Bókastaðir

Þá er liðit var frá hingatburð várs herra Jesu Christi þúsund hundrað fimm tigir ok tvau ár, á dǫgum postuligs herra Evgenii páfa tertii var ein nunna Elisabeth at nafni í því klaustri er Skanogia heitir, ok liggr undir Treveris borg á Saxlandi. Yfir þeim lifnaði var sú abbadís, er Hildilín hét, vel geymandi þat, er hon hafði til stjórnar tekit af guðs hálfu. Fyrrnefnd systir Elisabeth hafði ellifu ára gǫmul í klaustr gengit, ok lifði svá dýrligu lífi, sem allsvaldandi guð ok hans blezaða móðir virðusk bæði vitni um bera, þvíat þann tíma sem þessi nunna hafði lifat í klaustri ǫnnur ellifu ár, hafandi tvá vetr ok tuttugu, auðgaði guð hana svá úendaligri huggan, at heilug guðs móðir María birtisk henni optliga, talandi með henni ýmisligar greinir ok skynsemdir heilagra ritninga. Hér meðr birtir henni enn optligarr einn guðs engill, sá er vandisk hana at læra með einkanligri speki; kendi hon þenna engil jafnan hinn sama til sín komanda sem sannan vin ok kæran félaga. Ok er hon blómgask með þvílíkum gjǫfum, stundar hon því framarr at líka sem bezt guði í ǫllum hlutum, geymandi sitt lítillæti með góðum verkum.

Ok þat gerisk, síðan hon skilr at vár frú guðs móðir María virðisk hennar optliga at vitja, at hon segir leyniliga einum andligum feðr sínum þar í klaustranum, hverr henni gefr þat ráð, at spyrja nǫkkurs drótningina, þá er hon birtisk henni næsta sinn. Systirin segisk þess spyrja vilja sem hinn gamli maðr vill henni ráð til gefa.

Hann segir: "þat biðr ek, dóttir mín, at þú spyrir hana hvárt hon hafi af dauða risit, ok lifi nú í guði bæði með ǫnd ok líkama."

Nú á næsta tíma, sem blómstr allra meyja virðulig María birtisk Elisabeth, tala þær miðal sín harðla kærliga. Þat var in octava assumptionis sanctæ Mariæ, meðan guðs þjónusta fluttisk í kirkjunni; leið þá léttr hǫfgi yfir hana nunnuna, í hverjum henni birtisk eptir vana heilug mær Maria.

Elisabet spurði þá djarfliga, svá segjandi: "drótning mín sœtasta, ef þat líkaði þínum góðleika, vildum vér vita gjarna hvárt þú hefðir í andanum upprisit ok ríki tekit með þínum syni, eða reis þú af dauða upp numin yfir ǫll engla fylki bæði með ǫnd ok líkama; spyr ek fyrir þá grein þessa hlutar þína mildi, at mér er sagt efanligt skrifat í letrum heilagra feðra af þinni uppnumning."

Drótningin svarar svá hennar máli: "þat er þú spyrr, máttu eigi at sinni víss verða, en þó er þat ætlat, at þessi hlutr skal fyrir þik birtask ok auðsýnask."

Sem þessi sýn hverfr brott, gerir systirin kunnigt hinum gamla manni hversu farit hafði spurning ok ansvǫr með drótningunni, en sá góðr bróðir leggr þat til, at nunnan taki upp einkanligar bœnir guðs móður til sæmdar í minning þessa fyrirheits, ok haldi þeim dagliga þar til fram kemr vitranin.

