands síðan landit gekk undir konungs vald; kom með þessa bók út herra Þorvarðr Þórarinsson í Austfjǫrðum, ok stóð hon um fimmtán ár, þar til er optnefndr Magnús konungr skrifaði aðra bók eptir tillǫgu herra Jóns Einarssonar, hefir sú staðit síðan með ýmisligum réttarbótum konunganna tillǫgðum; hefir þessi sami Sturla skrifat marga merkiliga hluti af herra Guðmundi biskupi.

Sami Sturla ok Magnús koma fyrir Þórð, talar Þórðr við Magnús: "hefir þú nǫkkut eyrindi til mín af hálfu Guðmundar biskups?" — Magnús svarar: "þat bað hann mik segja þér, at þit mundit finnask í vár."

Þórðr svarar: "satt mun hann segja, en hvárrgi okkarr þykki mér likligr til langferða, þvíat mér [er] sagt at hann gerisk mjǫk vanfœrr sakir sjónleysis ok mikils krankleika, en ek mjǫk ellimóðr; ætla ek ekki mína ferð til norðrsveita; því seg, hvilíkar skynsemdir hann talaði fyrir þér af hǫgum hǫfðingja eða sinna mótgangsmanna!" — [Magnús svarar]: "Ǫll hans mál vóru af skynsemi full, en fá vetr kvað hann líða mundu áðr hans ofsóknarmenn mundu sjálfir hendr á leggjask ok þeirra afkvæmi drepask niðr; kvað hann þar ok skjótast mundu eptir verða sem mestr var uppgangrinn." Þórðr bað Sturlu hyggja vel at því er þeir tǫluðu, ok virða með sjálfum sér, hvárir betra hlut vǫldu sér, þeir er sik heldu í vináttu hins góða Guðmundar biskups, eða honum risu í mót með yfirgirnd sinnar ǫfundar.

Nú skal greina framkvæmd þessa hlutar. Skammt leið áðr frá grepti Guðmundar biskups en hans andlát fluttisk um alla landsins fjórðunga.

En er Þórðr Sturluson spurði þau tíðindi, endrminnisk hann hvat er Magnús hafði sagt af orðum biskups, ok tekr svá til orðs: "seint bíðum vér bœtr þvílíks mannskaða, er land várt hefir fengit í fráfalli þvílíks manns, en farin sýnisk mér nú sú vón, at við finnimsk líkamliga í vár, ok sakir þess ek fann engan trúlyndara í fyrirheitum, — þvíat engan tíma brásk mér þat er hann játaði mér, — trúi ek, at þat vanabrigði, er ek hefir tekit á þessarri fǫstu, fari heðan af vaxanda, ok því mun ek viðr því búask eiga, at minir lífdagar verði eigi langir, en því ráði guð, hvelíkr verðr fundr okkarr Guðmundar biskups, en þess væntir ek, at hans vinátta muni mér ok mǫrgum ǫðrum at gagni koma."

Síðan kallar Þórðr til sín sonu sína, frændr ok vini, skipar sitt ráð at ǫllu, sem hann eigi við dauðanum at búask. Eptir þat vex krankleikrinn, ór hverjum hann andask fjórða Idus dag Aprilis á hinum sama mánaði ok Guðmundr biskup; er þat trúanligt, at þeir hafi fundizk í andligu lífi á því sama vári, sem sjálfr hann fyrir sagði.

