Bókastaðir

Þá er liðit var frá híngatburð várs herra Jesu Christi (0. c. l. ok ij ár, á dögum postuligs herra Evgenii páfa tertii var ein nunna Elisabeth at nafni í því klaustri er Skanogia heitir, ok liggr undir Treveris borg á Saxlandi. Yfir þeim lifnaði var sú abbadís, er Hildilín hét, vel geymandi þat, er hún hafði til stjórnar tekit af guðs hálfu.Yfir þeim lifnaði var sú abbadís, er Hildilín hèt, vel geymandi þat, er hún hafði til stjórnar tekit af guðs hálfu. Fyrrnefnd systir Elisabeth hafði ellifu ára gömul í klaustr gengit, ok lifði svá dýrligu lífi, sem allsvaldandi guð ok hans blezaða móðir virðust bæði vitni um bera, þvíat þann tíma sem þessi nunna hafði lifað í klaustri önnur ellifu ár, hafandi tvá vetr ok tuttugu, auðgaði guð hana svá úendaligri huggan, at heilug guðs móðir María birtist henni optliga, talandi með henni ýmisligar greinir ok skynsemdir heilagra ritnínga. Hér meðr birtir henni enn optligarr einn guðs engill, sá er vandist hana at læra með einkanligri speki;Hèr meðr birtir henni enn optligarr einn guðs engill, sá er vandist hana at læra með einkanligri speki; kendi hún þenna engil jafnan hinn sama til sín komanda sem sannan vin ok kæran félaga.kendi hún þenna engil jafnan hinn sama til sín komanda sem sannan vin ok kæran fèlaga. Ok er hún blómgast með þvílíkum gjöfum, stundar hún því framarr at líka sem bezt guði í öllum hlutum, geymandi sitt lítillæti með góðum verkum. Ok þat gerisk, síðan hún skilr at vár frú guðs móðir María virðist hennar optliga at vitja, at hún segir leyni [li] ga einum andligum feðr sínum þar í klaustranum, hverr henni gefr þat ráð, at spyrja nökkurs drottníngina, þá er hún birtist henni næsta sinn. Systirin segist þess spyrja vilja sem hinn gamli maðr vill henni ráð til gefa. Hann segir: þat biðr ek, dóttir mín, at þú spyrir hana hvort hún hafi af dauða risit, ok lifi nú í guði bæði með önd ok líkama. Nú á næsta tíma, sem blómstr allra meyja virðulig María birtist Elisabeth, tala þær miðal sín harðla kærliga. Þat var in octava assumptionis sanctæ Mariæ, meðan guðs þjónusta flutlist í kirkjunni; leið þá léttr höfgi yfir hana nunnuna, í hverjum henni birtist eptir vana heilug mær Maria.leið þá lèttr höfgi yfir hana nunnuna, í hverjum henni birtist eptir vana heilug mær Maria. Elisabet spurði þá djarfliga, svá segjandi: drottníng mín sætasta, ef þat líkaði þínum góðleika, vildum vér vita gjarna hvort þú hefðir í andanum upprisit ok ríki tekit með þínum syni, eðr reis þú af dauða upp numin yfir öll engla fylki bæði með önd ok líkama;Elisabet spurði þá djarfliga, svá segjandi: drottníng mín sætasta, ef þat líkaði þínum góðleika, vildum vèr vita gjarna hvort þú hefðir í andanum upprisit ok ríki tekit með þínum syni, eðr reis þú af dauða upp numin yfir öll engla fylki bæði með önd ok líkama; spyr ek fyrir þá grein þessa hlutar þína mildi, at mér er sagt efanligt skrifat í letrum heilagra feðra af þinni uppnumníng.spyr ek fyrir þá grein þessa hlutar þína mildi, at mèr er sagt efanligt skrifat í letrum heilagra feðra af þinni uppnumníng. Drottníngin svarar svá hennar máli: þat er þú spyrr, máttu eigi at sinni víss verða, en þó er þat ætlað, at þessi hlutr skal fyrir þik birtast ok auðsýnast. Sem þessi sýn hverfr brtöt, gerir systirin kunnigt hinum gamla manni hversu farit hafði spurníng ok ansvör með drottníngunni, en sá góðr bróðir leggr þat til, at nunnan taki upp einkanligar bænir guðs móður til sæmdar í minníng þessa fyrirheits, ok haldi þeim dagliga þar til fram kemr vitranin. Líðr nu svá fram heilt ár, at þessa hlutar þorir nunnan hvárki spyrja guðs móður né sinn heimonligan engil, þótt þau birtist henni bæði eptir vana, þar til at Assumptio sanctæ Mariæ stendr nálæg á öðru ári, þá sýkist Elisabeth svá framt, at á sjálfa hátíðina liggr hún mjök máttfarin í rekkju, en þann tíma, sem háleit þjónusta gerist á þeim blezaða degi, líðr yfir hana þúngi eðr úmegin, ok því næst sér hún mjök fjarri eina steinþró.Líðr nu svá fram heilt ár, at þessa hlutar þorir nunnan hvárki spyrja guðs móður nè sinn heimonligan engil, þótt þau birtist henni bæði eptir vana, þar til at Assumptio sanctæ Mariæ stendr nálæg á öðru ári, þá sýkist Elisabeth svá framt, at á sjálfa hátíðina liggr hún mjök máttfarin í rekkju, en þann tíma, sem háleit þjónusta gerist á þeim blezaða degi, líðr yfir hana þúngi eðr úmegin, ok því næst sèr hún mjök fjarri eina steinþró. Í þrónni lítr hún liggja einn kvennligan líkama; alla vega umbergis stóðu heimamenn himinríkis, guðs englar með skínanda ljósi skærrar birti. Ok eptir lítinn tíma ríss þessi upp meðr dýrð mikilli, er áðr lá í gröfinni; lúta þá heilagir englar, ok til koma, flytjandi allir samt hátt í lopt upp með göfugligri skipan sætra hljóða, þar til móti kemr af himinríkis kuria, fagr ok dýrligr umfram sonu manna, lífandi guðs son með mörgum þúsundruðum sinna hirðsveita; sá sami drottinn berr í sinni hendi heilagan kross með dýrligu merki. Er þá skipuð einkanliga himnesk ok háleit processio, langt um þat fram, er manuligt hjarta má hugsan á koma; gengr sú blezaða drottníng inn þann virðuliga fagnað, er áðr hafði skömmu upp risit af gröfinni, at sjálfr himna konúngrinn mót rennandi leiðir hana með sinni hendi, svá skipandi umbergis alla vega, sem henni mátti mestan sóma inn bera, ok því næst byrgist háleitasta processio bröt af augum Elisabeth. Líðr þá lítil stund, áðr blezuð Maria birtist henni með sama ljósi, sem fyrr var vant, svá at hún mátti vel standast í andarkraptinum; sýnir drottníngin henni þá sítt anlit blítt ok þekkiligt, en talar ekki við hana, ok sem hún líðr á brött kemr á sömu stund til hennar heimonligr guðs engill, ok þegar talar hún til hans svá segjandi: herra minn, hvat merkir sú sýn, er mér skömmu birtist?sýnir drottníngin henni þá sítt anlit blítt ok þekkiligt, en talar ekki við hana, ok sem hún líðr á brött kemr á sömu stund til hennar heimonligr guðs engill, ok þegar talar hún til hans svá segjandi: herra minn, hvat merkir sú sýn, er mèr skömmu birtist? Engillinn svarar: í þessi vitran, er guð veitti þér, birtist þat auðsýniliga, hversu vár drottníng, frú sancta Maria, var uppnumin til himinríkis, bæði samt með önd ok líkama.Engillinn svarar: í þessi vitran, er guð veitti þèr, birtist þat auðsýniliga, hversu vár drottníng, frú sancta Maria, var uppnumin til himinríkis, bæði samt með önd ok líkama. Eptir þessa sýn fær systir Elisabeth heilsu; líðr nú svá fram til octavam assumptionis, ok í sjálfri octava birtist henni sami engill með ágætri blíðu, hvar fyrir hún spyrr miðil annarra hluta: herra minn, bið ek þik, at þú segir mér hversu langr tími leið milli frá uppnumníng minnar frú, áðr fylldist hennar líkamlig upprisa? — Engillinn svarar henni mjök virðuliga: á þeim sama degi, sem nú dýrkast hennar assumptio í kirkjunni, leið hún brott af þessu lífi, en á fjórða degi þaðan, þat er fjórtánda kalendas Septembris, reis hún af dauða, en heilagir feðr, þeir sem skipuðu hennar uppnumníngardag hátíðliga haldast í kristninni, höfðu öngva vissu af hennar líkamligri upprisu.líðr nú svá fram til octavam assumptionis, ok í sjálfri octava birtist henni sami engill með ágætri blíðu, hvar fyrir hún spyrr miðil annarra hluta: herra minn, bið ek þik, at þú segir mèr hversu langr tími leið milli frá uppnumníng minnar frú, áðr fylldist hennar líkamlig upprisa? — Engillinn svarar henni mjök virðuliga: á þeim sama degi, sem nú dýrkast hennar assumptio í kirkjunni, leið hún brott af þessu lífi, en á fjórða degi þaðan, þat er fjórtánda kalendas Septembris, reis hún af dauða, en heilagir feðr, þeir sem skipuðu hennar uppnumníngardag hátíðliga haldast í kristninni, höfðu öngva vissu af hennar líkamligri upprisu. En því kölluðu þeir hennar andlátsdag assumptionem, at þeir trúðu hana úefasamliga bæði samt upp numna með önd ok líkama. Sem systir Elisabeth heflr þvílíka luti heyrt ok séð, er hún efanlig, hvort hún skal opinbera birtíngina, því hún óttast, at hún muni dæmast svá sem upphafsmaðr ok efni óheyrðra nýjúnga;Sem systir Elisabeth heflr þvílíka luti heyrt ok sèð, er hún efanlig, hvort hún skal opinbera birtíngina, því hún óttast, at hún muni dæmast svá sem upphafsmaðr ok efni óheyrðra nýjúnga; ok svá sem líða heðan tvau ár, þar til at enn á sömu hátíð guðs móður birtist hún sjálf optnefndri nunnu.ok svá sem líða hèðan tvau ár, þar til at enn á sömu hátíð guðs móður birtist hún sjálf optnefndri nunnu. Elisabeth spyrr þá drottnínguna eptir þeima lut, sem hún hafði áðr optliga hugsað, ok segir svá: frú mín, hvárt eðr eigi mynu vér opinbera þat orð, sem mér er birt af þinni upprisu? — Vár frú sancta Maria svarar henni: eigi skal þat með lýðnum orðfleytast ok opinbérast, þvíat veröldin er minnr góðgjörn en þyrfti, ok því munu þeir, sem heyra, sáluháska fyrir taka ef þeir mistrúa sanna luti, ok í háði hafa guðlig stórmerki.Elisabeth spyrr þá drottnínguna eptir þeima lut, sem hún hafði áðr optliga hugsað, ok segir svá: frú mín, hvárt eðr eigi mynu vèr opinbera þat orð, sem mèr er birt af þinni upprisu? — Vár frú sancta Maria svarar henni: eigi skal þat með lýðnum orðfleytast ok opinbèrast, þvíat veröldin er minnr góðgjörn en þyrfti, ok því munu þeir, sem heyra, sáluháska fyrir taka ef þeir mistrúa sanna luti, ok í háði hafa guðlig stórmerki. Systirin spyrr þá enn: nú þá drottníng mín, villtu at vér skafim af með öllu þat sem skrifat er af þessi birtíng? — Guðs móðir svarar: eigi eru þessir lutir til þess birtir, at þeir afmáist ok síðan gleymist, heldr til þess, at mitt lof margfaldist meðal þeirra, er einkanliga mik elska, því skulu þessor orð kunnig verða vinum mínum at eins fyrir þinn framburð, ok munu þeim þessir lutir kærir verða, er mér auðsýna sitt hjarta, at hér fyrir geri þeir mér einkanligt lof ok taki af mér einkanligt verðkaup þar fyrir;Systirin spyrr þá enn: nú þá drottníng mín, villtu at vèr skafim af með öllu þat sem skrifat er af þessi birtíng? — Guðs móðir svarar: eigi eru þessir lutir til þess birtir, at þeir afmáist ok síðan gleymist, heldr til þess, at mitt lof margfaldist meðal þeirra, er einkanliga mik elska, því skulu þessor orð kunnig verða vinum mínum at eins fyrir þinn framburð, ok munu þeim þessir lutir kærir verða, er mèr auðsýna sitt hjarta, at hèr fyrir geri þeir mèr einkanligt lof ok taki af mèr einkanligt verðkaup þar fyrir; margir eru þeir, at með miklum fagnaði ok virðing munu þessur orð með taka ok í verki varðveita, sakir elsku við mik. Eptir þessa vitran tók múnklífi Skanogianense at sýngja hátíðliga guðs móður lof fjórtánda kal. Septembris, haldandi með sæmd hennar upprisutíð, meirr þó í fyrstu, sem boðit var, í leyniligri kapellu en opinberri sóknarkirkju. Nú þeir sem sýngja þetta festum, segir klerkrinn, er skrifar til herra Guðmundar biskups, hafa þetta [letr] fyrir lectiones í ottusöng, sem hér er norrænat, en allt annat officium sem Maríumessu fyrri.Nú þeir sem sýngja þetta festum, segir klerkrinn, er skrifar til herra Guðmundar biskups, hafa þetta [letr] fyrir lectiones í ottusöng, sem hèr er norrænat, en allt annat officium sem Maríumessu fyrri. Nú biðr ek yðvarn sælan biskupsdóm, at þér minnist mín ok minna bræðra í yðrum heilögum bænum, felandi oss alla undir vald ok verðleika Maríe drottníngar, at þér ok vér megim eilífliga njótandi verða himneskrar hirðvistar með göfugligum fagnaði guðligrar ásýndar.Nú biðr ek yðvarn sælan biskupsdóm, at þèr minnist mín ok minna bræðra í yðrum heilögum bænum, felandi oss alla undir vald ok verðleika Maríe drottníngar, at þèr ok vèr megim eilífliga njótandi verða himneskrar hirðvistar með göfugligum fagnaði guðligrar ásýndar. In Christo Valete.

Var herra Guðmundi í þessum letrum mikil gleði sakir ástar ok vinátta várrar frú sancte Maríe. Er öllum vel skiljandi mönnum efalaus þessi birtíng, þvíat sú lögtekin bók, er heitir Speculum historiale, setr skýrliga á hverju ári hún varð, þá er liðit var frá [holdgan] várs herra CD. c. l. ok vj. Er þat svá at [skilja], er klerkrinn setti fjórum árum fyrr í upphafi sinnar frásagnar ok á dögum Evgenii páfa, at systir Elísabeth hefir á hans dögum gengit í klaustra lifnat, ok staðit svá um hans daga ok næsta, Anastasii páfa, með heilögum andar iðnum, áðr hún öðlaðist vitran þessa; hefir því birtíngin eigi vorðit á dögum Evgenii, heldr á öðru ári Adriani quarti, er fyrstr var nefndr í sögunni, sem lýsist í áratölu þar ok hér, þvíat prologus setr eptir Cronicam quartum annum Adriani, en Speculum sem hér stendr í Latínu: Anno domini CD °. c. l ° vj ° in partibus Saxoniæ sanctimonialis Elisabeth mirabiles visiones vidit, inter quas etiam angelus familiaris ei librum, qui dicitur Viar [i] um dei, annuntiavit et diem translationis sacri corporis beatissimæ virginis in celum demonstravit.hefir því birtíngin eigi vorðit á dögum Evgenii, heldr á öðru ári Adriani quarti, er fyrstr var nefndr í sögunni, sem lýsist í áratölu þar ok hèr, þvíat prologus setr eptir Cronicam quartum annum Adriani, en Speculum sem hèr stendr í Latínu: Anno domini CD °. c. l ° vj ° in partibus Saxoniæ sanctimonialis Elisabeth mirabiles visiones vidit, inter quas etiam angelus familiaris ei librum, qui dicitur Viar [i] um dei, annuntiavit et diem translationis sacri corporis beatissimæ virginis in celum demonstravit.

Sama bók segir í kapitulo, at þann tíma, sem vitranin varð, blómgaðist heilagr Thomas í Englandi, þá vorðinn kanciler Heinreks konúngs, á dögum Theobaldi erkibiskups Kantuariensis, þat var fimm árum fyrir fæðíng herra Guðmundar. Sæll Augustinus magnus sýnist ok framt vitni bera birtíng þessi, þá er hann skýrir evangelium: Intravit Jesus, ok setr svá: Letatur igitur Maria letitia inenarrabili anima et corpore, in proprio filio, cum filio proprio, per filium proprium, et cet. Leiðist þat af vináttu várrar frú ok herra Guðmundar, at drottníngin eignast þvilíkan part í hans lífssögu.

Fjögr síðustu ár sinna daga hrymdist herra Guðmundr biskup mjög fyrir sýnar sakir, fór þat svá vaxanda með guðs vilja, at tvau síðarri ár var hann ei bókskygn, sat hann þá sífellt í stofu lítilli tíða í millum, ok leiddi fram svá einfalt líf, sem einn ágætr ok hljóðlyndr heremita, forðandis allan þys veraldarmanna, utan gaf kyrt orlof þeim er langsóttu til at finna hann. En þat síðasta ár, er hann lifði þessa heims, frá átta degi jóla fram yfir festum sancti Gregorii, tók hann augnaverk ok lét meðr öllu litla sýn;En þat síðasta ár, er hann lifði þessa heims, frá átta degi jóla fram yfir festum sancti Gregorii, tók hann augnaverk ok lèt meðr öllu litla sýn; fór þar með sá krankdómr, at þrútnaði andlitið ok lá verkr mestr í hægri kinn, en hvað er á lagðist lofaði hann guð án afláti, ok kraup allr undir hans ráðníng bæði með orðum ok hjarta. Vóru fyrr nefndir frendr hans dag ok nótt í hjá honum ok lásu ýmsar skýríngar eða Vitas patrum, því ei eina stund létti hann af góðu verki, var um nætr svá iðinn at bænum eptir löngum ok lofligum vana, at náttúran beiddi harðla lítinn svefn, þó at meinlætin bannaði eigi hvíldina.Vóru fyrr nefndir frendr hans dag ok nótt í hjá honum ok lásu ýmsar skýríngar eða Vitas patrum, því ei eina stund lètti hann af góðu verki, var um nætr svá iðinn at bænum eptir löngum ok lofligum vana, at náttúran beiddi harðla lítinn svefn, þó at meinlætin bannaði eigi hvíldina. Ölmusugæði helt hann alla æfi sína, at eptir atvikum veitti hann meira þurfundum, þá er fjögurra vegna mátti at honum ganga.Ölmusugæði hèlt hann alla æfi sína, at eptir atvikum veitti hann meira þurfundum, þá er fjögurra vegna mátti at honum ganga. Sú var hans mýkt við forna mótgangsmenn sína, sem hann myndi engan mann sér hafa mein gert, en þó vissi hann, fyrir gipt heilags anda, hvers þeir vóru makligir í guðs dómi, er ofsótt höfðu kirkjuna, sem í því lýsist er eptir ferr.Sú var hans mýkt við forna mótgangsmenn sína, sem hann myndi engan mann sèr hafa mein gert, en þó vissi hann, fyrir gipt heilags anda, hvers þeir vóru makligir í guðs dómi, er ofsótt höfðu kirkjuna, sem í því lýsist er eptir ferr. Í Februario mánaði síðasta vetr herra Guðmundar kom til Hóla vestan ór Fjörðum sá maðr, er Magnús hét, hann er vel kunnr herra Guðmundi biskupi, þvíat Þórðr Sturluson var vin beggja þeirra.Í Februario mánaði síðasta vetr herra Guðmundar kom til Hóla vestan ór Fjörðum sá maðr, er Magnús hèt, hann er vel kunnr herra Guðmundi biskupi, þvíat Þórðr Sturluson var vin beggja þeirra. Magnús beiðir orlof at finna biskup, ok fær þegar, tala þeir lágliga meðr sér;Magnús beiðir orlof at finna biskup, ok fær þegar, tala þeir lágliga meðr sèr; spyrr herra Guðmundr einkanliga, hversu Þórðr vin hans mætti. Magnús segir, at hann eldist mjög. Herra biskup svarar þá: vel hefir Þórðr staðit mér í vináttu alla stund, svá at þar fyrir gaf hann kærleik Sighvats bróður síns ok fleiri frenda sinna, ok því skaltú kærliga bera honum kveðju mína, ok þat með, at vit munum finnast í vár;Herra biskup svarar þá: vel hefir Þórðr staðit mèr í vináttu alla stund, svá at þar fyrir gaf hann kærleik Sighvats bróður síns ok fleiri frenda sinna, ok því skaltú kærliga bera honum kveðju mína, ok þat með, at vit munum finnast í vár; seg honum ok þar með mitt hugboð, at þar sem nú sýnist æztr höfutburðr í hans kynferð, mun bráðast tapanin koma. Marga luti talar herra Guðmundr fyrir honum leyniliga, þá er hér standa eigi skrifaðir, ok vissi flest til óvorðinna luta, segir ok skilríkliga, at langt frá sér hafði hann greint, hverja lund eðr tíma lengð Hólabiskupar mundu hafa í sinni stjórn, ok hverrar nytsemdar hverr mundi vera kirkjunni.Marga luti talar herra Guðmundr fyrir honum leyniliga, þá er hèr standa eigi skrifaðir, ok vissi flest til óvorðinna luta, segir ok skilríkliga, at langt frá sèr hafði hann greint, hverja lund eðr tíma lengð Hólabiskupar mundu hafa í sinni stjórn, ok hverrar nytsemdar hverr mundi vera kirkjunni. En hversu Magnús gerir biskupsins erindi, mun síðarr greinast. En herra biskup tekr sótt í sama mánaði, litlu fyri langaföstu; ferr sá krankdómr í fyrstu ekki mjök ákaft, ok líkaminn svá máttdreginn, bæði af elli ok harðlífi, at hann mátti eigi stórmerki bera eptir náttúru eðli; líðr nú svá fram til festum sancti Gregorii, at hann heflr mæðiliga sótt, fellr þá megn líkamans dagliga, svá at allir hans hugðarmenn þykjast vita vísan enda. En af honum sjálfum má þat réttliga segja, at löngu fyrri en fram kæmi vissi hann fyrir sitt andlát, sem váttar þat erindi til Þórðar Sturlusonar.En af honum sjálfum má þat rèttliga segja, at löngu fyrri en fram kæmi vissi hann fyrir sitt andlát, sem váttar þat erindi til Þórðar Sturlusonar.

Sæll Gregorius [stóð] þann vetr á fimtudag viku, meðal ymbrudaga, ok á næsta dag eptir býðr biskupinn presti sínum, er Jón hét, at veita sér framfarar embætti;Sæll Gregorius [stóð] þann vetr á fimtudag viku, meðal ymbrudaga, ok á næsta dag eptir býðr biskupinn presti sínum, er Jón hèt, at veita sèr framfarar embætti; ok sem fram líðr at smurníngum, gerir hann klerkum sermonem mjök hjálpsamligan, en eigi langan, þvíat málit var erfitt sakir máttleysis; skipar síðan þeim erindum kirkjunnar ok kristinsdómsins, sem hann skilr sér heyra, þar til annarr kemr í hans rúm.skipar síðan þeim erindum kirkjunnar ok kristinsdómsins, sem hann skilr sèr heyra, þar til annarr kemr í hans rúm. Hér með gerir hann sitt testamentum at fátækra manna sið, ok dæmi sjálfs græðarans, þat er at skipta klæðum sínum miðil sinna manna;Hèr með gerir hann sitt testamentum at fátækra manna sið, ok dæmi sjálfs græðarans, þat er at skipta klæðum sínum miðil sinna manna; þóttist hverr sem gulli gæddr, er þar þiggr nokkut af, þvíat engi maðr mátti hjartaligri verða sínum elskarum en herra Guðmundr var, sakir [þess] at hans lítillæti, heilræði ok mjúklæti samhaldit dag frá degi, sigraði náliga manns náttúru; því standa nú margir umbergis með tárum ok trega, þvíat hjartat sviddi innan svá sárt, sem skorit veri, at missa þvilíks faðernis, er allt var sætt ok sæmiligt sínum ástvinum. En ef sút ok sorg hefði lofat harmundum at hugleiða, hverja ván til guðs þessi maðr biskupinn átti, ok ór hvílíkum harmkvælum var kallaðr, var meirr fagnanda en sýtanda yfir hans framför. Síðan talar hann svá til þeirra: yðr heimaklerkum mínum er kunnigt, segir hann, at ek heflr löngu fyrirsagt legstað minn í stúkunni syðri meðal presta tveggja, er þar liggja, ok þér kennit vel;Síðan talar hann svá til þeirra: yðr heimaklerkum mínum er kunnigt, segir hann, at ek heflr löngu fyrirsagt legstað minn í stúkunni syðri meðal presta tveggja, er þar liggja, ok þèr kennit vel; byð ek yðr þat, þjónustumönnum mínum, at þann tíma sem þér sjáit dauðamörk færast á mik, setið líkamann brðt ór sænginni, ok hafit áðr tilbúna fjöl, dreifða með dupt, sem þér megit á leggja, þvíat kristnum manni byrjar í moldu deyja.byð ek yðr þat, þjónustumönnum mínum, at þann tíma sem þèr sjáit dauðamörk færast á mik, setið líkamann brðt ór sænginni, ok hafit áðr tilbúna fjöl, dreifða með dupt, sem þèr megit á leggja, þvíat kristnum manni byrjar í moldu deyja. Hér má nú sjá á sínum síðastum tímum annan Martinum, var ok í þeirra lífi heilli sæmd hins sæla Martini stórliga mart samkvæmiligt, lítillæti, hreinlífi, fátækt ok píslarvætti, með allskyns harðlífi ok bindendi;Hèr má nú sjá á sínum síðastum tímum annan Martinum, var ok í þeirra lífi heilli sæmd hins sæla Martini stórliga mart samkvæmiligt, lítillæti, hreinlífi, fátækt ok píslarvætti, með allskyns harðlífi ok bindendi; hér með líktust þeir í veizlum heilags anda, þvíat hann hvíldist yfir hvárntveggja meðr eldsloga, sem þeir fluttu guðs embætti, ok skrifat stendr í lífssögum þeirra;hèr með líktust þeir í veizlum heilags anda, þvíat hann hvíldist yfir hvárntveggja meðr eldsloga, sem þeir fluttu guðs embætti, ok skrifat stendr í lífssögum þeirra; þat ok, er Guðmundr biskup græddi mann af eitrblæstri, er eptirlíking sancti Martini, sem fleira annat, en hér setist með langmæli.þat ok, er Guðmundr biskup græddi mann af eitrblæstri, er eptirlíking sancti Martini, sem fleira annat, en hèr setist með langmæli. Sem hér er komit, býðr biskupinn klerkum sínum at veita sér friðarkoss;Sem hèr er komit, býðr biskupinn klerkum sínum at veita sèr friðarkoss; gekk þat verk svá nauðuliga fram, at húsit þaut með gráti; lyktast síðan þjónustan; vill þá biskupinn þat eina tala, sem nauðsynjar vóru berligar; líðr svá heðan fram yfir sunnudaginn, at máttinn dregr brott ór limunum stund af stund, en ei því síðr framdi hans guðligt lítillæti ok blezuð túnga sitt vanaligt embætti með lofgjörðum almáttigs guðs án afláti.líðr svá hèðan fram yfir sunnudaginn, at máttinn dregr brott ór limunum stund af stund, en ei því síðr framdi hans guðligt lítillæti ok blezuð túnga sitt vanaligt embætti með lofgjörðum almáttigs guðs án afláti. Snimma mánadags morguninn sjá þjónustumenn biskupsins, at hann mun lítið draga, þvíat limir hans hafa þá fengit opinber dauðamörk; þó var æ bænin í hans munni, meðan hann helt lífinu.þó var æ bænin í hans munni, meðan hann hèlt lífinu. Hefr hann upp, sem menn heyrðu síðast, Kyrieleison ok þar með Letaniam með sinni skipan, ok sem fram kemr í postula tölu, hefr hann upp sína hægri hönd yfir sik með blezan, svá ágætliga ok stórum einkanliga, sem þeir váttuðu er nær vóru, at rétt mark heilags kross stóð þar eptir sýniliga í loptinu, sem höndin hafði farit.Hefr hann upp, sem menn heyrðu síðast, Kyrieleison ok þar með Letaniam með sinni skipan, ok sem fram kemr í postula tölu, hefr hann upp sína hægri hönd yfir sik með blezan, svá ágætliga ok stórum einkanliga, sem þeir váttuðu er nær vóru, at rètt mark heilags kross stóð þar eptir sýniliga í loptinu, sem höndin hafði farit. En er handleggrinn seig niðr at búkinum, sjá fyrrnefndir hans ástvinir, þorkell ok Helgi, at hann er með öllu leiddr at andláti, ok því hefja þeir hann ór sænginni á þá fjöl dupti dreifða, sem hann hafði boðit. Ok rétt í þeirra höndum gekk sú blezaða sál, sem trúist, til eilífs fagnaðar út af myrkvastofu þessa heims ok leirligu keri líkamans, krúnandi með þeim er hundraðfaldan ávöxt taka ok úhaltir fylgja lambit, hvert er þat gengr fyrir.Ok rètt í þeirra höndum gekk sú blezaða sál, sem trúist, til eilífs fagnaðar út af myrkvastofu þessa heims ok leirligu keri líkamans, krúnandi með þeim er hundraðfaldan ávöxt taka ok úhaltir fylgja lambit, hvert er þat gengr fyrir. Hann leið fram af leirbúð heimsins xvij. kalendas Aprilis, þat var hans prestsvígsludagr; hann fór fram secunda feria á fjórðu stundu dags á sjautugta ok sétta ári síns aldrs, þá hafði hann lifað í biskupligri tign xxx. v ár;hann fór fram secunda feria á fjórðu stundu dags á sjautugta ok sètta ári síns aldrs, þá hafði hann lifað í biskupligri tign xxx. v ár; þat var á dögum virðulegs herra Gregorii noni, er næstr var eptir fyrrnefndan Honorium tertium, ok Sigurðar erkibiskups áttanda Nidrosiensis, ok Hákonar konúngs Hákonarsonar. Þá var liðit CD. c. c. xxx ok vij ár frá holdgan drottins várs Jesu Christi, er samjafn guði feðr í einíngu heilags anda gleðr sína valda menn án enda.

En er ástvinir herra biskups fyrr nefndir sá hann viðrskildan, kystu þeir sætliga með sútfullum tárum þann ljúfa likam, er þegar var ólíkr andlausu holdi flestra framfarinna manna fyrir ágætligt yfirbragð, ok alla þekkni til nákvæmdar; rétta þá líkamann ok semja limuna, at allir færi sem fagrligast;rètta þá líkamann ok semja limuna, at allir færi sem fagrligast; kemr þar þá saman öll klerkasveit kirkjunnar, með skipuðu bænahaldi ok sálmasöng; stendr í sama stað líkaminn samdægris, ok er þar náttsettr vakrliga, geymdr með ljós, svá at aldri féll sálmasöngr um alla nóttina; en á þriðjadags morgin er hann til kirkju borinn ok skrýddr á börum sunnan kórs með venum skrúða kirkjunnar; fannst þá þegar öllum, er sá, mikil dásemd í hans yfirbragði, þvíat engi maðr á sínum dögum hafði fyrri litið dauðs manns hold svá hvítt ok þekkiligt. Þat bar yfir, at andlitsmeinsins sá þá engi merki; kom þeim slíkt allt saman lítt á úvart, sem næst honum höfðu gengit, ok mesta kynníng fengit hans ágæta lifnaðar. Segir sira Jón kapellanus commendacionem, ok síðan virðuliga sálumessu. En sakir þess, at þegar á mánadaginn vóru menn gjörvir tveggja vegna í bygðir, at bera þessi tíðindi, samþykkir þat klerkum kirkjunnar, at bíða fólks framan til festum Cuthberti, er þá stóð sétta dag vikunnar;En sakir þess, at þegar á mánadaginn vóru menn gjörvir tveggja vegna í bygðir, at bera þessi tíðindi, samþykkir þat klerkum kirkjunnar, at bíða fólks framan til festum Cuthberti, er þá stóð sètta dag vikunnar; gengr þat ok svá til, at til Hóla kemr múgr manns á þeim dögum, var í meðal þeirra sæmiligr maðr, sira Eyjólfr at nafni, er síðan varð ábóti at Múnkaþverá; hann offrar hendi biskupsins vænt fíngrgull til graptar. Er þá komit festum sancti Cuthberti, ok því fara þeir fram til graptar embættis; var þat gert með öllum greinum sem framast vóru föng á; klerkar allir í sloppum, en hríngt ok súngit sem orkaði; þótti þat skýrum mönnum merkiligt þegar í fyrstu í hans graftarþjónustu, at hrörnandi stöpull kirkjunnar bar þá betr hríngíng allra klukkna í senn en tvennra fyrr eða síðarr, ok svá hafa skilríkir menn flutt, at áðr upp gafst hríngíngin væri smíðit með öllu skjálftalaust. Yfir grefti virðulígs herra Guðmundar góða gerir einn klerkr, prestr at vígslu, þvílíkan sermonem sem stendr skrifaðr:

Sælar væri kristinna manna sálur, ef þær atgeymdi iðuliga, hvílík verðlaun góðr maðr tekr fyrir sína hjartaliga þjónustu á síðasta degi, sem guð slítr manninn sundr í tvá lutí ok skilr með líkama ok sálu, eða hversu ógurligt áfelli með ávaxtalausum harmi fordæmanda sál þröngvir með eilífri skömm ok bótlausri pínu. Ok þá mundi maðrinn þenna dag sér fyrir hjartans augu leiða, svá sem hinn heilagi Jeronimus segir sik gert hafa, svá skrifandi: sive comedi sive bibi [sive] aliquid aliud facio, semper est in auribus meis illa tuba horribilis insonuisse, quæ dicit: surgite mortui, et venite ad judicium, þvíat ei mundi maðrinn svá úsæmiliga auðga sik með ferligri fjárágirni, at kirkjurnar veri sínu gózi rœntar ok kennimannligr stéttr eðr biskupsstólarnir sjálfir at herfangi gjörfir, ok ei heldr mundu þeir dirfast heiptugar hendr at leggja á kirkjunnar þjónustumenn með meizlum ok limaláti, eða dirfast með öllu út at hella þeirra banablóði, ok enn síðr sjálfa biskupana at angra með ánauð ok útlegð, með rán ok rifs, þrjózku ok þrúgan, ok með því, sem ei má utan með sorg segja, sem er bardagar ok beinbrot ok marghúttaðar meingjörðir, þær sem þessi guðs vin Guðmundr biskup góðrar minníngar heflr þolt af sínum undirmönnum úbrigðiliga tíma alls síns biskupsdóms, ok öllum er auðsýnt, at herbergi síns hjarta hefir eigi yfir sand sett, heldr grundvallat yfir sterkan stein, sem er Kristr sun guðs lifanda, þvíat hans stöðugleiki var æ því sterkari með öllum guðs rétt eptir fremsta megni, sem hans var fleira vega freistað í herfiligri hræríngu marghúttaðra meingjörða;Ok þá mundi maðrinn þenna dag sèr fyrir hjartans augu leiða, svá sem hinn heilagi Jeronimus segir sik gert hafa, svá skrifandi: sive comedi sive bibi [sive] aliquid aliud facio, semper est in auribus meis illa tuba horribilis insonuisse, quæ dicit: surgite mortui, et venite ad judicium, þvíat ei mundi maðrinn svá úsæmiliga auðga sik með ferligri fjárágirni, at kirkjurnar veri sínu gózi rœntar ok kennimannligr stèttr eðr biskupsstólarnir sjálfir at herfangi gjörfir, ok ei heldr mundu þeir dirfast heiptugar hendr at leggja á kirkjunnar þjónustumenn með meizlum ok limaláti, eða dirfast með öllu út at hella þeirra banablóði, ok enn síðr sjálfa biskupana at angra með ánauð ok útlegð, með rán ok rifs, þrjózku ok þrúgan, ok með því, sem ei má utan með sorg segja, sem er bardagar ok beinbrot ok marghúttaðar meingjörðir, þær sem þessi guðs vin Guðmundr biskup góðrar minníngar heflr þolt af sínum undirmönnum úbrigðiliga tíma alls síns biskupsdóms, ok öllum er auðsýnt, at herbergi síns hjarta hefir eigi yfir sand sett, heldr grundvallat yfir sterkan stein, sem er Kristr sun guðs lifanda, þvíat hans stöðugleiki var æ því sterkari með öllum guðs rètt eptir fremsta megni, sem hans var fleira vega freistað í herfiligri hræríngu marghúttaðra meingjörða; megum vér fagrliga huggast, er vinir hans vórum, af ván þess verðleiks, er vér trúum hann hafa munu af guði fyrir sína einkanliga þolinmæði, þvíat trúligt er, at hún mun hann hafa sælan gert at eilífu, eptir því sem skrifar Lúkas guðspjallamaðr: in patientia vestra possidebitis animas vestras.megum vèr fagrliga huggast, er vinir hans vórum, af ván þess verðleiks, er vèr trúum hann hafa munu af guði fyrir sína einkanliga þolinmæði, þvíat trúligt er, at hún mun hann hafa sælan gert at eilífu, eptir því sem skrifar Lúkas guðspjallamaðr: in patientia vestra possidebitis animas vestras.

