Bókastaðir

Þetta sumar, er áðr var byrjat, ríðr herra Guðmundr biskup til þings meðr þrimr tigum manna, ok er með Snorra Sturlusyni um þingit með allt fólk sitt. Af þingi ríðr hann vestr til Borgarfjarðar, ok er þar um sumarit; drífr þá til hans mannfjǫldi, taka Borgfirðingar vel með biskupi nú sem fyrr, gefa honum yxn ok geldinga, eða aðrar sæmiligar gjafir.

Á því sumri gerisk í hans ferð sá lutr, er brosligr má kallask. Þat er eitt kyn í því landi, at vargr er þar engi, en hér í mót fœðisk þar með mikilli frjósemd þat fjalldýr, er menn kalla melrakka, ok því svá, at þat dýr liggr í urðum ok brǫgðóttum fylsnum, ok veitir þaðan árásir sauðfé manna bæði vetr ok sumar, með stórum skǫðum. Eitt af greindum dýrum er komit í Borgarfjǫrð á þessu sumri, með svá soltnum gráð, at bóndi sá, er skaðanum mætti, þóttisk orðinn fyrir miklu áfelli. Ok sem þessi úgipta var inn komin, gistir herra Guðmundr á þeim bœ, kærir bóndinn skaða sinn fyrir honum ok biðr hann ráðs.

Herra biskup svarar: "líkar þér, bóndi, at ek vinni bót dýrbitinu?"

"Gjarna vil ek þat," segir bóndi.

"Kostar þik þat nǫkkurs?" segir biskup.

"Hvat skal kosta?" segir bóndi.

"Þú skalt gefa ǫlmusumǫnnum mínum tuttugu geldinga, þá er ek vel af ǫllu fé þínu."

"Eigi nenni ek því," segir bóndi, "at gefa svá mikit."

Biskup svarar: "þú skalt ráða, en vilja muntu í myrgin þenna kost."

Líðr náttin; ferr sauðamaðr árla til fjár, ok heim komandi segir hann bónda bitinn hinn bezta forustugelding, er hann átti. Bóndi segir biskupi sem orðit er.

"Eða hvat er nú góðra ráða?" segir biskup.

"Ek vil nú gjarna þann kost, er þér buðut í gær," segir bóndi, "þvíat allt mitt fé er upp gǫrt síðan forustusauðrinn er frá tekinn."

"Held ek því er ek bauð," segir biskup.

Lætr bóndi heim reka alla sína geldinga, ok fær mann til at velja af biskups hálfu, biðr síðan, at biskup gangi til ok sjái sauðina. Hann gerir svá; er þat einvala fé, bæði at vexti ok holdum. Þakkar herra biskup bóndanum framlagit, ok skiptir miðil vina sinna, guðs fátækra manna.

Síðan gengr biskup til kirkju meðr klerkum sínum ok leikfólki, skrýðisk til messu með klerkum sínum, ok hefr upp með lágum tón þat officium, er bannsetning tilheyrir. En at lyktaðri þjónustu gengr herra biskup til borðs, ok er þann dag í góðum náðum.

Árla næsta myrgin fer sauðamaðr til fjár eptir vana, ok finnr ekki dautt, utan einn stóran melrakka nærri fénu; hann prófar, hvat kappanum hafi orðit at fjǫrlesti, ok finnr at hvert bein er brotit í honum ok sem brjósk orðit, svá beit hann bannit; skildu þeir bóndi með mikilli vináttu.

Er þessi eventus nokkut þeim líkr, er Bernardus ábóti vann, þá er hann bannferði stumpinn fyrir augum ríka manns, þvíat fyrir bæði þessi dœmi mætti skilja mjǫk vándr maðr ok úhlýðinn heilagri kirkju, í hvert bann ok bruna hann heldr sinni sál, þá er hann stendr með fullum sǫkum undir stórmælum biskupsins, er skynlaus skepna fær þvílíka bǫlvan fyrir afl orðanna.

Hér skal fara með annarr hlutr, at þessir báðir sýni, hversu bœnarorð Guðmundar biskups báru mikit afl fyri guði, svá yfir dýrum sem mǫnnum, hvárt sem heldr er til lífs eða dauða. Bóndi einn í þeim luta lands átti einn stóran rakka, hann var svá vitr, at hann skildi meðr vana hvat maðr bauð honum, svá af fjǫllum ok ór haga rak hann heim sauð ok naut einn samt, sem mælt var; berr heim til bœjar hvat hann fann fémætt í haga; varði vǫll ok veitur með svá vǫkru varðhaldi nótt ok dag, at bóndanum þótti engi kýr svá góð sem hundrinn.

Nú berr svá til eitt sumar, at þingmenn koma þar í veg ok slá hestum sínum í veitur bóndans, er lágu niðr undir túninu. En er rakkinn sér þat, ræzk hann í mót heiman, ok kostar at reka í brot hestana, en fær ekki at gert, fyrir þess sakir, at hann var einn en þeir margir. Bóndi ferr þá til með húskarl sinn ok veitir honum, ok er þá búit til bardaga, þvíat þingmenn slásk í með vápnum; skilja þeir svá um síðir, at bónda líkar eigi betr en fyrr, þvíat þann tíma sem þeir eru albúnir til brottferðar, slœmir einn þeirra brugðnu sverði á hrygg rakkanum, svá at náliga tvískiptir skrokkinn. Bóndi bað fyrir þeim sem verða mátti, er þetta vann, en kastar hræinu hundsins einum megin undir tungarðinn, þvíat þaðan skammt var samaneign þeirra.