Nú er þar komit þessu máli, at blezaðr biskup herra Guðmundr er undir lok liðinn ok í jǫrð laginn, ok má þat réttliga segja, at hans lífsbók, er lesin var, finnsk optarr angrlig en mjǫk gleðilig, ok því svá, at hans veraldar vegr líkisk lægra hlut þess viðar, er pálma heitir, sem David sannar, at réttlátr mun blómgask allt eitt ok pálma, hvat sæll Gregorius greinir með þeirri glósu, at pálma náttúrask einsligra vexti en engi viðr annarr, fyrir þá grein, at hann er minnstr í sér við rótina, en æ því megnari sem ofarr meirr líðr, þar til hann breiðir listugar rásir sinna lima með fǫgrum flúrum ok venum ávǫxtum, bæði súrum ok sœtum. Þat er annat hans náttúra, at næst jǫrðinni setr sik næfrin með berkinum skarpast inn at trénu, en gerir sik æ því liðugari sem viðrinn vex ok feitin þróask upp at limunum.

En þótt margir guðs ástvinir beri réttliga mynd þessa viðar eptir lǫgtekinni skýring, mun þessi glósa sýnask herra Guðmundi nálægri ok eiginligri en flestum ǫðrum, þvíat grannvaxinn pálmviðr nær jǫrð merkir þá fyrirlitning er hann veitti jarðneskum hlutum, at svá sem hann gerðisk fátækr ok lítill í liðandum hlutum, yrði hann í efri glósu viðarins mikill ok ríkr með himneskum auðæfum. En stríðan sú, er næfrin veitir viðinum í neðanferð, merkir fǫstur ok bindandi, meizlur ok kvǫl ok þrǫngvingar, er sagðr guðs maðr þoldi í veraldligu lifi með útlegðum ok údœmligum meingerðum, sem beinbrotin sjálf bera vitni. þvi blómgask hann nú gǫfugligr í hærra stað með fullum flúrum ok feitum ávexti mildinnar, frjáls ok fyrir utan alla þrǫngving sinna úvina. En því er viðarins ávǫxtr bæði súrr ok sœtr, at biskupinn veitti sínum undirmǫnnum tvenna berging, þá er hann hirti suma með mjúkum ok blíðum bœnarorðum, sem steypandi feitt oleum með fǫgrum fortǫlum í þeirra opin sár þeim til sálubótar ok syndalausnar. En þeim, er ei vildu hlýðnask heilagri kirkju, heldr æ grimmask mót henni, sparði hann eigi þeirra sárum súrt vin ok sára lækning með bitru banni ok beisku áfelli. Í þriðju grein skýrir sæll Gregorius grannleik viðarins fyrir tempranligt upphaf góðra verka, þvíat sá maðr, sem vitrliga byrjar, þrotnar ei allt til síðasta enda, sem gerði guðs maðr Guðmundr biskup, er þróaðisk frá góðu til betra, þar til hann tók, sem váttar evangelium, eilífa heilsu fyrir sína staðfesti.

Nú sem um er runnit hvat pálma merkir með sínu formi, má vitr maðr heðan af þveru vel skilja, hvat skógviðrinn hefir þýða, er mestr ok megnastr vex við rótina, þat er í fám orðum ǫll ástundan til veraldar, en minkan ok þurð til himneskrar fǫðurleifðar, ok svá hver grein fyrra viðinum er mótstaðlig; má þá glósu réttliga eignask Sighvatr ok hans eptirlíkjarar; er þessi staða mjǫk ólík, ǫnnur sýnisk [há] í upphafi, en eyðisk ǫll ok verðr at øngu, en herra Guðmundr fór langt í verǫld vaxandi með hæð hjálpsamligs ávaxtar sér ok ǫðrum til fagnaðar.