Er þat ok auðsýnt á allri hans framferð, at hann hefir sinn dauðadag fyrir augum haft sannliga, ok ei sik fyrir óeinörð undan dregit hvilíkan enda hans óvinir hefði á hans dögum gjört; ok þótt hann vyrði eigi í síðustu vápnum veginn, er því síðr auðfundit hans píslarvætti, þvíat hann ástundaði ekki annat en þola til þess eymd ok ofsókn heimsins, at hann mætti sem beztr dæmast ok sem sælastr verða í ókomnu líA, ok þat þiggja sem sæll Johannes evangelista skrifar in Apocalipsi: beati mortui, qui in domino moriuntur. En hversu megu vér þat fá, at deyja í Kristi, utan tempra alla vára framferð heimliga sem líkast þessum guðs vin, er í öngu sýndist baldinn né öfundsjúkr, í öngu reiðinn né guðlatr, í öngu ofneyzlufullr né síngjarn, þvíat fyrr plágaði hann biskupsstól sinn með fátækt, en hann vildi nokkurs hlutar óhreinliga afla.En hversu megu vèr þat fá, at deyja í Kristi, utan tempra alla vára framferð heimliga sem líkast þessum guðs vin, er í öngu sýndist baldinn nè öfundsjúkr, í öngu reiðinn nè guðlatr, í öngu ofneyzlufullr nè síngjarn, þvíat fyrr plágaði hann biskupsstól sinn með fátækt, en hann vildi nokkurs hlutar óhreinliga afla. Fátækum guðs ölmusum veitti hann svá mikit, at hann hugði mjök svá ekki at hvat eptir var, þvíat mildin, úhaldin af sínku, sýnist veröldinni með öllu forsjálaus ok úvitr; til þess vildi hann ok bera léttlig klæði, ok sitja yfir óríkum réttum, at því framarr mætti hann miðla guðs ölmusum fyrir hans nafn ok elsku.til þess vildi hann ok bera lèttlig klæði, ok sitja yfir óríkum rèttum, at því framarr mætti hann miðla guðs ölmusum fyrir hans nafn ok elsku. Hreinleika síns kjöts geymdi hann í fagri féhirzlu síns líkama, undir hinum trausta lási trúligs skírlifis, sem hinn mætasta gimstein er aldri skyldi brotna.Hreinleika síns kjöts geymdi hann í fagri fèhirzlu síns líkama, undir hinum trausta lási trúligs skírlifis, sem hinn mætasta gimstein er aldri skyldi brotna. Þetta ok allt annat gott, þat er hann gjörði, trúum vér guð hafa ávaxtað honum til eilífrar sælu framfaranda af veröldinni með þvílíkum dygðum, hvíldan ok frjálsaðan af öllu heimsins erfiði ok í Kristi dáit hafa, svá [sem] einn lim áfastan þeim líkama, sem guð drottinn gerir af allri sinni almenniligri ok heilagri kristni, ok sjálfr hann er höfuðit, með því blezaða manligu kjöti, sem hann tók í sínum getnaði af signaðri frú sancta Maria sinni mæðr, oss til lífs ok leiðréttu eptir genginn veg þessar veraldar;Þetta ok allt annat gott, þat er hann gjörði, trúum vèr guð hafa ávaxtað honum til eilífrar sælu framfaranda af veröldinni með þvílíkum dygðum, hvíldan ok frjálsaðan af öllu heimsins erfiði ok í Kristi dáit hafa, svá [sem] einn lim áfastan þeim líkama, sem guð drottinn gerir af allri sinni almenniligri ok heilagri kristni, ok sjálfr hann er höfuðit, með því blezaða manligu kjöti, sem hann tók í sínum getnaði af signaðri frú sancta Maria sinni mæðr, oss til lífs ok leiðrèttu eptir genginn veg þessar veraldar; hyggjum vér því biskupinum réttliga þat lof heyra, sem Davíð skrifar in psalterio: beati immaculati in via, et cet.hyggjum vèr því biskupinum rèttliga þat lof heyra, sem Davíð skrifar in psalterio: beati immaculati in via, et cet. Hvað er várr vegr, utan heimsins dagar meðan þeir vinnast eru þvíat eins góðir, at vér starflm í guðs lögmáli til nytsemdar, ok forðim oss við ferligri framferð sauruligs líkama, eptir því sem vér heyrum dæmi til þessa signaða guðs vinar, þvíat í þeim sama sálmi segir litlu síðarr: non enim qui operantur iniquitatem, et cet.Hvað er várr vegr, utan heimsins dagar meðan þeir vinnast eru þvíat eins góðir, at vèr starflm í guðs lögmáli til nytsemdar, ok forðim oss við ferligri framferð sauruligs líkama, eptir því sem vèr heyrum dæmi til þessa signaða guðs vinar, þvíat í þeim sama sálmi segir litlu síðarr: non enim qui operantur iniquitatem, et cet. Í upphafi þessarar skýríngar segir svá heilagr Augustinus til allra samt, ok sérhvers kristins manns: scio quid velis, beatitudinem queris;Í upphafi þessarar skýríngar segir svá heilagr Augustinus til allra samt, ok sèrhvers kristins manns: scio quid velis, beatitudinem queris; si vis esse beatus, esto immaculatus. Þat er oss kunnigt, at æskja sér sælir at vera, en [hvat] hverr vill til vinna sýnist mjök úlíkt, þvíat í mörgum stöðum auðgar hinn ríki sik með því, at hann rífr til hinn fátæka;Þat er oss kunnigt, at æskja sèr sælir at vera, en [hvat] hverr vill til vinna sýnist mjök úlíkt, þvíat í mörgum stöðum auðgar hinn ríki sik með því, at hann rífr til hinn fátæka; baldinn neytir ok sinna vápna, þar sem sönn er auðmýktin fyrir honum; forsfullr vandar eigi at seðja sína reiði á meinleysi dúfunnar, ok þeir, sem svá fara fram í