Þarf þat einkanliga í sǫguna þessu næst, at á þeim bœ var brunnr hins signaða Guðmundar biskups þar mjǫk nærri stǫðu, sem rakkinn lá, ok þat fell í brjóst bóndanum, án heiti nǫkkuru, at hann tekr horn fullt ór brunninum ok slær niðr í sárit, gengr síðan inn, ok hugsar at heygja hundinn þá er hann hefði tóm til, sem þá gerðu menn mjǫk í því landi, ef þeir vóru náttúrugripir í nokkuru lagi. Annan myrgin, sem hann kemr í sama stað, er rakkinn allr í brottu, ok svá líða þrjár nætr; ætlar bóndi þá, at ernir muni hafa brott borit.

En eptir svá langt liðit, kallar heimamaðr bónda árla myrgins ok segir svá: "hvat mun vera, bóndi!" sagði hann, "ek þóttisk heyra til rakka þíns uppi á húsum, ef þat mætti verða?" — Bóndi svarar: "engi lutr er guði um megn, þvíat hann hjálpar alla sína skepnu."

Þetta þarf ei lengra, en þegar er bóndi kemr út farandi, rennr rakki hans ofan af húsum, ok fagnar honum eptir vana. En svá sem bóndi hefir hendr til ok greiðir hárit, finnr hann liggja grœtt ǫr um þveran búkinn, þar er áðr var eggbitit.

Ok þó at þessi lutr fremdisk á óskynsamligri skepnu, má þat hverr maðr skilja því framarr, hversu dýrligar vóru þess manns vígslur, er heitir herra Guðmundr, fimti Hólabiskup.

At áliðnu sumri, því sama sem áðr var greint, kemr herra Guðmundr biskup heim til Þórðar Sturlusonar, vinar síns, ok sitr þar um hríð í góðum fagnaði. En nálægt vetri, sem herra Guðmundr er kominn þar sem heitir Staðarhóll, ok hugsar þaðan at venda heim til Hóla, kemr kappinn Sighvatr vestr þannig ok hefir liðsdrátt í heruðum; gerir síðan þau orð biskupinum, at ei fyrir háls né hǫfut sinna manna skal hann svá djarfr, at hann ríði á heruð. Guðs maðr skildi enn sem fyrr, at ei var hœg landtaka þar er Sighvatr stóð fyrir á strǫndu, því vægir hann ok eftir setu í Steingrímsfirði, er fyrr [var] nefndr, lætr þangat flytja yxn ok allan kost, er honum gafsk um sumarit.

Líðr nú svá fram um Adventum domini. Ok sem þar er komit, fær herra Guðmundr svá mikla sótt, at hann liggr í rekkju þungliga haldinn. En er Þórðr, vinr hans, spyrr þau tíðindi, gerir hann son sinn til biskups, ok býðr honum upp á sinn garð, ef þar mætti heldr sá kostr finnask, er hagligr veri hans krankdómi. Herra biskup þiggr þat boð, var hann svá mjǫk sótttekinn, at hann fluttisk í barum; létti þá brátt síðan með vilja guðs, ok sat hann með Þórði um vetrinn, helt bóndi hans fylgð ok fátæka menn svá stórmannliga, at allt samt fólk á garðinum var ei færa en hundrat. Í því ǫðru mátti lýsask, hverja vináttu Þórðr veitti Guðmundi biskupi, at honum lá ei léttara hans útlegð en sjálfs síns meingerðir, sem merkja má í því er fylgir.

Þessir brœðr, Þórðr ok Sighvatr, vóru mjǫk missáttir, leiddi þat bæði til af fjárskipti ok fleirum greinum, en einkanliga sǫk hafði Þórðr með þá báða feðga, Sighvat ok Sturlu: þat var falslaus vinátta við Guðmund biskup, er hann veitti honum jafnan; en þá er góðgjarnir menn gengu í milli um sættargerð, fyrirtekr Þórðr at semja nǫkkura sætt við bróður sinn nema þar fari með frjálsi Guðmundar biskups, at hann fari liðugr til stóls síns fyrir únáðum Sighvats, ok þat verðr samit í síðastu um várit, at brœðr sættask en biskupinn skal fá sæti sitt bardagalaust, vendir guðs maðr þá í veg til kirkju sinnar, ok áðr hann riðr af syðra biskupsdœmi, sættusk þeir Sturla Sighvatsson; var Sturla síðan viljugr til vináttu herra Guðmundar. Sitr herra Guðmundr heima þat sumar, ok vetr eptir, í góðum friði.

Um várit riðr hann í sýslu sína; segisk, at í þessum veg gistir hann eina frændkonu sína, er orðin var fyrir miklum harmi, þvíat son hennar hafði horfit braut, svá at engi lutr spurðisk til; þetta kvein berr hon upp fyrir frenda sinn biskupinn, ok biðr hugganar, segisk hafa mikinn sorgar létti, ef hon vissi hvat piltinum væri orðit, þótt hon mætti aldri sjá hann. Herra Guðmundr leitar undan alla vega, segir, at sú vissa verðr henni harms næring heldr en huggan.