Nú kann vera, sakir fjǫlskyldu eða vanfæri, at maðr orki eigi svá miklu erfiði, at ræta upp með rótum þenna pálmam, ok bera til herbergis, þá mun hann ei svá latr eða vanmegn, at hann vili eigi saman lesa sér í hǫnd flúr af viðinum, síðan þau eru hvárki dreifð um eyðimǫrk né fljótandi fráskilliga yfir hafsmegin, heldr hvert hjá ǫðru sem hægast til samlestrs. Sá maðr rætir upp pálmam ok flytr með sér, sem tekr kærliga alla lífssǫgu herra Guðmundar, en sá bleðr flúr eða frukt af trénu, sem fyrir ástar sakir við biskupinn skrifar þann óð minningar, er samhaldinn boðar blóm ok birti andligrar miskunnar, er hann þá í hárri stǫðu himneskrar kurie, því at lágr lífs vegr ǫðlaðisk eilífa hæð. Í aðra grein má þat orðfelli flúr heita, sem fegrat stendr með stuðlum ok hljóðstǫfum; birtisk ok einkar vel í slíku, hversu ástin er vellandi til þessa manns, herra Guðmundar biskups, er hver tunga þykkisk nýjum fagnaði gefin, ef hann kann lofa, hvárt heldr með sundrlausum orðum eða samfóstum; því heyrum í fyrstu, hvat skáldit kvað í fyrstu undirstǫðu viðarins en síðarr af bruminu, at sama veg leiðisk skáld ok skýring.

Ǫll þau tákn, sem hér til hafa kveðin verit, vann herra Guðmundar miskunn þann tíð hann var í dauðligum líkama, ok því merkir þetta mál fyrir lægri stǫðu viðarins. En nú, sem trúisk, at hann hafi sótt í hæð himinríkis, sœkir glósan upp í tréit, þvíat fylgjandi tákn vann ǫll eptir veraldar lifit, en magn ok mergð ávaxtar þess, er pálmviðrinn berr, fær engi maðr letrum lukt eða í frásagnir fert, sem actor váttar, þá er hann svá segir:

Ok enn segir hann svá til viðarins:

Nú skal í fyrstu segja þá sýn, er fyrir sagði þá sókn til herra Guðmundar, sem hann hefir nú ǫðlazk af ǫllum áttum. Nokkurum vetrum eptir andlát Guðmundar biskups sýndisk í svefni merkorðum manni, at prestr, er Símon hét, kœmi til hans; prestr sá var vígsluson ok kjǫtligr frændi herra Guðmundar biskups. Sem prestrinn sýnisk honum standa fyrir sænginni, kennir hann hverr kominn var, ok greinir þat með, at sá er framliðinn;

Því segir hann svá: "Símon minn! seg mér nokkut úr ǫðrum heimi, þvíat ek veit at þú ert framliðinn."

Prestrinn svarar: "hvers viltu spyrja?" — "Þess, er mér er mest forvitni á," segir hann.

"Hvat er þat?" segir hinn andaði.

"At þá segir mér nǫkkut frá herra mínum ok andligum [fǫður], Guðmundi biskupi."

Prestrinn svarar: "margt ok mikit er þar af talanda, þvíat Guðmundr biskup er hinn dýrligsti guðs ástvin, ok þier menn eru sælir, er undir hans biskupsdómi hafa með hlýðni verit, ok þeirrar hlýðni nýt ek síðan ek leið brot af þessum heimi, þvíat hans ǫlmusur ok píslarvætti með heilagri bœn ok hreinlífi steig upp hátt í augliti drottins, sem þat reykelsi samtemprat himnesku thimiamathe, er í sínum ilm má ei orðum skrifask, ok þar mun koma, sem tímar líða, at engi maðr á ǫllu Íslandi mun þurfa þess spyrja, hverr Guðmundr biskup er með guði, þvíat til hans mun sótt verða af ǫllu Íslandi, sakir þeirrar gezku, er guð veitir honum til heilsubótar ok hjálpar ǫllu mannkyni, ok trúandi mǫnnum; mun þaðan af landinu mest megin í sókn, sem biskupinn var optast bezt tekinn í sinni útlegð, þvíat guðs blezan er þeim ǫllum, er vel gerðu svá vǫkrum hans vin. Vit ok þat með, at sá maðr, sem guðs [móður] Marie ok mínum herra Guðmundi biskupi vill gera þægja ǫlmusu, fœði hann fátækan mann á hvert laugarkveld; skaltú þenna hlut segja sem flestum, þvíat góðfúsir menn munu þat gjarna heyra vilja; mun þeim ok betr endask sinn kostr, er þessa ǫlmusu gera; nú mun hvat ek sagði þér, þvíat þat þarnask eigi framkvæmd á sínum tíma."