Líðr nu svá fram heilt ár, at þessa hlutar þorir nunnan hvárki spyrja guðs móður né sinn heimonligan engil, þótt þau birtisk henni bæði eptir vana, þar til at Assumptio sanctæ Mariæ stendr nálæg á ǫðru ári, þá sýkisk Elisabeth svá framt, at á sjálfa hátíðina liggr hon mjǫk máttfarin í rekkju, en þann tíma, sem háleit þjónusta gerisk á þeim blezaða degi, líðr yfir hana þungi eða úmegin, ok því næst sér hon mjǫk fjarri eina steinþró. Í þrónni lítr hon liggja einn kvennligan líkama; alla vega umbergis stóðu heimamenn himinríkis, bjartir guðs englar með skínanda ljósi skærrar birti. Ok eptir lítinn tíma ríss þessi upp meðr dýrð mikilli, er áðr lá í grǫfinni; lúta þá heilagir englar, ok til koma, flytjandi allir samt hátt í lopt upp með gǫfugligri skipan sœtra hljóða, þar til móti kemr af himinríkis kuria, fagr ok dýrligr umfram sonu manna, lífandi guðs son með mǫrgum þúsundruðum sinna hirðsveita; sá sami drottinn berr í sinni hendi heilagan kross með dýrligu merki. Er þá skipuð einkanliga himnesk ok háleit processio, langt um þat fram, er manuligt hjarta má hugsan á koma; gengr sú blezaða drótning inn þann virðuliga fagnað, er áðr hafði skǫmmu upp risit af grǫfinni, at sjálfr himna konungrinn mót rennandi leiðir hana með sinni hendi, svá skipandi umbergis alla vega, sem henni mátti mestan sóma inn bera, ok því næst byrgisk háleitasta processio brott af augum Elisabeth.

Líðr þá lítil stund, áðr blezuð Maria birtisk henni með sama ljósi, sem fyrr var vant, svá at hon mátti vel standask í andarkraptinum; sýnir drótningin henni þá sitt anlit blítt ok þekkiligt, en talar ekki við hana, ok sem hon líðr á brott kemr á sǫmu stund til hennar heimonligr guðs engill, ok þegar talar hon til hans svá segjandi: "herra minn, hvat merkir sú sýn, er mér skǫmmu birtisk?"

Engillinn svarar: "í þessi vitran, er guð veitti þér, birtisk þat auðsýniliga, hversu vár drótning, frú sancta Maria, var uppnumin til himinríkis, bæði samt með ǫnd ok líkama."

Eptir þessa sýn fær systir Elisabeth fljóta heilsu; líðr nú svá fram til octavam assumptionis, ok í sjálfri octava birtisk henni sami engill með ágætri blíðu, hvar fyrir hon spyrr miðil annarra hluta: "herra minn, bið ek þik, at þú segir mér hversu langr tími leið milli frá uppnumning minnar frú, áðr fylldisk hennar líkamlig upprisa?" — Engillinn svarar henni mjǫk virðuliga: "á þeim sama degi, sem nú dýrkask hennar assumptio í kirkjunni, leið hon brott af þessu lífi, en á fjórða degi þaðan, þat er fjórtánda kalendas Septembris, reis hon af dauða, en heilagir feðr, þeir sem skipuðu hennar uppnumningardag hátíðliga haldask í kristninni, hǫfðu øngva vissu af hennar líkamligri upprisu. En því kǫlluðu þeir hennar andlátsdag assumptionem, at þeir trúðu hana úefasamliga bæði samt upp numna með ǫnd ok líkama."

Sem systir Elisabeth hefir þvílíka luti heyrt ok séð, er hon efanlig, hvárt hon skal opinbera birtingina, því hon óttask, at hon muni dœmask svá sem upphafsmaðr ok efni óheyrðra nýjunga; ok svá sem líða heðan tvau ár, þar til at enn á sǫmu hátíð guðs móður birtisk hon sjálf optnefndri nunnu.

Elisabeth spyrr þá drótninguna eptir þeima lut, sem hon hafði áðr optliga hugsat, ok segir svá: "frú mín, hvárt eða eigi munu vér opinbera þat orð, sem mér er birt af þinni upprisu?" — Vár frú sancta Maria svarar henni: "eigi skal þat með lýðnum orðfleytask ok opinbérask, þvíat verǫldin er minnr góðgǫrn en þyrfti, ok því munu þeir, sem heyra, sáluháska fyrir taka ef þeir mistrúa sanna luti, ok í háði hafa guðlig stórmerki."

Systirin spyrr þá enn: "nú þá drótning mín, villtu at vér skafim af með ǫllu þat sem skrifat er af þessi birting?" — Guðs móðir svarar: "eigi eru þessir lutir til þess birtir, at þeir afmáisk ok síðan gleymisk, heldr til þess, at mitt lof margfaldisk meðal þeirra, er einkanliga mik elska, því skulu þessor orð kunnig verða vinum mínum at eins fyrir þinn framburð, ok munu þeim þessir lutir kærir verða, er mér auðsýna sitt hjarta, at hér fyrir geri þeir mér einkanligt lof ok taki af mér einkanligt verðkaup þar fyrir; margir eru þeir, at með miklum fagnaði ok virðing munu þessur orð með taka ok í verki varðveita, sakir elsku við mik."