Þar til þyngar hon biskupinn, at hann segir um síðir: "nú ræðr þú, frendi, bœn þinni úþarfri, en vit, at hér í hólinum fyrir ofan bœinn var son þinn; en nú í dag nenni ek eigi at kalla hann þinn son, þvíat hann er þér ólíkr orðinn, en nauðigr geri ek at angra þik, en þó veldr þú sjálf, því fyrir þann kost, er þú veitir vesalingum mínum, værir þú annars maklig. "En hvat er um á þá, er hér fellr hjá bœ þínum, fylgir engi laxveiðr þinni jǫrð?" — Hon svarar: "um laxveiði er eigi at tala svá snemma tímans, en sannliga á ek veiðina."

Biskup svarar: "lát taka net þín ok draga, en ek skal ganga til ok sjá, hvar mér sýnisk fiskiligast." Svá gerisk móti náttúru ok vana landsins, at í þeim árreit, er húsfrúin átti, var sú vænasta laxveiðr um várit, svá at henni tvígildi heim allan þann kost, er hann ok guðs ǫlmusur hǫfðu þar haft.

Berr hér annarr lutr með nǫkkut líkt. Einn litill bóndi kom til herra Guðmundar, ok býðr fram eina kú er hann átti, at gefa voluðum mǫnnum herra biskups; hann þiggr gjǫfina, en þar nær stendr einn ríkr bóndi, ok talar svá: "eigi stendr, herra, at þiggja af svá fátækum manni, þvíat hann á nœgri bǫrn en kýr."

Herra Guðmundr svarar: "kæri minn, hví skal ek eigi þiggja, þvíat fleira gagnask til mannfæðu en ganganda fé?" — Sama dag fara synir þessa sama manns nærri á þeirri, er faðir þeirra átti, ok sjá einn stóran lax við landit, ok fá tekit með hǫndum sér, segja fǫður sínum, sem hann kemr heim af fundi herra Guðmundar.

Bóndi svarar: "vera kann, at orðin biskups várs hafi framkvæmd, er hann kvað fleira til fæðu en kýr einar, ok er lax þessi svá góðr, at eigi mun hann einn samt verit hafa. Er þá sýnt hvat Guðmundr má þiggja af guði, ef laxveiðr kemr þegar til vár móti eðli landsins; skulu vér fara í myrgin með net vár."

Svá gerir hann; en hvat lengra? laxveiðr er komin í á hans með því megni, at hann selr til mikils fjár um sumarit, svá at vel þrjár kýr tók hann í mót einni.

Herra Guðmundr ríðr til þings þetta sumar; í þeirri ferð gerði Sturla honum þat fyrsta vináttu bragð, at hann sendi mikinn ok góðan kost á veg fyrir hann til ǫlmusugerða, þvíat allir menn í landinu, vinir ok óvinir, vissu þat, at Guðmundi biskupi þótti sér þat mest veitt, at váláðir veri huggaðir fyrir hans skyld; lagði Sturla af með ǫllu, at vera mótgangsmaðr herra Guðmundar upp frá þessu; er ok sannliga sagt, at biskupinn hafi svá talat til hans, at Sturla veri dugandi maðr í mǫrgu lagi, ef faðir hans veri nǫkkuru líkari kristnum mǫnnum.

Á því sumri sem nú var greint [kom út] Kolbeinn ungi, er til verðr skipaðr at gera enda allra þeirra únáða ok eymda, er herra Guðmundr hefir þolt í sínum biskupsdómi; hann sitr næsta vetr með Sighvati mági sínum, en um várit riðr Sighvatr til Skagafjarðar með honum ok leitar með bœndr, ef þeir vilja taka Kolbein til hǫfðingja í stað fǫður síns ok gera honum bú á kosti sínum; víkjask bœndr undir þetta mjǫk blíðliga, þvíat þeim sýnisk vánligt at Kolbeinn verði kynlíkr feðr sínum, at hrinda með harðri hendi þann þunga, er þeir kallask bera fyrir fjǫlda fólks Guðmundar biskups at Hólum. Því gera þeir Kolbeini bú á sama garð, sem faðir hans sat forðum; hefir Sighvatr ráð Kolbeins mjǫk í hǫndum, meðan hann var yngri, en þegar hann þykkisk fullroskinn, réttir hann af sér okit, ok gerisk ofsamaðr mikill, snýr ok þangat sínum ofrgang eptir dœmi feðr síns, sem minnst mátti honum sama, þat er, at snúa sín harðindi upp á biskupinn, ok veita Skagfirðingum fyrir búkostinn; ok sakir þess, at gull er æ því glaðara, sem þat prófask betr í eldinum, þolir várr drottinn Jesus, at hans þjónn, Guðmundr biskup, sé enn mœddr ok útborinn af sínum réttarbótum, at [eptir] hans mœðusamligt líf, bæði fyrr ok síðarr í náverandi verǫld, verði hann því háleitara hǫfuðgull í endalausri verǫld með vǫldum vinum himna konungsins.

Heðan leiðir þá endaliga ofsókn, er Kolbeinn ungi hrœrir móti biskupinum með þeim harmi ok hólmgǫngu boðum, at biskupinn sér øngvan veg annan í friðkaup sinna manna, en lúta undan ok leita norðr í sveitir í sýslu [sína]; váraði þungt ok vóru kostir manna úhægir, en biskup ríðr heiman litlu eptir páskir, ok hefir fjǫlda fólks, bæði frjálst ok fátækt.