Ok hversu þat er nú fyllt í dag, sem prestrinn fyrir sagði í sýninni, segir actor:

Nú fyrir þá skynsemd, at lífssaga herra Guðmundar ok lofligt vitorð mannanna vel váttar, hversu heit ok háleit var vinátta þeirra guðs móður Marie, skal þat upphaf tákna biskupsins eptir lifit, er hann var í ferð með henni ok vann hennar boð, þvíat þessi er hans hin œzta tign, at vera hennar þjón bæði lífs ok liðinn.

Arnbjǫrg hét ein úrík kona, hon var í Skálholts biskupsdœmi, í því bygðarlagi sem Fljótshverfi heitir; hon var kviðug at barni, svá at þess fœðingartími var kominn vikum eða nærri því; fœddi hon eigi þat barn á því hausti, ok á vetri stóð hennar hagr meðr slíkum [hætti] fram um jól ok svá til langafǫstu. Með iðuligu ákalli kvaddi hon sér til hjálpar móður allrar miskunnar, jungfrú Mariam, ok hennar virðuliga vin, hinn góða Guðmund biskup, hafandi náttliga vatn úr þeim brunni, sem [hann] hafði blezat, hjá sinni sæng. Sem þessi tími kom, fellu at henni mikil úhœgindi af digrleika ok margkyns meinlætum, at hon fekk sik ekki upp rétt eða gengit annan hátt, en hon dró sik fram með tveim stǫfum; hét hon þá mǫrgum [smáhlutum] til jungfrú Marie ok hins góða Guðmundar biskups; þoldi hon þá pínu jafnan framan til Maríumessu í fǫstunni, en hana bar þá upp á skírdag.

Ok svá sem sól var í landsuðri á þann dag, sagði bóndinn, at hann vildi sækja nóntíðir, en hon bað með gráti, at hann flytti hana í bœnarhús, sem þar var á garðinum; gerði hann ok svá, ok kastaði undir hana einni dýnu frammi fyrir altari, mátti hon þá øngvan veg liggja nema á rygginn, ok hváriga hlið víkja sér, grét hon þá sárliga sína kvǫl ok baðsk fyrir til guðs, bergjandi vatni hins góða Guðmundar, ok síðan rann á hana svá sem hǫfgi. Gǫmul kona ok góðfús ok sjónlaus var hjá henni, ok ekki fleira manna. Þenna tíma vóru snjófar svá miklir á jǫrð, at menn kómusk varla bœja millum.

Sem Arnbjǫrg þóttisk sofnuð vera, fyllti allt húsit með ljósi; þá kendi hin gamla kona þvílíkt, sem bjartr eldr veri borinn fyrir hennar augna staði, ok því helt hon þar fyrir báðum hǫndum, en Arnbjǫrg sá eina jungfrú standa hjá sér, ok karlmann með kennimanns klæðum.

Jungfrúin talaði til hans: "sit at herðum henni, Guðmundr biskup! meðan ek geri mitt starf." Síðan lagði þetta blezaða blómstr sínar signuðu hendr á hennar sjúkdómsfullan kvið, ok strauk svá fast, at þar af þóttisk hon þola mikinn sárleika, ok með þeim sama fœddi hon barn.