Eptir þessa vitran tók munklífi Skanogianense at syngja hátíðliga guðs móður lof fjórtánda kal. Septembris, haldandi með sæmd hennar upprisutíð, meirr þó í fyrstu, sem boðit var, í leyniligri kapellu en opinberri sóknarkirkju.

Nú þeir sem syngja þetta festum, segir klerkrinn, er skrifar til herra Guðmundar biskups, hafa þetta [letr] fyrir lectiones í ottusǫng, sem hér er norrœnat, en allt annat officium sem Maríumessu fyrri. "Nú biðr ek yðvarn sælan biskupsdóm, at þér minnisk mín ok minna brœðra í yðrum heilǫgum bœnum, felandi oss alla undir vald ok verðleika Maríe drótningar, at þér ok vér megim eilífliga njótandi verða himneskrar hirðvistar með gǫfugligum fagnaði guðligrar ásýndar. In Christo Valete."

Var herra Guðmundi í þessum letrum mikil gleði sakir ástar ok vináttu várrar frú sancte Maríe. Er ǫllum vel skiljandi mǫnnum efalaus þessi birting, þvíat sú lǫgtekin bók, er heitir Speculum historiale, setr skýrliga á hverju ári hon varð, þá er liðit var frá [holdgan] várs herra þúsund hundrað fimm tigir ok sex. Er þat svá at [skilja], er klerkrinn setti fjórum árum fyrr í upphafi sinnar frásagnar ok á dǫgum Evgenii páfa, at systir Elisabeth hefir á hans dǫgum gengit í klaustra lifnat, ok staðit svá um hans daga ok næsta, Anastasii páfa, með heilǫgum andar iðnum, áðr hon ǫðlaðisk vitran þessa; hefir því birtingin eigi orðit á dǫgum Evgenii, heldr á ǫðru ári Adriani quarti, er fyrstr var nefndr í sǫgunni, sem lýsisk í áratǫlu þar ok hér, þvíat prologus setr eptir Cronicam quartum annum Adriani, en Speculum sem hér stendr í Latínu: Anno domini millesimo centesimo quinquagesimo sexto in partibus Saxoniæ sanctimonialis Elisabeth mirabiles visiones vidit, inter quas etiam angelus familiaris ei librum, qui dicitur Viarium dei, annuntiavit et diem translationis sacri corporis beatissimæ virginis in celum demonstravit.

Sama bók segir í kapitulo, at þann tíma, sem vitranin varð, blómgaðisk heilagr Thomas í Englandi, þá orðinn kanciler Heinreks konungs, á dǫgum Theobaldi erkibiskups Kantuariensis, þat var fimm árum fyrir fœðing herra Guðmundar. Sæll Augustinus magnus sýnisk ok framt vitni bera birting þessi, þá er hann skýrir evangelium: Intravit Jesus, ok setr svá: Letatur igitur Maria letitia inenarrabili anima et corpore, in proprio filio, cum filio proprio, per filium proprium, et cet. Leiðisk þat af vináttu várrar frú ok herra Guðmundar, at drótningin eignask þvilíkan part í hans lífssǫgu.

Fjǫgr síðustu ár sinna daga hrymdisk herra Guðmundr biskup mjǫk fyrir sýnar sakir, fór þat svá vaxanda með guðs vilja, at tvau síðarri ár var hann ei bókskygn, sat hann þá sífellt í stofu lítilli tíða í millum, ok leiddi fram svá einfalt líf, sem einn ágætr ok hljóðlyndr heremita, forðandis allan þys veraldarmanna, utan gaf kyrt orlof þeim er langsóttu til at finna hann. En þat síðasta ár, er hann lifði þessa heims, frá átta degi jóla fram yfir festum sancti Gregorii, tók hann augnaverk ok lét meðr ǫllu litla sýn; fór þar með sá krankdómr, at þrútnaði andlitit ok lá verkr mestr í hœgri kinn, en hvat er á lagðisk lofaði hann guð án afláti, ok kraup allr undir hans ráðning bæði með orðum ok hjarta. Vóru fyrr nefndir frendr hans dag ok nótt í hjá honum ok lásu ýmsar skýringar eða Vitas patrum, því ei eina stund létti hann af góðu verki, var um nætr svá iðinn at bœnum eptir lǫngum ok lofligum vana, at náttúran beiddi harðla lítinn svefn, þó at meinlætin bannaði eigi hvíldina.

Ǫlmusugœði helt hann alla æfi sína, at eptir atvikum veitti hann meira þurfundum, þá er fjǫgurra vegna mátti at honum ganga. Sú var hans mýkt við forna mótgangsmenn sína, sem hann myndi engan mann sér hafa mein gert, en þó vissi hann, fyrir gipt heilags anda, hvers þeir vóru makligir í guðs dómi, er ofsótt hǫfðu kirkjuna, sem í því lýsisk er eptir ferr.

Í Februario mánaði síðasta vetr herra Guðmundar kom til Hóla vestan ór Fjǫrðum sá maðr, er Magnús hét, hann er vel kunnr herra Guðmundi biskupi, þvíat Þórðr Sturluson var vin beggja þeirra. Magnús beiðir orlof at finna biskup, ok fær þegar, tala þeir lágliga meðr sér; spyrr herra Guðmundr einkanliga, hversu Þórðr vin hans mætti. Magnús segir, at hann eldisk mjǫk.

Herra biskup svarar þá: "vel hefir Þórðr staðit mér í vináttu alla stund, svá at þar fyrir gaf hann kærleik Sighvats bróður síns ok fleiri frenda sinna, ok því skaltú kærliga bera honum kveðju mína, ok þat með, at vit munum finnask í vár; seg honum ok þar með mitt hugboð, at þar sem nú sýnisk œztr hǫfutburðr í hans kynferð, mun bráðast tapanin koma."

Marga luti talar herra Guðmundr fyrir honum leyniliga, þá er hér standa eigi skrifaðir, ok vissi flest til óvorðinna luta, segir ok skilríkliga, at langt frá sér hafði hann greint, hverja lund eða tíma lengð Hólabiskupar mundu hafa í sinni stjórn, ok hverrar nytsemdar hverr mundi vera kirkjunni. En hversu Magnús gerir biskupsins erindi, mun síðarr greinask.

En herra biskup tekr sótt í sama mánaði, litlu fyri langafǫstu; ferr sá krankdómr í fyrstu ekki mjǫk ákaft, ok líkaminn svá máttdreginn, bæði af elli ok harðlífi, at hann mátti eigi stórmerki bera eptir náttúru eðli; líðr nú svá fram til festum sancti Gregorii, at hann hefir mœðiliga sótt, fellr þá megn líkamans dagliga, svá at allir hans hugðarmenn þykjask vita vísan enda. En af honum sjálfum má þat réttliga segja, at lǫngu fyrri en fram kœmi vissi hann fyrir sitt andlát, sem váttar þat erindi til Þórðar Sturlusonar.

Sæll Gregorius [stóð] þann vetr á fimtudag viku, meðal ymbrudaga, ok á næsta dag eptir býðr biskupinn presti sínum, er Jón hét, at veita sér framfarar embætti; ok sem fram líðr at smurningum, gerir hann klerkum sermonem mjǫk hjálpsamligan, en eigi langan, þvíat málit var erfitt sakir máttleysis; skipar síðan þeim erindum kirkjunnar ok kristinsdómsins, sem hann skilr sér heyra, þar til annarr kemr í hans rúm.

Hér með gerir hann sitt testamentum at fátækra manna sið, ok dœmi sjálfs grœðarans, þat er at skipta klæðum sínum miðil sinna manna; þóttisk hverr sem gulli gœddr, er þar þiggr nokkut af, þvíat engi maðr mátti hjartaligri verða sínum elskarum en herra Guðmundr var, sakir [þess] at hans lítillæti, heilræði ok mjúklæti samhaldit dag frá degi, sigraði náliga manns náttúru; því standa nú margir umbergis með tárum ok trega, þvíat hjartat sviddi innan svá sárt, sem skorit veri, at missa þvilíks faðernis, er allt var sœtt ok sæmiligt sínum ástvinum. En ef sút ok sorg hefði lofat harmundum at hugleiða, hverja ván til guðs þessi maðr biskupinn átti, ok ór hvílíkum harmkvælum hann var kallaðr, var meirr fagnanda en sýtanda yfir hans framfǫr.

Síðan talar hann svá til þeirra: "yðr heimaklerkum mínum er kunnigt," segir hann, "at ek hefir lǫngu fyrirsagt legstað minn í stúkunni syðri meðal presta tveggja, er þar liggja, ok þér kennit vel; býð ek yðr þat, þjónustumǫnnum mínum, at þann tíma sem þér sjáit dauðamǫrk færask á mik, setit líkamann brott ór sænginni, ok hafit áðr tilbúna fjǫl, dreifða með dupt, sem þér megit á leggja, þvíat kristnum manni byrjar í moldu deyja."

Hér má nú sjá á sínum síðastum tímum annan Martinum, var ok í þeirra lífi heilli sæmd hins sæla Martini stórliga mart samkvæmiligt, lítillæti, hreinlífi, fátækt ok píslarvætti, með allskyns harðlífi ok bindendi; hér með líktusk þeir í veizlum heilags anda, þvíat hann hvíldisk yfir hvárntveggja meðr eldsloga, sem þeir fluttu guðs embætti, ok skrifat stendr í lífssǫgum þeirra; þat ok, er Guðmundr biskup græddi mann af eitrblæstri, er eptirlíking sancti Martini, sem fleira annat, en hér setisk með langmæli.

Sem hér er komit, býðr biskupinn klerkum sínum at veita sér friðarkoss; gekk þat verk svá nauðuliga fram, at húsit þaut með gráti; lyktask síðan þjónustan; vill þá biskupinn þat eina tala, sem nauðsynjar vóru berligar; líðr svá heðan fram yfir sunnudaginn, at máttinn dregr brott ór limunum stund af stund, en ei því síðr framdi hans guðligt lítillæti ok blezuð tunga sitt vanaligt embætti með lofgerðum almáttigs guðs án afláti.

Snimma mánadags morguninn sjá þjónustumenn biskupsins, at hann mun lítið draga, þvíat limir hans hafa þá fengit opinber dauðamǫrk; þó var æ bœnin í hans munni, meðan hann helt lífinu. Hefr hann upp, sem menn heyrðu síðast, Kyrieleison ok þar með Letaniam með sinni skipan, ok sem fram kemr í postula tǫlu, hefr hann upp sína hœgri hǫnd yfir sik með blezan, svá ágætliga ok stórum einkanliga, sem þeir váttuðu er nær vóru, at rétt mark heilags kross stóð þar eptir sýniliga í loptinu, sem hǫndin hafði farit. En er handleggrinn seig niðr at búkinum, sjá fyrrnefndir hans ástvinir, Þorkell ok Helgi, at hann er með ǫllu leiddr at andláti, ok því hefja þeir hann ór sænginni á þá fjǫl dupti dreifða, sem hann hafði boðit. Ok rétt í þeirra hǫndum gekk sú blezaða sál, sem trúisk, til eilífs fagnaðar út af myrkvastofu þessa heims ok leirligu keri líkamans, krúnandi með þeim er hundraðfaldan ávǫxt taka ok úhaltir fylgja lambit, hvert er þat gengr fyrir.

Hann leið fram af leirbúð heimsins septimodecimo kalendas Aprilis, þat var hans prestsvígsludagr; hann fór fram secunda feria á fjórðu stundu dags á sjautugta ok sétta ári síns aldrs, þá hafði hann lifat í biskupligri tign þrjá tigu ok fimm ár; þat var á dǫgum virðulegs herra Gregorii noni, er næstr var eptir fyrrnefndan Honorium tertium, ok Sigurðar erkibiskups áttanda Nidrosiensis, ok Hákonar konungs Hákonarsonar. Þá var liðit þúsund tvau hundruð þrír tigir ok sjau ár frá holdgan drottins várs Jesu Christi, er samjafn guði feðr í einingu heilags anda gleðr sína valda menn án enda.

En er ástvinir herra biskups fyrr nefndir sá hann viðrskildan, kystu þeir sœtliga með sútfullum tárum þann ljúfa likam, er þegar var ólíkr andlausu holdi flestra framfarinna manna fyrir ágætligt yfirbragð, ok alla þekkni til nákvæmdar; rétta þá líkamann ok semja limuna, at allir fœri sem fagrligast; kemr þar þá saman ǫll klerkasveit kirkjunnar, með skipuðu bænahaldi ok sálmasǫng; stendr í sama stað líkaminn samdægris, ok er þar náttsettr vakrliga, geymdr með ljós, svá at aldri féll sálmasǫngr um alla nóttina; en á þriðjadags morgin er hann til kirkju borinn ok skrýddr á bǫrum sunnan kórs með venum skrúða kirkjunnar; fannsk þá þegar ǫllum, er sá, mikil dásemd í hans yfirbragði, þvíat engi maðr á sínum dǫgum hafði fyrri litit dauðs manns hold svá hvítt ok þekkiligt. Þat bar yfir, at andlitsmeinsins sá þá engi merki; kom þeim slíkt allt saman lítt á úvart, sem næst honum hǫfðu gengit, ok mesta kynning fengit hans ágæta lifnaðar.

Segir sira Jón kapellanus commendacionem, ok síðan virðuliga sálumessu. En sakir þess, at þegar á mánadaginn vóru menn gǫrvir tveggja vegna í bygðir, at bera þessi tíðindi, samþykkir þat klerkum kirkjunnar, at bíða fólks framan til festum Cuthberti, er þá stóð sétta dag vikunnar; gengr þat ok svá til, at til Hóla kemr múgr manns á þeim dǫgum, var í meðal þeirra sæmiligr maðr, sira Eyjólfr at nafni, er síðan varð ábóti at Munkaþverá; hann offrar hendi biskupsins vænt fingrgull til graptar.

Er þá komit festum sancti Cuthberti, ok því fara þeir fram til graptar embættis; var þat gert með ǫllum greinum sem framast vóru fǫng á; klerkar allir í sloppum, en hringt ok sungit sem orkaði; þótti þat skýrum mǫnnum merkiligt þegar í fyrstu í hans graftarþjónustu, at hrǫrnandi stǫpull kirkjunnar bar þá betr hringing allra klukkna í senn en tvennra fyrr eða síðarr, ok svá hafa skilríkir menn flutt, at áðr upp gafsk hringingin væri smíðit með ǫllu skjálftalaust.

Yfir grefti virðulígs herra Guðmundar góða gerir einn klerkr, prestr at vígslu, þvílíkan sermonem sem stendr skrifaðr:

"Sælar væri kristinna manna sálur, ef þær atgeymdi iðuliga, hvílík verðlaun góðr maðr tekr fyrir sína hjartaliga þjónustu á síðasta degi, sem guð slítr manninn sundr í tvá luti ok skilr með líkama ok sálu, eða hversu ógurligt áfelli með ávaxtalausum harmi fordœmanda sál þrøngvir með eilífri skǫmm ok bótlausri pínu. Ok þá mundi maðrinn þenna dag sér fyrir hjartans augu leiða, svá sem hinn heilagi Jeronimus segir sik gert hafa, svá skrifandi: sive comedi sive bibi [sive] aliquid aliud facio, semper est in auribus meis illa tuba horribilis insonuisse, quæ dicit: surgite mortui, et venite ad judicium, þvíat ei mundi maðrinn svá úsæmiliga auðga sik með ferligri fjárágirni, at kirkjurnar veri sínu gózi rœntar ok kennimannligr stéttr eða biskupsstólarnir sjálfir at herfangi gǫrfir, ok ei heldr mundu þeir dirfask heiptugar hendr at leggja á kirkjunnar þjónustumenn með meizlum ok limaláti, eða dirfask með ǫllu út at hella þeirra banablóði, ok enn síðr sjálfa biskupana at angra með ánauð ok útlegð, með rán ok rifs, þrjózku ok þrúgan, ok með því, sem ei má utan með sorg segja, sem er bardagar ok beinbrot ok marghúttaðar meingerðir, þær sem þessi guðs vin Guðmundr biskup góðrar minningar hefir þolt af sínum undirmǫnnum úbrigðiliga tíma alls síns biskupsdóms, ok ǫllum er auðsýnt, at herbergi síns hjarta hefir eigi yfir sand sett, heldr grundvallat yfir sterkan stein, sem er Kristr sun guðs lifanda, þvíat hans stǫðugleiki var æ því sterkari með ǫllum guðs rétt eptir fremsta megni, sem hans var fleira vega freistat í herfiligri hrœringu marghúttaðra meingerða.

Megum vér fagrliga huggask, er vinir hans vórum, af ván þess verðleiks, er vér trúum hann hafa munu af guði fyrir sína einkanliga þolinmœði, þvíat trúligt er, at hon mun hann hafa sælan gert at eilífu, eptir því sem skrifar Lúkas guðspjallamaðr: in patientia vestra possidebitis animas vestras.

Er þat ok auðsýnt á allri hans framferð, at hann hefir sinn dauðadag fyrir augum haft sannliga, ok ei sik fyrir óeinǫrð undan dregit hvilíkan enda hans óvinir hefði á hans dǫgum gǫrt; ok þótt hann yrði eigi í síðustu vápnum veginn, er ei því síðr auðfundit hans píslarvætti, þvíat hann ástundaði ekki annat en þola til þess eymd ok ofsókn heimsins, at hann mætti sem beztr dœmask ok sem sælastr verða í ókomnu lífi, ok þat þiggja sem sæll Johannes evangelista skrifar in Apocalipsi: beati mortui, qui in domino moriuntur.

En hversu megu vér þat fá, at deyja í Kristi, utan tempra alla vára framferð heimliga sem líkast þessum guðs vin, er í øngu sýndisk baldinn né ǫfundsjúkr, í øngu reiðinn né guðlatr, í øngu ofneyzlufullr né singjarn, þvíat fyrr plágaði hann biskupsstól sinn með fátækt, en hann vildi nokkurs hlutar óhreinliga afla. Fátækum guðs ǫlmusum veitti hann svá mikit, at hann hugði mjǫk svá ekki at hvat eptir var, þvíat mildin, úhaldin af sinku, sýnisk verǫldinni með ǫllu forsjálaus ok úvitr; til þess vildi hann ok bera léttlig klæði, ok sitja yfir óríkum réttum, at því framarr mætti hann miðla guðs ǫlmusum fyrir hans nafn ok elsku. Hreinleika síns kjǫts geymdi hann í fagri féhirzlu síns líkama, undir hinum trausta lási trúligs skírlifis, sem hinn mætasta gimstein er aldri skyldi brotna.

Þetta ok allt annat gott, þat er hann gerði, trúum vér guð hafa ávaxtat honum til eilífrar sælu framfaranda af verǫldinni með þvílíkum dygðum, hvíldan ok frjálsaðan af ǫllu heimsins erfiði ok í Kristi dáit hafa, svá [sem] einn lim áfastan þeim líkama, sem guð drottinn gerir af allri sinni almenniligri ok heilagri kristni, ok sjálfr hann er hǫfuðit, með því blezaða mannligu kjǫti, sem hann tók í sínum getnaði af signaðri frú sancta Maria sinni mœðr, oss til lífs ok leiðréttu eptir genginn veg þessar veraldar; hyggjum vér því biskupinum réttliga þat lof heyra, sem Davíð skrifar in psalterio: beati immaculati in via, et cet.

Hvat er várr vegr, utan heimsins dagar meðan þeir vinnask eru þvíat eins góðir, at vér starfim í guðs lǫgmáli til nytsemdar, ok forðim oss við ferligri framferð saurugligs líkama, eptir því sem vér heyrum dœmi til þessa signaða guðs vinar, þvíat í þeim sama sálmi segir litlu síðarr: non enim qui operantur iniquitatem, et cet. Í upphafi þessarar skýringar segir svá heilagr Augustinus til allra samt, ok sérhvers kristins manns: scio quid velis, beatitudinem queris; si vis esse beatus, esto immaculatus. Þat er oss kunnigt, at œskja sér sælir at vera, en [hvat] hverr vill til vinna sýnisk mjǫk úlíkt, þvíat í mǫrgum stǫðum auðgar hinn ríki sik með því, at hann rífr til hinn fátæka; baldinn neytir ok sinna vápna, þar sem sǫnn er auðmýktin fyrir honum; forsfullr vandar eigi at seðja sína reiði á meinleysi dúfunnar, ok þeir, sem svá fara fram í slíku eða ǫðru þvíliku, fá eigi jafna sæluna, þvíat eigi eru allir flekklausir. En þeir eru sannliga sælir er fátækir eru í andanum, auðmjúkir syrgjandi þessa heims, miskunsamir ok þeir, er gott iðuliga girnask, hreinhjartaðir, friðsamir ok þolinmóðir, ok þeir sem ofsóttir verða þessa heims munu ná sínum réttindum fyrir guðs augliti.