Svá berr til í þeim veg, at biskupinn gistir einn bónda, góðan sinn vin; var hann bóndinn klókr maðr, vinsæll ok vel ríkr; hann tekr heiðarliga biskupinn með vildustum fǫngum. Þar vóru frjáls herbergi, þvíat húsbóndi þessi kann góða stjórn, greinir hann í tvá riðla biskupsins skara, skipar alla frjálsa menn hjá honum sjálfum, en fátækum mǫnnum skipar hann hús annat, ok veitir þeim þar svá góðan kost, at allir hǫfðu fullfengi; vóru menn kátir um kveldit í biskups stofu, þvíat ǫllum líkaði vel, utan einn herra Guðmundr er mjǫk hljóðr. Þat skildu eigi úvitrir, þvíat bóndi var allkátr ok þó vin biskupsins. Húsbóndinn lætr um kveldit, sem ei viti hann hvat veldr úgleði biskups;

En á næsta dag eptir, sem herra Guðmundr er undir borð kominn ok vist inn borin, gengr bóndinn fram af stofunni til þess fátækra manna húss, er áðr var getit. Hann spyrr hversu þeim líðr, þeir segja svá líða sem guð amboni honum eilífliga. Bóndi segir: "sé þat nokkuð í, at yðr líki vel, vilda ek þiggja af yðr laun þegar í hǫnd."

Þeir svara: "hvat munu vér øreiga sálugir menn sjá móti þínum velgerðum?" — Bóndi svarar: "fleira gagnask mér en fé; litlu síðarr en ek geng heðan skulu þér allir taka dik vægðarlaust í stofu biskups, þér skulut rífa mat af diskum ok hlífa engum manni, hrekja svá biskupsins mat sem allra annarra; geymit engis manns ávít eða umvandan nema mín, þá er ek vil til leggja, en hér á mót játar ek yðr svá góðan kost meðan biskup sitr." Þeir játa honum þessu, ok eru þó tregir, þvíat þeir skildu eigi undirstǫðu.

Gengr bóndi síðan brott, en litlu síðarr lystr undir dyn þeim, at margir í stofunni hugsuðu ófrið fara; stendr því næst inn straumrinn, með þat hark ok háreysti, rif ok slit umbergis, sem ei var lítit um, þar til er slær í árásir, bann ok bǫlvan; þolir herra biskup þegjandi, þar til orðalagit vesnar, þá segir hann: "verðit úti af stofunni, veslugir menn, þvíat úmannliga gjaldi þér bóndanum sitt frjálsi ok fagnaðarboð, er hann gerir oss ǫllum." En engi þeirra gefr gaum hvat biskup segir.

Húsbóndi gengr fyrir herra biskup, ok segir svá; "verit nú glaðir, minn herra, þvíat ǫlmusur yðrar eru nú inn komnar; ek fann í gærkveld, at þeirra fjarvist úgladdi yðr mjǫk, en nú megi þér sjá hversu þeir halda stofuna."

Herra biskup svarar: "guð ǫmboni þér, minn kæri vin, fyrirlát mér þolleysi mitt, þvíat svá er betr sem þú skipar."

Bóndi svarar: "eigi dregr mér stórt um, þvíat ek em ríkr maðr, en hugsa mætti heðan af hvat honum líðr smábóndanum, þar þér komit til garðs; þótt hann hafi kost at gefa yðrum frjálsum mǫnnum, ofbýðr honum þessarra yfirgangr sem nú standa hér. Nú trúi ek ok sannliga, at svá mun guði bezt líka, sem þér gerit fyrir ástar sakir við hann sjálfan, en vel mætti fljóta fátækr maðr, þótt hann hefði með stjórn nauðsynliga hluti, ok svá skulu yðrir vinir hafa meðan þér sitit hjá mér, látit ok yfir sjá einhvern, ef yðr grunar þar nǫkkut um." Ok nú segir hann bóndinn til fátækra manna: "út allir í stað, ok sukkit ei framarr!" — þeir fram á hurð með hans fyrstu tillǫgu.

Herra Guðmundr segir þá: "nú er þar váttr þinn, vinr minn, hversu þú gerir, þvíat ei hefði þeir sálugir svá virt þína typtan, nema þeir veri vel haldnir." Var herra Guðmundr þá allkátr, meðan hann var með þessum húsbónda; lofuðu margir hans vitra tiltekt, þvíat guðsmaðr fekk ei fyrir ástar sakir hirting á komit, svá framt sem sumum þótti tilheyriligt um fátækra manna framferð.

En svá sem bóndi þessi sagði sína trú, at þat mundi guði bezt líka sem biskupinn gerði, prófask í mǫrgum stǫðum sǫgu þessarrar hverja ambun várr herra veitti þeim þegar í hǫnd, er herra Guðmund glǫddu með gjǫfum, fátækra manna ǫlmusu, ok enn mun sýnask í því sem eptir ferr.

Nærri hvítasunnu kemr herra Guðmundr biskup til annars bónda, er búgarð átti nærri vatni stóru, var þar í veiðr mikil, þá er tímaliga féll, en þetta sama vár lá mikit hallæri með því sama vatni, svá at náliga fekk engi bygðarmanna búðarverð. Nú á laugarkveldit fyrir pentecosten, sem herra Guðmundr er kominn, segir bóndinn: "ek á níu kýr allar vel hafðar, ok þar af vil ek slá einar þrjár fyrir ǫlmusur yðrar, en þér [með] yðrum frjálsum mǫnnum skulut vera á mínum kosti yfir fram." Herra biskup játtar þessu gjarna; eru kýrnar niðr lagðar, en sakir þrots í veiðistǫð bóndans, varð fátækt fólk herra biskups lítiliga fátt um kveldit, gengu kjǫtin því harðara sinn veg um morgininn eptir, svá at sunnudags kveldit var með ǫllu yfir lukt.

Herra biskup verðr víss hvat líðr, ok vakir drjúgt á bœnum um nóttina, sem æ var hans vani, til guðs. Sem tíðum er lokit á mánudaginn, gengr herra Guðmundr út af kirkju ok spácerar fram at vatninu, þvíat sjálft túnit var á strǫndinni. Þar var settr garðr með grjót til hlífðar túninu, at vatnsbáran skyldi ei brjóta mega; þar yfir lágu vǫrpur bóndans til þurku.

Herra Guðmundr segir þá: "ek vilda gjarna sjá, hversu þér farit at veiðum norðr hegat á landit."

Bóndi svarar: "þat er mikit starf, herra, á þvílíkum degi."

Biskup svarar: "svá mun standa, at sæll Martinus lét veiða sér fisk til borðs á fyrsta páskadag, ok því sýnisk mér þetta gera mega, er biskup býðr."

Bóndi hlýðir nú, ferr til, ok setr út vǫrpurnar, ok verðr fyrir einn venasti fiskr. Herra Guðmundr lofar guð fyrir, ok segir svá: "nú megu vér hafa grœnan fisk í dag, en draga skulu þér optarr." Þeir verpa í annat sinn ok þriðja, ok fá svá fagra veiði, at fulla fjóra tigi flytja þeir heim til borðs; varð þar glatt í fólki, þvíat fiskr var bæði stórr ok hinn bezti kosti.

Annan myrgin eptir talar herra Guðmundr til bónda: "ek vil ganga í dag at sjá veiðistǫð þína í vatninu." Húsbóndi segisk þat gjarna vilja. Sem herra Guðmundr kemr til, blezar hann veiðistǫðina ok býðr fiskimǫnnum at slá netjum, en þat þarf ei langt, á lítilli stundu taka þeir fjǫgur hundruð; var ok allan tíma sumarsins svá máttugr fiskigangr í bóndans reit, at hann kom varla nytjum á, ok þar yfir selr hann þurran vatnfisk meirr en til þriggja kúa; lofaði hann margan dag þann blezaða biskup, er honum veitti þvílíka luti ok fagnað með sínum verðleikum.

Ferr herra Guðmundr tómliga um sumarit yfir sýslu sína, ok sem haustar ok nótt er svǫrt orðin, hefir herra Guðmundr sent fyrir sér til einnar [vinkonu sinnar], at hann ætlar sama dag at gista í hjá henni; hon býsk fyrir með beztum fǫngum, bíðr um kveldit fram í myrkr, ok kemr biskupinn eigi; þá tala nǫkkurir, at hann muni eigi svá koma síðla sem þá var orðit. Húsfrúin segir, at úglǫggt kunna þeir menn Guðmund biskup, er honum ætla umskipti sinna orða, utan einhverja tálman; "veit ek víst," segir hon, "at hann [kemr], því at ei brásk mér hálft orð í því er hann sagði mér, fyrr eða síðarr."

Því stendr hon úti með fólk sitt, sem myrkt er orðit, ok því næst sér hon ljós bjart í þat garðshlið, sem ván var til herra Guðmundar, svá at langt af skein á veginn, ok mjǫk litlu síðarr ríðr herra Guðmundr í þat sama hlið, ok fær allblíðar viðtǫkur um kveldit. Húsfrú þessi virðir ei langt hvat kostrinn þolir, til þess at ǫlmusur herra Guðmundar hafi sínar nauðsynjar: lætr fara sǫmu leið naut ok sauði, svá at dagliga stendr hon at matgera sem ǫnnur Martha.

Ok einn dag, sem herra Guðmundr hefir lykt morgintíðum, gengr hann með fylgð sinni fyrir þat hús, er hans vinkona stendr í starfi. Biskup nemr stað fyrir dyrunum, ok segir: "hvat er nú, sœti mín, mun ei líða kvikfénu, ef svá lætr lengi?" — Hon svarar: "annat elskar ek meirr en kvikfé, en þat er yðr þǫkk ok vinátta, þvíat hvat er mik kostar, vil ek henni halda."

Herra biskup talar: "fullt verðskyldar þú mína vináttu, en gefa má guð minn, at þú hafir eigi færra kvikfé í vár en þeir, er nú þykkjask sitja með fullum kostum."

Svá gekk út sem guðs maðr sagði, þvíat hon hafði heykost hinn bezta en fátt at fóðra, ok því seldi hon hey til beggja handa þeim er heylausir vóru, sakir þess, at vetrartími var mjǫk harðr næst eptirkomandi; fekk húsfrúin með þessum hætti fullbýli á sína jǫrð.

Hon hafði í svá mikilli virðing verðleika herra Guðmundar, at í þá sæng, sem hann vandisk at sofa þá er hann gisti hana, bar hon kranka menn, ok skipaðisk æ jafnan til léttis á nǫkkvern veg. Svá ok fyrir þann stein, er biskupinn hafði vígt henni, urðu margar heilsubœtr; hann gekk ok víða yfir landeign hennar, ok því segja menn, at sú jǫrð standi úbrigðlig með hamingju.