Drótning himins ok jarðar talaði svá: "þú hefir fœddan pilt ok hefir ek hann á brot með mér, en ef nǫkkurr grunar, at þér sé þessi miskunn veitt, þá seg þat fyrir sem úvorðit er, at sakir minnar tilkvámu skal þenna snjó svá skjótt af taka, með linum vindi ok sólar hita, at allr fénaðr skal hafa jǫrð ínóg á páskadag;" Ok svá varð. "Þrjá hluti vil ek at þú gerir: vatnfastir fyrir mína þessa hátíð æfinliga, ok lesir dagliga engilliga kveðju sjau sinnum, meðan þú lifir: Ave Maria. Úheimilan mann fyrirbýð ek þér at taka héðan af, en eigi at eigingiptask."

Arnbjǫrg svaraði þá, svá hátt at heyrði hin gamla kona: "fegin skal ek svá gera, Maria mín sæl!"

Síðan vaknaði hon, með mjófum vexti, mjǫk svá alheil; ok þá er menn kómu til hennar, ok hǫfðu hendr at henni, hittu þeir klæði hennar með blóð, ok barns fylgju eptir líkindum. Lofuðu allir guð þeir sem sá ok heyrðu, ok guðs móður Mariam, ok hinn góða Guðmund biskup, ok hér um kvað herra Arngrímr vísu:

Ok enn kvað hann hér af:

Þórný hét kona, sú er með barni kviku þóttisk vera, var ván at þat fœddisk móti sumri, en at jólum fyrir um vetrinn tók hon blóðfǫll, ok hafði þau í hverjum þrim vikum, framan til Þorláksmessu annan vetrinn, ok þá hét hon á hinn sæla Þorlák, ok þótti henni þyngja við sitt heit. Á kyndilsmessu hét hon á vára frú, ok fór sǫmu leið. Frjádaginn fyrsta í langafǫstu bar hon mál á, ok þurfti þá um sik þrjár álnar ok þvera hǫnd; stendr með því framan til Guðmundardags; ok næsta dag fyrir leggsk hon í sæng sína, meðr fárligri sótt ok svíðanda harmi sinnar vesaldar; byrjar hon þá sitt ákall til [guðs], ok einkanligum bœnastað til hins góða Guðmundar, ok heitr at ganga til Hóla þrjá vetr hina næstu ok gefa eyri vax, ok láta syngja þrjár salumessur fyrir sál fǫður hans ok móður, ok síðan sofnar hon.

Henni sýndisk þá maðr standa fyrir sænginni í myrkblárri kápu, ok horfði á hana um stund, ok talaði síðan: "dylsk ekki við, at ek em Guðmundr biskup, ok efn heit þin sem bezt, ok leyn ei hvat miskunn þú fær." Síðan tók hann sinni hœgri hendi á brjósti henni, en vinstri undir herðar, ok strauk allan hennar líkama niðr til knjá; varð henni við hans átǫk gott, ok þó mjǫk sárt, ok því líkast sem kona fœðir barn með skemstum sjúknaði; ok eptir þat lá hon svá sem ørviti af meginleysi, ok vissi eigi hversu maðrinn hvarf eða braut fór.

Um morguninn, sem hon vaknaði, var hon alheil, ok svá mjó, at hon þurfti eigi meira um sik en alin ok spǫnn; þat fylgði ok hér með, at hon hafði haft kveisusull undir hendinni, var hann þá gróinn með ǫllu, ok hennar limir allir svá liðugir ok mjúkir, sem hon hefði alldri þess kyndis mein haft, utan fœtr niðr frá knjám, þeir vóru mjǫk stirðir, þvíat á þá hafði hans blezaða handatak eigi komit. Þat fylgði ok hér með, at þá er menn kómu at henni, ok skynjuðu, at ǫll hennar klæði hittusk þurr ok flekklaus, sem heillar konu, sór hon þessa jartegn fyrir sira Þorsteini officiali, heima at Hólum, ok þessa jartegn vita allir góðir menn sanna vera. Ok er þat eigi efanda, at þessi signaði biskup skinn háleitliga upphafðr í himinríkis hǫll ok samsæti annarra heilagra biskupa, svá sem segir herra Arngrímr hér um:

Ok enn kvað hann: