Bókastaðir

Sá prestr var með herra Guðmundi, er Ketill hét, mikill maðr vexti ok sterkr, vel fallinn í lund ok góðrar hlýðni, en lærðr lítt til bækr, hann sefr í hjá herra Guðmundi um nætr ok less með honum.Sá prestr var með herra Guðmundi, er Ketill hèt, mikill maðr vexti ok sterkr, vel fallinn í lund ok góðrar hlýðni, en lærðr lítt til bækr, hann sefr í hjá herra Guðmundi um nætr ok less með honum. Eina nátt þeir liggja spyrr herra Guðmundr hvárt prestr vakir; hann segir svá vera. Herra biskup talar: úglaða daga eigum vér, meðan svá búit stendr.Herra biskup talar: úglaða daga eigum vèr, meðan svá búit stendr. Hverr bati mun þar á vinnast, segir prestr. Þat er mælt, segir herra Guðmundr, at ekki dugir úfreistað, hefir ek hugsat at senda þik á páfagarð, þvíat herra erkibiskup veik þangat málum mínum. Guð drottinn geymi okkar, segir prestr, ok sjá þat, hversu ek mun fara á páfagarð, fátækr ok ófróðr, þar með svá ókunnigr, at ek sá öngan stíg í öllum þessum veg; skipagangr engi meðal landa at svá búnu; er mér ok sannliga sagt, at sjálfir konúngarnir bíði ár eðr tvau, áðr þeir sjái herra páfann, eðr sín eyrindi fá, ok þó með veraldar ríkdóm, hvar mun ek þá standa, fátækr maðr, sem mállauss í fáfræði minni.er mèr ok sannliga sagt, at sjálfir konúngarnir bíði ár eðr tvau, áðr þeir sjái herra páfann, eðr sín eyrindi fá, ok þó með veraldar ríkdóm, hvar mun ek þá standa, fátækr maðr, sem mállauss í fáfræði minni. Herra biskup svarar: satt segir þú, son minn, at ef vit skulum líta upp á veraldar götu eru engi álit í þessu uppkasti, en ef vit sjám til guðs, ok fulltíngs minnar frú, liggr þinn vegr allr lauss fyrir. Prestr beiðist þriggja daga rúm, at hugsa sik hvat hann skal upp taka. Biskupinn játtar því, ok segir svá: en sakir þess at ek kenni vel þína dygð ok hlýðni, muntu þat kjósa sem þér samir betr, ok því mun ek skrifa til herra páfans mitt eyrindi sem guð lér mér vizku til.Biskupinn játtar því, ok segir svá: en sakir þess at ek kenni vel þína dygð ok hlýðni, muntu þat kjósa sem þèr samir betr, ok því mun ek skrifa til herra páfans mitt eyrindi sem guð lèr mèr vizku til. Svá gerir hann, samsetr hann latínu bréf ok articulerar upp, hvat eðr í hverju hann var lýttr ok fyrir hverja sök eðr nauðsyn hann hafði framit hverja grein, tjár ok skilríkt, hverir undir höfðu flutt þann örskurð er herra erkibiskup gaf honum, ok hvert hans mál sér til vægðar með várkynd af guðs hálfu ok sælla postula Petri ok Pauli;Svá gerir hann, samsetr hann latínu bréf ok articulerar upp, hvat eðr í hverju hann var lýttr ok fyrir hverja sök eðr nauðsyn hann hafði framit hverja grein, tjár ok skilríkt, hverir undir höfðu flutt þann örskurð er herra erkibiskup gaf honum, ok hvert hans mál sèr til vægðar með várkynd af guðs hálfu ok sælla postula Petri ok Pauli; gefr sik hér með ok sína sæmd í guðs vald ok hönd herra páfans;gefr sik hèr með ok sína sæmd í guðs vald ok hönd herra páfans; segir ok ei síðr, hversu hans sendiboði var fátækr bæði at peníngum ok kunnustu. Sem bréf er læst ok albúit, heflr prestr hugsat sik, at hvert víl, sem úvænt efni veitir honum lands eðr lagar, vill hann gjarna þola fyrir guðs nafni ok hlýðni biskupsins, því tekr hann orlof með bæn ok blezan litlu eptir kyndilmessu, heflr skotsilfr, slíkt sem herra biskup mátti fremst láta;Sem brèf er læst ok albúit, heflr prestr hugsat sik, at hvert víl, sem úvænt efni veitir honum lands eðr lagar, vill hann gjarna þola fyrir guðs nafni ok hlýðni biskupsins, því tekr hann orlof með bæn ok blezan litlu eptir kyndilmessu, heflr skotsilfr, slíkt sem herra biskup mátti fremst láta; ferr hann landveg austr til Oslóar, þaðan með fari til Danmerkr, svá til þýzka [lands], leggr ei fót fyrr en hann kemr í Romam rétt fyrir cenam domini, heyrir hann á næsta dag, er herra páfinn flytr messu embætti at Pétrs kirkju, svá at umbergis hann standa þrenn [ar] tylftir alvæpntra manna, fær prestr þá hvergi nær komizt, líðr svá fram á vár, at honum þykkir ei vænt um sitt erindi.ferr hann landveg austr til Oslóar, þaðan með fari til Danmerkr, svá til þýzka [lands], leggr ei fót fyrr en hann kemr í Romam rètt fyrir cenam domini, heyrir hann á næsta dag, er herra páfinn flytr messu embætti at Pètrs kirkju, svá at umbergis hann standa þrenn [ar] tylftir alvæpntra manna, fær prestr þá hvergi nær komizt, líðr svá fram á vár, at honum þykkir ei vænt um sitt erindi. Á næsta dag fyrir festum Philippi et Jacobi, sem hann stendr á stræti, kemr undir dynr mikill, ok [ví] næst sér hann mektuga ferð riddar [a] ligrar herneskju, með allri þeirri hóf slekt ok heiðr, er konúngligt kurt plagar í veröldinni.Á næsta dag fyrir festum Philippi et Jacobi, sem hann stendr á stræti, kemr undir dynr mikill, ok [ví] næst sèr hann mektuga ferð riddar [a] ligrar herneskju, með allri þeirri hóf slekt ok heiðr, er konúngligt kurt plagar í veröldinni. Í miðjum skara lítr hann svá voldugan herra, at yfir hans höfut berst eitt pell með iiij pílörum uppreist. Ei sá prestrinn fyrr þvílíka hofferð ok hæ [ver] sku, [en] hann víkr sér af þeirra veg, sakir úfremdar ok fátæks búnaðar.Ei sá prestrinn fyrr þvílíka hofferð ok hæ [ver] sku, [en] hann víkr sèr af þeirra veg, sakir úfremdar ok fátæks búnaðar. Litlu síðarr verðr honum sagt, at þessi herra er konúngr af Franz, ok skal vera í boði páfans á sjálfa krossmessu, en á næsta dag eptir mun herra páfinn halda þá stefnu, er konúngrinn skal inn ganga fyrir hann með eyrindi sins ríkis, ok þeir fleiri, sem makligir reiknast at sjá herra páfann ok sínar greinir fyrir hann fram setja. Sú höll eðr herbergi, sem til þeirrar stefnu var skiput, stendr á eitt fagrt pláz yfir stólpa iiij nærri Pétrskirkju, vóru gráðar nökkurir upp til dyranna, at húsit var hátt í stöðu, var þangat innangengt ór herbergjum páfans, en þeir sem kölluðust skyldu um gráðana inn ganga.Sú höll eðr herbergi, sem til þeirrar stefnu var skiput, stendr á eitt fagrt pláz yfir stólpa iiij nærri Pètrskirkju, vóru gráðar nökkurir upp til dyranna, at húsit var hátt í stöðu, var þangat innangengt ór herbergjum páfans, en þeir sem kölluðust skyldu um gráðana inn ganga. Lítið consistorium gekk annan veg af höllinni, er þat til þess skipað, at herra páfinn víkr þangat með kardinales til dóms, eðr skipanar þeirra luta, sem fram tjást í fremra húsinu, þvíat þenna tíma var sá siðr í kuria, at hverr ok einn, fyrir herra páfann komandi, skal sitt eyrindi, bæn ok nauðsyn in scriptis fram setja fyrir hann án kallz eðr kæru, ok sem þessur bréf vóru fram sett með því fremsta skilríki er hverr hafði, veik herra páfinn í þat minna herbergi með sínum bræðrum. Líða nú dagar, ok vaktar prestr stefnutímann, hefir sik árla uppi þann morgin fram á gráðunum, stendr þar með bréf herra Guðmundar, ok áhyggju, sem honum var mikil manndygð í, biðar svá búinn þar til fram kemr Frakkakonúngs fylgð, með allri þeirri mekt er veröldin fágar mest. Prýði þeirra var sett með pell ok guðvef, eðr vildastu kyni ýmissa klæða, hvar af prédikast, at honum muni skamt til skeytíngs, ef hann snertr þeirra hóferan með fátæki sínu.Prýði þeirra var sett með pell ok guðvef, eðr vildastu kyni ýmissa klæða, hvar af prèdikast, at honum muni skamt til skeytíngs, ef hann snertr þeirra hóferan með fátæki sínu. Hann skorar nú fast á vára frú ok bæn meistara síns herra Guðmundar; eru því næst dyrr upp loknar, ok konúngrinn inn leiddr með annat hoffólk sem skipan diktaði; gengr þá svá mikit afl í hjarta prestsins, at hann berr sík rétt fram í miðal þeirra, ok sakir þess at engi maðr hratt eðr hæddi hans göngu, skilst honum þat, at engi maðr sjái hann hvar hann ferr.gengr þá svá mikit afl í hjarta prestsins, at hann berr sík rètt fram í miðal þeirra, ok sakir þess at engi maðr hratt eðr hæddi hans göngu, skilst honum þat, at engi maðr sjái hann hvar hann ferr. Sem konúngrinn kemr fyrir herra páfann, fellr hann fram sem allir út í frá, víkr herra páfinn þegjandi sinni hendi konúnginum til sætis svá at tveir kardinales sátu meðal. Tveir kardinales stóðu fyrir herra páfanum á. knjám ok heldu einn dúk, skyldi þar í leggja öll þau skripta, sem greind vóru;Tveir kardinales stóðu fyrir herra páfanum á. knjám ok hèldu einn dúk, skyldi þar í leggja öll þau skripta, sem greind vóru; létu þeir allir hönd fylgja sem næstir vóru, en aðrir vurpu til sem kyrligast.lètu þeir allir hönd fylgja sem næstir vóru, en aðrir vurpu til sem kyrligast. Prestr herra Guðmundar stendr fjarri, ok því kastar hann sínu bréfi ok biðr guð stýra. Svá var, þvíat rétt kom niðr í miðjan dúkinn fyrir herra páfann.Svá var, þvíat rètt kom niðr í miðjan dúkinn fyrir herra páfann. Er nú lítið, áðr þeir taka orlof er inn gengu; víkr þá herra páfinn, sem sagt var. Ferr prestr til herbergis síns, ok fær enga vissu, sem Frakka konúngr tekr orlof. Líðr nú fram várit, þykkir presti seinkast, þvíat peníngar skrapa lítt í púngi; hefir hann sik optast á daga nærri Pétrs kirkju eðr herra páfans garði.hefir hann sik optast á daga nærri Pètrs kirkju eðr herra páfans garði. Sjálfan uppstigníngardag stendr hann enn nærri kirkju hins sæla Petri, ok sér upp á smíðit, ok því næst lítr hann upp í múrinn at virðuligr maðr kemr fram at einum glugga ok talar nökkut.Sjálfan uppstigníngardag stendr hann enn nærri kirkju hins sæla Petri, ok sèr upp á smíðit, ok því næst lítr hann upp í múrinn at virðuligr maðr kemr fram at einum glugga ok talar nökkut. Prestr rennr upp undir vegginn, ok vill til heyra, ef til hans verðr talað. Þá segist svá til hans af glugganum: si nuncius Godemundi episcopi de Islandia præsens est, veniat; þat er svá at skilja: ef sendiboði Guðmundar biskups af Íslandi er nálægr, komí hann. Prestrinn tekr til klerkdóms síns, ok svarar vel hátt: sum: ek er sá. Síðan teiknar maðrinn hendi sinni út af glugganum, at prestr taki sæmiliga þat honum sendist. Hann breiðir í sundr kápuskaut sitt, ok fellr rétt niðr í mitt.Hann breiðir í sundr kápuskaut sitt, ok fellr rètt niðr í mitt. Prestr hneigir manninum, ok rennr til herbergis, leysir til ok sér hér undir bréf með herra páfans bulla;Prestr hneigir manninum, ok rennr til herbergis, leysir til ok sèr hèr undir brèf með herra páfans bulla; verðr þá fegnari en frá megi segja, leggr land undir fót, ok hleypr svá norðr eptir löndum, at á tuttugta degi ok þrettánda kemr hann í sjátún aptr í Rauðstokk, gengr þar þegar í kugg, er albúinn liggr fyrir bænum, fá þeir hraðbyri til Björgynjar. Af Björgyn kemst hann þegar í þrændafar, ok lægja eigi fyrr [en] við Agðanes. Næsta kveld fyrir Jóns messu baptiste koma þeir undir Hólm, en árla Jónsvöku myrgin fær prestr sér bát ok flyzt inn til Eyra, gengr upp í garðinn, ok til þess herbergis, sem herra Guðmundr biskup hafði áðr hann fór braut, bangar á dyrr ok klerkr lykr upp.Næsta kveld fyrir Jóns messu baptiste koma þeir undir Hólm, en árla Jónsvöku myrgin fær prestr sèr bát ok flyzt inn til Eyra, gengr upp í garðinn, ok til þess herbergis, sem herra Guðmundr biskup hafði áðr hann fór braut, bangar á dyrr ok klerkr lykr upp. Prestr spyrr, hvárt biskup er heima. Klerkr segir hann gera bæn sína. Klerkr þessi var norrænn, ok kennir eigi hverr var. Prestr segir þá: seg biskupi at maðr er kominn af fjarlægjum heruðum ok vill sjá hann.Prestr segir þá: seg biskupi at maðr er kominn af fjarlægjum hèruðum ok vill sjá hann. En síðan klerkr flytr svá biskupi, ríss hann upp frá bæninni ok gefr blítt orlof, en er prestr kemr inn, stendr biskup upp móti honum, ok faðmar hann, verðr þar fagna fundr mikill; setjast síðan niðr báðir samt, ok spyrr herra biskup vandliga af ferðum hans ok eyrindislokum. Prestr segir greiniliga þat hann hafði til, ok selr páfabréfit í hönd biskupinum.Prestr segir greiniliga þat hann hafði til, ok selr páfabrèfit í hönd biskupinum. Biskup tekr bréfit með vegsemd, kyssir bullam ok mælir svá: þess væntir mik í drottni mínum, at nökkura huggan öðlist ek fyrir þik it góða bréf.Biskup tekr brèfit með vegsemd, kyssir bullam ok mælir svá: þess væntir mik í drottni mínum, at nökkura huggan öðlist ek fyrir þik it góða brèf. Líðr nú svá fram tímum yfir formessur, er segjast í Kristskirkju, ok sem þær eru endaðar, gengr herra Guðmundr til herbergja erkibiskups; er honum sagt, at hann less bænir sínar in secretario. Herra Guðmundr gengr fram at dyrunum ok knýr; en svá sem lokusveinninn upp lykr, ok spyrr hverr svá snemma únáðar einn erkibiskup, þá svarar Guðmundr biskup: seg herra þínum, at ek, Guðmundr Arason, vildi finna hann. Sem þat er gert, segir erkibiskup: hvað vill hann oss, nema tala eitthvert af sínum málaferlum, en vér erum þar til eigi liðugir, því vér gjörðum þat vér munum gera.Sem