slíku eðr öðru þvíliku, fá eigi jafna sæluna, þvíat eigi eru allir flekklausir. En þeir eru sannliga sælir er fátækir eru í andanum, auðmjúkir syrgjandi þessa heims, miskunsamir ok þeir, er gott iðuliga girnast, hreinhjartaðir, friðsamir ok þolinmóðir, ok þeir sem ofsóttir verða þessa heims munu ná sínum réttindum fyrir guðs augliti.En þeir eru sannliga sælir er fátækir eru í andanum, auðmjúkir syrgjandi þessa heims, miskunsamir ok þeir, er gott iðuliga girnast, hreinhjartaðir, friðsamir ok þolinmóðir, ok þeir sem ofsóttir verða þessa heims munu ná sínum rèttindum fyrir guðs augliti. Mun svá sýnast framferð þessa manns, hins ágæta Guðmundar biskups, sem hér er nú jarðaðr, at hann hafi mjök svá þessa alla luti í sér hafða með öðrum fleirum góðum lutum, ok því biðjum hann allir samt, at svá miklu góðu sem hann orkaði þessa heims, árni hann oss allra þarfligra luta í þessu lífi, en því liðnu endalausa gleði með guði ok hans helgum mönnum.Mun svá sýnast framferð þessa manns, hins ágæta Guðmundar biskups, sem hèr er nú jarðaðr, at hann hafi mjök svá þessa alla luti í sèr hafða með öðrum fleirum góðum lutum, ok því biðjum hann allir samt, at svá miklu góðu sem hann orkaði þessa heims, árni hann oss allra þarfligra luta í þessu lífi, en því liðnu endalausa gleði með guði ok hans helgum mönnum. Þat veiti oss sá sami guð, er liflr ok ríkir einn í heilagri þrenníngu per infinita secula. Amen.

En hvat má [greinast] af þeirri grátligri eymd ok aumkan, er kvaldi guðs ölmusur ok aumíngja á þann dag, er þeirra hjálp ok huggan, herra Guðmundr biskup, var út hafinn, þvíat alla sína daga var hann, sem lesit er, fátækra faðir ok válaðra viðrhjálp. Því rennr nú flokkum þat auma fólk með þvílíkri kveinan: hvað mun af oss verða? hverr mun oss hugga? nú er þess manns hold hulið mold, er oss fæddi, huggaði ok klæddi með sínu huggæði, ok ei varð um aldr í því fundinn, at hann fyrirliti fátækan mann; fyrir vára skyld þoldi hann húngr ok kulda, únáð ok útlegð, hatr ok harmkvæli, grimd ok ágang sinna úvina, þvíat hann var styrkíng veykra ok vanmáttugra, efling ekkna ok faðir föðurlausra, huggan harmþrúnginna, snauðra ok sælla.

Hverr fannst honum miskunsamari ok hreinni, lítillátari ok mildari? hverr hittist honum staðfastari í góðum verkum, ok hugarkrapti ok sönnu þolinmæði? — Hverr bar betr skapraunir, eðr hverr skriptaði sér framarr með allskyns harðlífi? — hreinlífr, svá at þat eitt var aldri af hans úvinum talat, at hann lýtti sinn lifnað;Hverr fannst honum miskunsamari ok hreinni, lítillátari ok mildari? hverr hittist honum staðfastari í góðum verkum, ok hugarkrapti ok sönnu þolinmæði? — Hverr bar betr skapraunir, eðr hverr skriptaði sèr framarr með allskyns harðlífi? — hreinlífr, svá at þat eitt var aldri af hans úvinum talat, at hann lýtti sinn lifnað; viljugliga fátækr, at hann yrði fullríkr með guði; hófsamr ok örr, blíðr ok hógværr, svá at heimrinn var ei lengr makligr þvílíku lífi. Hó, hó, drottinn guð! segja þeir, hugga þú oss mildr faðir, þvíat bótlaus er ella vár sút; vér bíðum aldri bata þessa manns, þvíat ei fæðist honum líkr á várum dögum;vèr bíðum aldri bata þessa manns, þvíat ei fæðist honum líkr á várum dögum; faðir miskunna, guð allrar hugganar, er hverjum geldr sín verk, ömbona þú honum í eilífu lífi þat er hann gerði fyrir þínu nafni, gleð þú hann, þvíat hann gladdi oss; veittu honum væna borg, himneska Jerúsalem, fyrir þat er hann herbergði oss; láttú hann, drottinn, hvárki húngr þola né þosta, þvíat hann saddi oss ok slökkti várn þorsta! — Þvílíkar harmtölur var at heyra eptir þenna dýrðarmann, ei at eins þar er hann jarðaðist, heldr of allar bygðir, heruð ok hálfur, sem þessi tíðindi fréttust, svá at líksöngr hans í trega ok tárum vannst mörgum meirr en vij nátta.láttú hann, drottinn, hvárki húngr þola nè þosta, þvíat hann saddi oss ok slökkti várn þorsta! — Þvílíkar harmtölur var at heyra eptir þenna dýrðarmann, ei at eins þar er hann jarðaðist, heldr of allar bygðir, hèruð ok hálfur, sem þessi tíðindi frèttust, svá at líksöngr hans í trega ok tárum vannst mörgum meirr en vij nátta. Ok aldri meðan Ísland byggvist mun hans ölmusugæði gleyming taka, heldr frægiliga boðast ok boðanliga frægjast af hverri túngu, þvíat eigi síðr andaðr en lifandi stendr hann í ölmusugjörðum til beggja handa, þá er öreiginn þiggr fyrir hans blezaða nafn. Ok sakir þess, at hann [er] yfir megn til frásagnar, skulum vér hlýða hversu spásaga herra Guðmundar fylldist með Þórði Sturlusyni, vin hans, at ei mundi langt þeirra í millum verða.Ok sakir þess, at hann [er] yfir megn til frásagnar, skulum vèr hlýða hversu spásaga herra Guðmundar fylldist með Þórði Sturlusyni, vin hans, at ei mundi langt þeirra í millum verða.