Nú svá mikit afl sem herra Guðmundr bar til at hjálpa sinni fylgð, tók hann ei síðr af þeim optliga þar í mót margar meingerðir, sem þeir veri honum í engu skyldugir; ok því mæddisk þessi maðr biskupinn framarr dœmum, en bar allt með þolinmœði, at þá er þeir þrøngðu hann mest með sínum óspektum, talar hann svá einn tíma, sem húsbóndi spurði, hvárt hann vildi bað hafa: "menn mínir," segir hann, "hafa gert mér bað ok launat mér vetrvist."

Allt fram í langafǫstu árgangsins líðr svá, at biskupinn fær engan kost, fyrir Kolbeini unga, at sitja heima, en þann tíma eptir Dominicam palmarum, sem hann hugsar at sækja heim til stólsins at þeirri dýrustu hátíð, gengr Kolbeinn ungi út í móti honum, ei svá sem sœmandi, heldr minkandi, hvat er hann mátti, þvíat hann dreifir fjǫgurra vega alla biskupsins fylgð, en tekr sjálfan hann, með tveim lærðum mǫnnum, sem fanginn í varðhald heim til Hóla, mjǫk á líkan hátt ok faðir hans forðum, utan þat var hér léttara, at biskupinn hafði ljósa stofu, ok mátti lesa tíðir sínar; hann hefir nú ok hjá sér tvá lærða menn, frendr sína, ok hétu Þorkell ok Helgi, þeir hǫfðu ungir til hans komit, ok unnu honum sem lífi sínu; urðu þeir báðir mjǫk langlífir menn eptir framfǫr herra Guðmundar, ok sǫgðu til hans svá marga merkiliga luti, sem ei finnask í bókum ritaðir.

Er þat vitat, at Þorkell lyktaði sitt líf með príorstétt í Þverárklaustri norðanlands, var hans framfǫr merkilig, ok mjǫk œskilig; ok sakir þess, at þat efni lýtr enn nǫkkut til lofs herra Guðmundi, skal þat setjask í þessum stað. Príor þessi var meinlæta maðr ok bindandis á sinn líkam, staðfastr í guðs lofi á dag ok nátt, þvíat hann hafði eigi meira svefn en náttúran beiddi, en þann tíma sem hans endadagr nálgaðisk, talar hann svá einn dag, sem hann sitr úsjúkr millim brœðra sinna in locutorio: "brott mun ek heðan ganga," segir hann; ok því nærri sem hann kemr at dyrunum, leggr hann þetta til: "ok mun ráð at ek bœti barirnar, ef ek skal fyrstr á liggja." Þat var undirstaða þessa máls, at sakir fyrnsku vóru barirnar mjǫk kostaðar, ok því at hann príorinn var vel hagr á tré, gerir hann eptir sínum orðum. Hér með var þat hans vani, þótt hann héldi prioratum, at hafa viku hald í kór með ǫllu embætti, sem einfaldir brœðr, stendr nú yfir hans vika, at segja hámessur.

Sem þetta gerisk þann síðasta dag sem hann lifði þessa heims, segir hann hámessu svá at engi maðr sér hans krankdóm, ok sem hann er afklæddr í skrúðhúsi eptir messuna, segir hann svá munkinum, er las evangelium: "nú þóttisk ek verða víss í nótt, at Guðmundr biskup frendi minn má meira en sjálfum sér; vil ek at þú þiggir í dag þat, er ek mun senda þér yfir, þvíat ei mun síðarr kostr."

En þó at bróðirinn græfi eptir á allar lundir, at fá fremri kynning þessa lutar, fekk hann ei orði framarr en nú var sagt, þvíat príorinn fyrirtók; en raun bar vitni sannindum: hann sendi bróðurnum eitt egg, sem hann hét, gengr síðan með psalmum Miserere út í kór eptir munka sið, ok víkr fram fyrir brík nǫkkura ok várs herra píningar mark stóð yfir; hér styðr hann sik upp á ok hneigir krossinum, þá í stað ørendr.

Lýkr hér frá honum at segja, ok því skal aptr snúa til herra Guðmundar.

Nú sem herra biskupinn þrøngðisk úaflátliga af yfirgirnd sinna undirmanna, gœddi himneskr faðir hans andligan krapt því framarr ok frábæriligarr með spádóm óvorðinna luta; hér með fylgir þat fáheyrt er, at þótt hann veri luktr inni í varðhaldi, vissi hann gǫrla hvat gerðisk úti í garðinum, sem hann stœði hjá ok sæi upp á. Þessi hvártveggi grein má lýsask í því er eptir ferr. Ef klerkar kómu til hans ok báðu hann gefa sér vissu hversu lengi þeir mundu lifa eða halda sæmdum sínum, brásk øngum um aldr eitt orð í hans forsǫgnum.

Svá er sagt, at síðan er Sighvatr vægði nokkut til meingerðum herra biskupsins, at Sturla son hans hafði meðr sætt komizk í góðan málfrið herra Guðmundar, bauð hann Sturlu frenda sínum, at spyrja biskup, hversu langlífr at faðir hans mundi verða; en er Sturla hafði fram sagt eyrindit, svarar biskupinn: "hvat mun hann sálugr ifask hverr hans endadagr mun verða, þvíat úvænn er viðrbúnaðr þó at tíminn sé vitaðr, því þykkir mér ok líkara, at Sighvatr geri sér glenz ok grun af mínum orðum, en nǫkkvern sálubata, en þat er hugsun mín, at þá er hann spyrr andlát Kygri-Bjarnar félaga síns, muni eigi langt áðr hann kastar fótleggjum."

Framkvæmdisk svá þessi spásaga, at á næsta dag fyrir þann bardaga, er Sighvatr háði síðast í Skagafirði þar Ǫrlygsstaðir heita, spurði hann af nýrri skipkvámu andlát Kygri-Bjarnar, er þá var kallaðr kosinn til Hólabiskups. En því gat herra Guðmundr eigi fjarri, at Sighvatr sneri upp í gys forspá biskupsins.

Fyrra sinn, er Sturla sagði honum andsvar biskups, talar hann svá: "eigi kann ek því trúa," sagði hann, "at Kygri-Bjǫrn hafi líf mitt á linda sér." Síðarra sinn er vér gátum, sem hann spyrr í veg andlát sira Bjarnar, sér hann upp ok skekr lokkana með svá fǫllnum orðum: "vel, vel," segir hann, "nú er dauðr Kygri-Bjǫrn ok lifir Sighvatr." Á næsta dag eptir datt honum dauðaskellr.

Er þat efni endat, en nú er at víkja til síðarri greinar, er sett var af skygnleik herra Guðmundar heima at Hólum, þótt hann sæti luktr í stofu sinni, at af þessi kátligri sǫgn megi merkja skýrr maðr, hversu heilagr andi mundi honum birta stóra hluti, er hann vildi eigi leyna hann smæstum lutum, er urðu á staðnum. Á einn dag, sem herra Guðmundr sitr í stofu sinni ok er hljótt um hann, var í fyrstu varðhaldit svá sterkt, at Kolbeinn fekk til tvá sveina at geyma hann nátt ok dag; var þat ein ritstofa, hefir herra Guðmundr lesit um hríð, en sitr nú þegjandi; síðan talar hann þetta orð með litlum róm: "ei fór nú sem skyldi." Sveinar spyrja, hvat nú sé tíðinda. Hann svarar: "varla mega þetta tíðindi kallask." Þeir forvitnask því meirr.

Hann svarar þá: "þessi nýjung er eigi meiri, en þeir Kolbeinn bóndi ok prestr hans settu rakkavíg uppi í garðinum, ok varð sá munr harðfengi, at rakki Kolbeins braut fremstu tǫnn ór þeim er prestr átti, ok svá fljótt sem hon fell til jarðar, brá prestr hana blóðuga í munn sér, at eigi kaldaði, þvíat hann hugsar at græða tǫnnina aptr í hundinn ok í sinn fyrra stað: þótti mér þetta ókennimannliga gert, ok því varð ek svara nǫkkuru." Þeir segja þetta eigi munu þannveg orðit. Herra biskup segir: "kann vera at svefn hafi runnit í brjóst mér, en þó vil ek orlofa, at þit reynit hvárt sannara er, ok játta ykkr til sanns, at ek skal hér biða ykkar."

Þeir vilja gjarna fara, ok sem þeir koma upp í bœinn reyna þeir svá hvert orð satt sem biskupinn hafði sagt, þvíat rétt í þann punkt var þetta nývorðit. Fannsk Kolbeini mikit um þenna lut ok lætr rýma varðhaldit biskupsins um nǫkkvern mun.

Skipaði svá blezaðr guð, at þann tíma sem hans lífdǫgum leið mjǫk í lykt, ok sjálfr várr herra fór til með sínum miskunnar sprota at semja ok alskíra sitt einvala ker með líkams meinlætum, létti til úfriðinum, svá at hann mátti kyrr sitja heima at Hólum; gekk þar til einkanliga boð Hákonar konungs gamla, sem váttaði bréf herra Njáls Stafangrensis, at Guðmundr biskup skal halda sinn biskupsstól með fullum náðum fyrir hverjum manni; leiddi þetta þaðan af, at herra biskupinn hafði komizk í valda vináttu herra konungsins ok biskupanna, sem hann var næst í Noregi ok því skrifuðu margir til hans hugganarbréf, at þeir angraðusk af hans þrǫngning sem elskuligs feðr ok kærasta vinar. Sat Kolbeinn þá lengstum at búi sínu, en lagði til hagræði með herra biskupi.

Þessu næst er þat segja, at þau bréf herra Sigurðar erkibiskups koma til Íslands, at hann krefr Sturlunga undir stríðufullri ógn eilífrar tapanar, at þeir sœki á hans fund ok svari kirkjunni fyrir þá glæpi ok guðs reiði, sem þeir hlóðu sér í misþyrming með sjálfan biskupinn, ok í svívirðing við klerkdóminn, ok taki lausn eptir hans ráði. En er þessur bréf opinberask, staðfestir Sighvatr ráð, at Sturla son hans skal fara ok svara fyrir þá báða, ok taka lausn fyrir beggja hǫnd, ef þess verðr auðit, þvíat honum sýnisk þat auðveldra ok fulla þǫrf vinna.