þat er gert, segir erkibiskup: hvað vill hann oss, nema tala eitthvert af sínum málaferlum, en vèr erum þar til eigi liðugir, því vèr gjörðum þat vèr munum gera. Snýr sveinninn aptr ok segir biskupi svá fallit. Herra Guðmundr segir enn: far nú, ok seg erkibiskupi ljósliga mitt eyrindi, at ek hefir herra páfans bréf nýkomit af Róm at sýna honum.Herra Guðmundr segir enn: far nú, ok seg erkibiskupi ljósliga mitt eyrindi, at ek hefir herra páfans brèf nýkomit af Róm at sýna honum. Nú sem herra erkibiskup heyrir þetta, signir hann sik ok segir: lát hann ganga, þvíat maðr svá vel reyndr mun eigi með fals fara, þótt svá fallit orð sýnist ótrúligt. Herra Guðmundr gengr innar, hneigir erkibiskupinum, ok selr honum þegar í fyrstu bert bréf hérra páfans með knéfalli ok kossi.Herra Guðmundr gengr innar, hneigir erkibiskupinum, ok selr honum þegar í fyrstu bert bréf hérra páfans með knèfalli ok kossi. En svá sem herra erkibiskup lítr sannleik þessa hlutar, er svá skrifat, at hann hneigði sín bæði kné fyrir Guðmundi biskupi með þvílíkum orðum: fyrirlát mér, góðr guðs maðr, at ek hefir þér minni virðíng gerva en ek skil at skyldugt er, þvíat þinir vegir fljóta fram í guðs miskunn.En svá sem herra erkibiskup lítr sannleik þessa hlutar, er svá skrifat, at hann hneigði sín bæði knè fyrir Guðmundi biskupi með þvílíkum orðum: fyrirlát mèr, góðr guðs maðr, at ek hefir þèr minni virðíng gerva en ek skil at skyldugt er, þvíat þinir vegir fljóta fram í guðs miskunn. En lítillæti herra Guðmundar var þessi hlutr eigi með öllu léttbærr, at svá völdug persóna knéfellr honum.En lítillæti herra Guðmundar var þessi hlutr eigi með öllu lèttbærr, at svá völdug persóna knèfellr honum. Síðan sitja þeir báðir samt; spyrr herra erkibiskup þá, hversu herra Guðmundr hefir aflat bréf þat. Hann greinir, hversu prestr hans hefir fátækr farit ok fram komit. Erkibiskup dásamar mjök þenna hlut, þvíat hann veit vel eiginni raun, at þessi er í curia nýr háttr bréfanna, at þau leysist út, svá at hvárki komi þeim í nánd fé né flutníngr.Erkibiskup dásamar mjök þenna hlut, þvíat hann veit vel eiginni raun, at þessi er í curia nýr háttr bréfanna, at þau leysist út, svá at hvárki komi þeim í nánd fè nè flutníngr. Hér með skoða þeir bréfit ok finnst í líku formi sem herra Guðmund setti sitt bréf með artikuleran, svá at grein svaraði grein út í enda.Hèr með skoða þeir bréfit ok finnst í líku formi sem herra Guðmund setti sitt bréf með artikuleran, svá at grein svaraði grein út í enda. En þótt bóklausir menn segi af þessu bréfi, at sæmd herra Guðmundar væri sett undir dispenseran herra Þóris erkibiskups, er sannara, at hans tign var lagin undir eigin sjálfræði, hvat hann vildi: resignera eðr halda biskupsdóminn; þat váttaði virðuligr maðr Laurentius, ellifti Hólabiskup, at þann tíma prestdóms síns, sem hann var í þjónustu Jörundar, þrettánda Nidrosiensis erkibiskups, sá hann þat páfabréf, er Guðmundr biskup fekk í curia, ok greindi svá fallin páfans orð þar standa: si vult cedere, cedat.þat váttaði virðuligr maðr Laurentius, ellifti Hólabiskup, at þann tíma prestdóms síns, sem hann var í þjónustu Jörundar, þrettánda Nidrosiensis erkibiskups, sá hann þat páfabréf, er Guðmundr biskup fèkk í curia, ok greindi svá fallin páfans orð þar standa: si vult cedere, cedat. Þessi latínuorð hafa þann skilníng, með liðugri norrænu, sem fyrr var greint, til sæmdar herra Guðmundar biskups; ok í enda bréfsins setr herra páfinn þat ályktarorð, at hann vildi þiggja með várs herra náð, at allir biskupar í kristninni líktist þessum Guðmundi, at misverki þeirra yrði engi hærri, en miskun ok várkynd, þó at lagavegr sýndist aflaginn. Sama dag hins sæla Johannis var herra Guðmundr í boði erkibiskups, var þat ei undranarlaust með mörgum er inni sátu, hversu stríða erkibiskups vendist brátt í blíðu, þvíat þeim var úkunnig sú gjörð guðs miskunnar, sem næst var ritin. Síðan lætr erkibiskup snara páfabréfit í norræna túngu ök lesa yfir kór á Pétrsmessu í sjálfri Kristskirkju;Síðan lætr erkibiskup snara páfabréfit í norræna túngu ök lesa yfir kór á Pètrsmessu í sjálfri Kristskirkju; lýsir þar með í tölu sinni fyrir öllum lýð, hversu þetta bréf hafði aflazt mót öllum vana.