Mun svá sýnask framferð þessa manns, hins ágæta Guðmundar biskups, sem hér er nú jarðaðr, at hann hafi mjǫk svá þessa alla luti í sér hafða með ǫðrum fleirum góðum lutum, ok því biðjum hann allir samt, at svá miklu góðu sem hann orkaði þessa heims, árni hann oss allra þarfligra luta í þessu lífi, en því liðnu endalausa gleði með guði ok hans helgum mǫnnum. Þat veiti oss sá sami guð, er lifir ok ríkir einn í heilagri þrenningu per infinita secula. Amen."

En hvat má [greinask] af þeirri grátligri eymd ok aumkan, er kvaldi guðs ǫlmusur ok aumingja á þann dag, er þeirra hjálp ok huggan, herra Guðmundr biskup, var út hafinn, þvíat alla sína daga var hann, sem lesit er, fátækra faðir ok válaðra viðrhjálp. Því rennr nú flokkum þat auma fólk með þvílíkri kveinan: "hvat mun af oss verða? hverr mun oss hugga? nú er þess manns hold hulit mold, er oss fæddi, huggaði ok klæddi meðr sínu huggœði, ok ei varð um aldr í því fundinn, at hann fyrirliti fátækan mann; fyrir vára skyld þoldi hann hungr ok kulda, únáð ok útlegð, hatr ok harmkvæli, grimd ok ágang sinna úvina, þvíat hann var styrking veykra ok vanmáttugra, efling ekkna ok faðir fǫðurlausra, huggan harmþrunginna, snauðra ok sælla."

Hverr fannsk honum miskunsamari ok hreinni, lítillátari ok mildari? hverr hittisk honum staðfastari í góðum verkum, ok hugarkrapti ok sǫnnu þolinmœði? — Hverr bar betr skapraunir, eða hverr skriptaði sér framarr með allskyns harðlífi? — hreinlífr, svá at þat eitt var aldri af hans úvinum talat, at hann lýtti sinn lifnað; viljugliga fátækr, at hann yrði fullríkr með guði; hófsamr ok ǫrr, blíðr ok hógværr, svá at heimrinn var ei lengr makligr þvílíku lífi.

"Hó, hó, drottinn guð!" segja þeir, "hugga þú oss mildr faðir, þvíat bótlaus er ella vár sút; vér bíðum aldri bata þessa manns, þvíat ei fœðisk honum líkr á várum dǫgum; faðir miskunna, guð allrar hugganar, er hverjum geldr sín verk, ǫmbona þú honum í eilífu lífi þat er hann gerði fyrir þínu nafni, gleð þú hann, þvíat hann gladdi oss; veittu honum væna borg, himneska Jerúsalem, fyrir þat er hann herbergði oss; láttú hann, drottinn, hvárki hungr þola né þosta, þvíat hann saddi oss ok slǫkkti várn þorsta!" — Þvílíkar harmtǫlur var at heyra eptir þenna dýrðarmann, ei at eins þar er hann jarðaðisk, heldr of allar bygðir, heruð ok hálfur, sem þessi tíðindi fréttusk, svá at líksǫngr hans í trega ok tárum vannsk mǫrgum meirr en sjau nátta. Ok aldri meðan Ísland byggvisk mun hans ǫlmusugœði gleyming taka, heldr frægiliga boðask ok boðanliga frægjask af hverri tungu, þvíat eigi síðr andaðr en lifandi stendr hann í ǫlmusugerðum til beggja handa, þá er øreiginn þiggr fyrir hans blezaða nafn.

Ok sakir þess, at hann [er] yfir megn til frásagnar, skulum vér hlýða hversu spásaga herra Guðmundar fylldisk með Þórði Sturlusyni, vin hans, at ei mundi langt þeirra í millum verða.