Þat ferr fram, at Sturla kemr til Noregs, ok þykkir ágætr maðr, bæði fyrir venleik ok atgerfi, skipar erkibiskup svá hans máli með ráði Hákonar konungs, at hann er skriptaðr í páfagarð ok fær lausn sinna vandkvæða. En þat er frægt orðit, hversu mjúkan hann gaf sik til yfirbótar í játorði glæpanna sér á hendr; tók hann með þá pínu ok kinnroða, at hann var leiddr berr um borgina, ok strokinn til blóðs fyrir mǫrgum hǫfutkirkjum í Róm, svá at borgarlýðr grét í huggeði, at svá fagrt líf skyldi þannveg kveljask; gerði Sturla sína dygð, at hann minntisk feðr síns með þeim orðum, at alla sǫmu lausn ok líkn vildi hann honum sótt hafa sem sjálfum sér, en kirkjan þagði þar í mót, ok hyggjum vér hana fyrir þá sǫk svá gert hafa, at henni sýndisk ómǫguligt, at sá sem aldri beiddisk lausnar, ok ei fann sekt í sjálfum sér, mætti leysask í annarligri persónu. Kom Sturla síðan aptr til Noregs sœmiliga virðr með Hákoni konungi, ok þótti síðan æ frægri maðr en áðr, hvárt er hann var í sínu ættlandi eða í Noregi.

En Sighvatr hefir enn nǫkkvat at hrœra, þvíat með þeim mágum Kolbeini unga ríss upp dauðligt misþykki, svá at með þeim fyllisk þat er Salomon segir til ómildra, með þessum orðum: subplantatio perversorum vastabit eos. Ok litlu síðarr í sǫmu ritning tók hann svá til orðs: in insidiis suis capientur iniqui. Þetta hvártveggja mega þeir eignask, þvíat syndligt samþykki til mótgangs ok meingerða herra Guðmundar grimmisk nú upp á þá meðr eitruðu hatri, svá at hvárr vill annan í bráðum dauða. Er nú svá komit máli, at hvárirtveggju sækja traust herra Guðmundar, þvíat þeir trúa honum munu sigrinn fylgja, hvárn veg sem hann stendr, kemr nú svá, at þeir draga herlið saman ok hafa mælt mót, at til skarar skal skríða með þeim ok hlutr skal gera dreng auðgan.

En hvat mun várs herra vin Guðmundr biskup taka ráð, síðan hvárirtveggju biðja hann liðsinnis, utan þat sem honum mátti bezt sama bæði fyri guði ok mǫnnum, ok þó munu mjǫk fáir eptir líkja: þat fyrst at gleyma sǫkum ǫllum, bæði fornum ok nýjum, ok ganga svá í fylgi með hvárumtveggjum, þvíat þann dags morgin, er þeir hugsa at berjask, er hann kominn til móts við Kolbein, ok er hann sér hversu þeir búask til vápnamótsins, þvíat Sighvatr sat sǫmu nótt í ǫðrum bœ, talar hann svá til Kolbeins ok hans manna: "hermannliga búisk þér nú, synir, en vitið til sanns, at ei munu þér berjask í dag."

Þótti Kolbeini þetta orð mjǫk útrúligt, þvíat hann var svá fullr með reiði til Sighvats, at hann vildi drepa þann mann í veginum, er þat talaði honum áheyris, at þeim stœði þat eina sakir mægða, at gera sætt. En er þeir finnask verðr Kolbeini bilt, þvíat honum sýnisk Sighvatr miklu liðfleiri en hann hugði. Ok þegar í því bilinu ganga fram góðgjarnir menn ok stórir bœndr af Eyjafirði, ok bera sáttmál í millum þeirra, varð ok svá standa at þeir sættusk, þvíat liðveizla herra Guðmundar vann þat með hvárumtveggjum í bœn ok vǫkum með mildi guðs, at hvárigir spilltu annarra lífi at því sinni, svá kunni guðs maðr at gjalda gott í móti illu.

Sagt var, at margir virðuligir menn af Noregi skrifuðu til herra Guðmundar honum til gleði á þessum tímum, hvar meðal annarra bréfa honum kemr þat efni, er hann bað sinn félaga, klerkinn, skrifa til sín af Noregi, sem hann fengi sanna vissu af upprisu birting várrar frú.

Þar með sendir klerkrinn herra biskupi sjálfs síns bréf, undir þvílíkum orðum: "Virðulegum herra Guðmundi með guðs miskunn biskupi at Hólum á Íslandi, sendir svá heitandi klerkr sanna kveðju í upphafara allrar heilsu. Drottinn guð, er aptr geldr sérhverjum þá góða luti, er þeir gera náunginum fyrir ástríki, sé yðr ambun óleysilig fyrir allt þat gott, er téðuð mér, sem ek nálægr var yðru faðerni. Ek veit, góði herra, at lǫng dvǫl frá erfð himinríkis er yðr mjǫk þungbær í harðri útlegð, einkanliga sakir þess, at þér byggvit milli úmildrar þjóðar, ok enn heldr stríðrar at ganga gǫtur guðs með sannri hlýðni. En hvat sem yðrir undirmenn gera yðr í mót, varðveiti himneskr faðir yðvart líf ok sál af allri skriðnan veraldligs vegar! — Minnisk þér, heilagr faðir, hvat vér tǫluðum af líkamligri upprisu sællar guðs móður, hvers ek minnumsk í þessu mínu bréfi, skrifandi yðr þat letr, er váttar hversu gerzk hefir með vitran hennar upprisu."