Fekk herra Guðmundr heðan af at verðugu svá mikla sæmd, sem guð vildi;Fèkk herra Guðmundr hèðan af at verðugu svá mikla sæmd, sem guð vildi; var hann í boði erkibiskups, ok Rómferðar prestr hans, á Pétrs messu;var hann í boði erkibiskups, ok Rómferðar prestr hans, á Pètrs messu; sagði prestr þá erkibiskupi frá ferðum sínum til skemtanar; tók herra Guðmundr útskript norræna páfabréfsins, ok flutti til Íslands með sér, þann tíma sem guð gaf hann fram, en sitr nú fyrst í Niðarósi, harðla sæmiliga virðr af erkibiskupi bæði með veizlum ok fégjöfum;tók herra Guðmundr útskript norræna páfabrèfsins, ok flutti til Íslands með sèr, þann tíma sem guð gaf hann fram, en sitr nú fyrst í Niðarósi, harðla sæmiliga virðr af erkibiskupi bæði með veizlum ok fègjöfum; líkti þar eptir mart stórmenni í Noregi. Herra erkibiskup hefir sik nú allan til at gera fagnað heilagri Hólakirkju ok hennar formanni, því skrifar hann til Magnum Skalholtensem, ok ávítar hann fast um sljóleik ok úeinörð móti þeim guðs úvinum, er æ leiða sinn hernað ok hatrligt sverð upp á kirkjunnar frelsi, er hennar réttarbótum, sem lærdómsins, vilja með gráðugri grimd allan veg fyrirkoma;Herra erkibiskup hefir sik nú allan til at gera fagnað heilagri Hólakirkju ok hennar formanni, því skrifar hann til Magnum Skalholtensem, ok ávítar hann fast um sljóleik ok úeinörð móti þeim guðs úvinum, er æ leiða sinn hernað ok hatrligt sverð upp á kirkjunnar frelsi, er hennar rèttarbótum, sem lærdómsins, vilja með gráðugri grimd allan veg fyrirkoma; þar með ásakar hann biskupinn fyrir þat, er hann samsetti sinni vináttu þá menn, er í svá ljótum ósóma eru sannreyndir. Önnur bréf skrifar hann til Sturlúnga, boðandi þeim biskupliga án allri vægð, hversu í háfan helvítis [pytt] þeir steyptust fyrir þá glæpi ok guðs reiðis verk, er þeir hlóðu sér með ódæmligri dirfð í Grímseyjar för, býðr þeim undir bruna bannsins, at þeir sæki til Niðaróss, ok snúi til sættar við guð ok sinn formann, herra Guðmund biskup;Önnur brèf skrifar hann til Sturlúnga, boðandi þeim biskupliga án allri vægð, hversu í háfan helvítis [pytt] þeir steyptust fyrir þá glæpi ok guðs reiðis verk, er þeir hlóðu sèr með ódæmligri dirfð í Grímseyjar för, býðr þeim undir bruna bannsins, at þeir sæki til Niðaróss, ok snúi til sættar við guð ok sinn formann, herra Guðmund biskup; en sakir þess, at Sighvatr Sturluson var nú sem fyrr eigi helvítis skjarr, virðir hann ei meira erkibiskups orð en einn óbúinn spora, sem ritað er: peccator cum venerit in profundum, contempnit; kýss hann heldr at sitja heima á Grund í Eyjafirði!, en hafa sik undir afarkosti ok álögur kennimanna; gefst honum ok færi enn um leik, at hafa frið með syndinni, þvíat þórir erkibiskup vannst eigi til at þrýsta honum, sakir þess, at eptir þrjú ár liðin lét hann sitt vald með lífinu;gefst honum ok færi enn um leik, at hafa frið með syndinni, þvíat þórir erkibiskup vannst eigi til at þrýsta honum, sakir þess, at eptir þrjú ár liðin lèt hann sitt vald með lífinu; þótti herra Guðmundi þat mikill skaði, þvíat með þeim var þá vorðin heitasta vinátta; sat hann þó í Niðarósi, þvíat ei þótti vænligt at vitja til Íslands, leiddi hann þá enn sem fyrr einfalliga sitt líf, ok var optliga einn í herbergi, ok þjónustumaðr hjá honum, þegar svá mátti. Lengstum var hann á bænum, bæði nætr ok daga, þegar meðal var annarra nauðsynja. Svá helt hann með staðfesti mildi ok ölmusugæði, at þó at honum veri gefnir hnossa gripir, veitti hann glaðr fátækum, hvort er hann var heima eðr utanlands;Svá hèlt hann með staðfesti mildi ok ölmusugæði, at þó at honum veri gefnir hnossa gripir, veitti hann glaðr fátækum, hvort er hann var heima eðr utanlands; enga elsku hafði hann í fallvaltri blíðu eðr fjárlutum heims þessa. Því var hann guði kærr ok góðum mönnum, at öllum þeim var ljóst hversu líðandi hlutir lágu lágt undir hans fótum, sem í því lýsist er eptir ferr.

Þórir erkibiskup gaf herra Guðmundi einn vænan silfrbolla; er hann geymdr, en eigi geflnn fátækum, um nökkura daga, þar til hann ferr líka leið ölmusugæðis með táknsamligu sundrskipti, sem fyrr var sagt af borðkerinu í næstu Noregsferð herra Guðmundar. Svá gengr til um dag,. sem guðs maðr sitr í sínu herbergi, ok þjónustuklerkr í hjá honum, at þar koma inn þrír fátækir menn, ok biðja ölmusu í guðs nafni ok várrar frú. Biskup sér um sik eptir vana, ef nökkut veri handbært at gefa;Biskup sèr um sik eptir vana, ef nökkut veri handbært at gefa; en sakir þess at fémunir fálust fyrir augum, spyrr hann klerkinn, ef silfr veri nokkuð laust at gefa váluðum.en sakir þess at fèmunir fálust fyrir augum, spyrr hann klerkinn, ef silfr veri nokkuð laust at gefa váluðum. Hann svarar: minn herra: allt er brott gefit, ok hánum út látið, svá at ei finnst pen [í] ngr eptir utan bollinn erkibiskupsnautr ok þætti mér hann eigi stafkarla eign.Hann svarar: minn herra: allt er brott gefit, ok hánum út látið, svá at ei finnst pen [í] ngr eptir utan bollinn erkibiskupsnautr ok þætti mèr hann eigi stafkarla eign. Biskup talar: mik minnir svá skrifat, at fátæks manns hönd sé féhirzla várs herra, því fá mér bollann, hann fær aldri betra stað.Biskup talar: mik minnir svá skrifat, at fátæks manns hönd sè fèhirzla várs herra, því fá mèr bollann, hann fær aldri betra stað. Sem biskup hefir við tekit, lítr hann í lopt, ok segir svá: einn er hlutr, en þrír biðja, skipaðu, drottinn, hvat hverr skal hafa; varpar síðan bollann fram á gólfit svá einkanliga, at hann stökk í sundr í þrjá parta, svá meistarliga vegna, at engi var öðrum meiri. Taka þá fátækir sinn hlut ok biðja himneskan konúng ömbuna biskupi vena gjöf. Svá kvað Einarr Gilsson:

Svá stendr skrifat í bókum, at í þessari síðustu utanferð vann herra Guðmundr svá mæta hluti ok mjök ágæta, bæði með virðuligum verkum ok spásögum, at ei gleymist með norrænum mönnum, heldr lifir þar hans minníng án aflati, þótt sakir fáfræði kunnim vér eigi letrliga setníng þeirra tákna, utan þat eina þrennt, sem hér stendr næst: Miðil Þrándheims ok Björgynjar liggr sá sjár, er heitir Hjörúngavágr, þar barðist forðum Hákon Hlaðajarl við Jómsvíkínga.Svá stendr skrifat í bókum, at í þessari síðustu utanferð vann herra Guðmundr svá mæta hluti ok mjök ágæta, bæði með virðuligum verkum ok spásögum, at ei gleymist með norrænum mönnum, heldr lifir þar hans minníng án aflati, þótt sakir fáfræði kunnim vèr eigi letrliga setníng þeirra tákna, utan þat eina þrennt, sem hèr stendr næst: Miðil Þrándheims ok Björgynjar liggr sá sjár, er heitir Hjörúngavágr, þar barðist forðum Hákon Hlaðajarl við Jómsvíkínga. Í þeim stað varð svá mikit undr, at einn ormr með xij lykkjum flotnaði upp ór sjánum, ok lá optsinnis um þveran vágínn, en leyndist stundum í kaf, ok kom þá upp er verst gegndi mönnum ok skipum, þvíat inn á vágínn var gott lægi; fekk því margr hér fyrír úhagligan steyt.fèkk því margr hèr fyrír úhagligan steyt. Nú berr svá til, sem herra Guðmundr siglir sagðan veg, at skiparar vildu gjarna fá lægi á Hjörúngavági, ef úvinrinn bannaði eigi, en nú hittir eigi til vænligarr, en þeir sjá allir orminn uppi liggja þvert yfir vágínn. En er herra Guðmundr heyrir klið ok kurr Austmanna, ok undirstóð hvaðan leiddi, talar hann svá: leggit til hafnar sem yðr lystir, guð mun til gæta! — Skiparar treystu svá mikit í hans orðum, at þeir leggja at váginum, ok sem skipit nálgast orminn, gengr biskup fram í lokit með bæn ok vígt vatn, ok dreifir fram yfir ormslykkjuna; en er skipit rennr fram í staðinn, lægist ormrinn undan, svá at liðugr vegr veittist inn á höfnina; lágu þar um náttina, en um myrgininn mátti sjá mikit verk himnakonúngsins: ormrinn var bolaðr sundr í xij stykki ok svá kastaðr á land; varð þar aldri æfinliga mein at því skrímsli, ok öngu síðan þvílíku.

Annan tíma berr svá til, sem herra Guðmundr ferr landveg austan um Kjöl ok markbygðir it efra til Þrándheims, at hann tekr gisting á þeim bæ, er á Vangi heitir, dvelst þar eina nátt ok riðr þaðan næsta morgin yfir stóra mörk, er kallast Vangskógr. Þar tekr þá æðistormr, svá at hestar fá varla stýrt sér, ruglast þá ferð biskupsins, þvíat hverr leitar fyrir sér, þar til er borðprestr herra Guðmundar leiðir hugsan, hversu flatliga þeir fara ef engi sæmir við formanninn;Þar tekr þá æðistormr, svá at hestar fá varla stýrt sèr, ruglast þá ferð biskupsins, þvíat hverr leitar fyrir sèr, þar til er borðprestr herra Guðmundar leiðir hugsan, hversu flatliga þeir fara ef engi sæmir við formanninn; því snýr hann aptr í veg, þótt hart blési í mót, ok sér um síðir at herra Guðmundr sitr á hesti sínum ok stendr á mót austrætt, en er þeir [finnast] sér prestrinn, at hann hefir sútfengna ásjón, því talar hann svá: ek bið fyrirláts gleymsku minnar, bið ek þar með, at þér segit mér hver úgleði angrar yðr nú.því snýr hann aptr í veg, þótt hart blèsi í mót, ok sèr um síðir at herra Guðmundr sitr á hesti sínum ok stendr á mót austrætt, en er þeir [finnast] sèr prestrinn, at hann hefir sútfengna ásjón, því talar hann svá: ek bið fyrirláts gleymsku minnar, bið ek þar með, at þèr segit mèr hver úgleði angrar yðr nú. Biskupinn svarar: kalla má at harmr þessi sé mér nökkut fjarlægr, en þó er eigi glatt at sjá, at veraldarmenn úskriptaðir steytist niðr í sjó.Biskupinn svarar: kalla má at harmr þessi sè mèr nökkut fjarlægr, en þó er eigi glatt at sjá, at veraldarmenn úskriptaðir steytist niðr í sjó. Prestr spyrr: hvat er um þat, minn herra? — Biskup svarar: Ólafr bóndi af Berudal, er þú munt heyrt hafa nefndan, x tigir manna ok tveir týndust á þessari stund í sjó, ok með því at drottinn minn virðist mér þenna hlut sýna, bað ek miskunnar fyrir þeirra sálum, er svá skjótliga kölluðust af heiminum, ok svá biðr ek, at þér gerit allir samt;Prestr spyrr: hvat er um þat, minn herra? — Biskup svarar: Ólafr bóndi af Berudal, er þú munt heyrt hafa nefndan, x tigir manna ok tveir týndust á þessari stund í sjó, ok með því at drottinn minn virðist mèr þenna hlut sýna, bað ek miskunnar fyrir þeirra sálum, er svá skjótliga kölluðust af heiminum, ok svá biðr ek, at þèr gerit allir samt; munu þér frétta þessi tíðindi enn greiniligarr, sem vér komum í kaupstaðinn.munu þèr frètta þessi tíðindi enn greiniligarr, sem vèr komum í kaupstaðinn. Eptir svá talað ríða þeir sinn veg; en er þeir koma til bæjarins, prófa þeir alla hluti svá vorðna, at Ólafr bóndi tapaðist á sömu stundu, með svá mart fólk sem fyrr var sagt.

Í Noregi út af Sogni ganga tveir dalir mjök stórir ok fjölbygðir, Sóknadalr ok Læradalr, en upp af þeim stendr bygð [við] fjallgarðinn, er landsmenn kalla á Tálgi. Í þessari bygð vóru þenna tíma reimleikar svá miklir, at bygðarmenn þóttust náliga upp eyddir; heitið var fyrir áfelli þessu, ok varð þeim fjándum eigi á flótta komit, heldr var þeirra yfirgangr því meiri ok mönnum úbærri. En sakir þess at fregð herra Guðmundar flaug nú í hvern dal, sækja þeirrar bygðar menn á hans fund, sem hann ferr yfir land þar í nánd, ok tala svá: þú blezaðr biskup, segja þeir, legg oss gott ráð, þvíat vér eigum at þreyta við fjándr sjálfa, er eyða undan oss lönd vár ok óðöl, má þat réttiliga segja, at vér megum hvárki óhræddir fara síð né snemma.En sakir þess at fregð herra Guðmundar flaug nú í hvern dal, sækja þeirrar bygðar menn á hans fund, sem hann ferr yfir land þar í nánd, ok tala svá: þú blezaðr biskup, segja þeir, legg oss gott ráð, þvíat vèr eigum at þreyta við fjándr sjálfa, er eyða undan oss lönd vár ok óðöl, má þat rèttiliga segja, at vèr megum hvárki óhræddir fara síð nè snemma. Herra biskup svarar: synir, verit hugsterkir, guð mun græða, en sakir þess at ek er nú farfúss, má ek ei ríða yfir jarðir yðrar, því mun ek vígja yðr brunn, ef þér vilit, en vatn úr þeim brunni skulu þér sjálfr dreifa yfir landeign yðra, ok mun batna, ef trú bilar eigi.Herra biskup svarar: synir, verit hugsterkir, guð mun græða, en sakir þess at ek er nú farfúss, má ek ei ríða yfir jarðir yðrar, því mun ek vígja yðr brunn, ef þèr vilit, en vatn úr þeim brunni skulu þèr sjálfr dreifa yfir landeign yðra, ok mun batna, ef trú bilar eigi. Þeir taka þetta ráð með þökkum, vígir hann brunn, ok ferr á brott síðan, en heraðsmenn gera eptir hans tillögu, bera vatn um hús ok herbergi, eng ok akra, ok hvervetna um sínar bygðir, til hinna yztu endimarka.Þeir taka þetta ráð með þökkum, vígir hann brunn, ok ferr á brott síðan, en hèraðsmenn gera eptir hans tillögu, bera vatn um hús ok herbergi, eng ok akra, ok hvervetna um sínar bygðir, til hinna yztu endimarka. Fór eptir guðs vinar orðum, því at allr sá fjandaflokkr flý [ði] brott, svá at var alhreint alla götu síðan; veittu þeir ok þeirra eptirkomendr fyrir þenna atburð mikla vegsemd hinum góða Guðmundi biskupi, ok hans vígsluvatni, allt til þessa dags.

Eptir Þóri erkibiskup framliðinn af veröld vígðist Sigurðr, áttandi Nidrosiensis erkibiskup; sér nú Guðmundr biskup, með ráði herra erkibiskups, at sá einn mun til, at vitja Hólakirkju, þótt eigi sýnist vænligt um frið eða hlýðni.sèr nú Guðmundr biskup, með ráði herra erkibiskups, at sá einn mun til, at vitja Hólakirkju, þótt eigi sýnist vænligt um frið eða hlýðni. Því tekr Guðmundr biskup orlof, sem hann hefir setið fjóra vetr í Noregi, siglir fyrst til Björgynjar snemma um várit, ok biðr þar skipagangs; hefir svá guðs mildi gengit um biskupsins kost, at hann býst rikari á brott en hann kom. Sem Íslandsför eru búin ok skiparar leysa eptir á næsta dag ef til fellr, gengr biskup til Maríukirkju ok felr guðs móður á hendi allan sinn veg bæði fyrr ok síðarr. En á næstu nátt eptir birtist honum blóm heilagra manna, blezut júngfrú sancta Maria, með mikilli blíðu ok hunangligri orðræðu, sem eigi er manns at greina, sagði hún honum marga hluti fyrir, bæði úorðna ok umliðna mjök í fjarska, ok þá er herra Guðmundr biskup sagði vitran þessa æztum sinum trúnaðarmönnum, lagði hann þat til, at drottníng himins ok jarðar gaf honum sína blezan at skilnaði. Eigi viljum vær vísdóm á bera, meðr því at eigi finnst skrifat, hvárt signuð guðsmóðir hefir í þeirri vitran sagt honum þat, er hún hafði litlu áðr birt, af upprisu síns líkama, en þat er vísvitað, at herra Guðmundr bauð þar um einum klerk, kærasta sínum vin, ef sú nýjúng kæmi skrifuð til Noregs, skyldi honum senda til Íslands þat sama skript, sem skilríkast mætti hann fá; er þat efalaust, at þetta gjörðist í síðustu utanferð hans, ok þat bréf kom til Íslands, sem síðarr mun greinast; gefum vér þat mál upp á guðs vald, hvárt herra Guðmundr heyrði þat í fyrstu af munni várrar frú, eða dauðligs manns.gefum vèr þat mál upp á guðs vald, hvárt herra Guðmundr heyrði þat í fyrstu af munni várrar frú, eða dauðligs manns. Sigldi herra Guðmundr á sama sumri til Íslands, ok tekr land þar er Borðeyrr heitir í Hrútafirði, er fyrr var nefndr. Mjög fljótt, þegar hann stígr fæti á landit, gengr at honum ein kona ok biðr ölmusu. Herra biskup kennir konu þessa, at hennar bóndi var einn af fylgðarmönnum Sturlúnga í Grímseyjarferð, því svarar hann svá: þykki þér bóndi þinn makligr, þótt nú sé hann undir lok liðinn, at ek gefa fé börnum hans, því at nær stóð hann Sturlu en mér í Grímseyjarför? — Konan svarar: hvað mun ek mín njóta né hans, heldr þess huggæðis, er þú veitir öllum mönnum, er þik sækja í sínum þröngslum? — Herra biskup svarar: far suðr yfir heiði á þann bæ, ef þú vilt þiggja hálfa kvígu, er várri frú ok mér var gefin í vetr, þar með legg ek þér x aura varníngs, ef þú leysir kvíguna til þín.Herra biskup kennir konu þessa, at hennar bóndi var einn af fylgðarmönnum Sturlúnga í Grímseyjarferð, því svarar hann svá: þykki þèr bóndi þinn makligr, þótt nú sè hann undir lok liðinn, at ek gefa fè börnum hans, því at nær stóð hann Sturlu en mèr í Grímseyjarför? — Konan svarar: hvað mun ek mín njóta nè hans, heldr þess huggæðis, er þú veitir öllum mönnum, er þik sækja í sínum þröngslum? — Herra biskup svarar: far suðr yfir heiði á þann bæ, ef þú vilt þiggja hálfa kvígu, er várri frú ok mèr var gefin í vetr, þar með legg ek þèr x aura varníngs, ef þú leysir kvíguna til þín. Konan svarar: hverr sagði þér, minn herra, at þér veri kvíga gefin, með því at þú fannt engan mann til frásagnar á landi? þykki mér mæða mikil at fara suðr um heiði ef eyrindit eyðist.Konan svarar: hverr sagði þèr, minn herra, at þèr veri kvíga gefin, með því at þú fannt engan mann til frásagnar á landi? þykki mèr mæða mikil at fara suðr um heiði ef eyrindit eyðist. Biskupinn svarar: sé ek nú, at þú rennir grunum á mína sögn, ok lokkar mik svá til gjafa.Biskupinn svarar: sè ek nú, at þú rennir grunum á mína sögn, ok lokkar mik svá til gjafa. En far nú ef þér líkar, ok haf frjálsa þá x aura er ek gaf þér;En far nú ef þèr líkar, ok haf frjálsa þá x aura er ek gaf þèr; en ef þik brestr nökkut í sögn minni skalta eiga hjá mér jafngóða kvígu, sem ek sagða þessa vera.en ef þik brestr nökkut í sögn minni skalta eiga hjá mèr jafngóða kvígu, sem ek sagða þessa vera. Konan verðr nú grátfegin, ok biðr þann ömbuna biskupi, sem einn gefr öllum alla góða hluti; ferr hún veg sinn, ok finnr utan fals, at herra Guðmundr var mjök trúlyndr bæði með orði ok verki; naut hún ok hans gjafar bæði vel ok lengi; má þat líklikt þykkja, at þenna casum hafi vár frú sagt vin sínum meðal annarra hluta.

Herra Guðmundr biskup ríðr frá skipi norðr á heruð í sýslu sína, ok allan beinan veg heim til Hóla;Herra Guðmundr biskup ríðr frá skipi norðr á hèruð í sýslu sína, ok allan beinan veg heim til Hóla; verða frendr ok vinir, ok einkanliga fátækir menn, hans tilkvámu fegnir, því at mjúklæti hans ok línkind stóð hin sama, ok í öðru lagi biskuplig einörð mót vándum mönnum; svá at fyrir öngva þrýstíng þrekaðist hann um aldr frá réttri hirtíng, því ferr hann fram móti þeim er eptir lifðu ok svara máttu sínum glæp í Grímseyjarför, setr þeim bæði föstur ok fépínur, líðr þá eigi langt áðr gömul óhlýðni ofrar sér, ok veyk iðran iðrast yfirbótar ok fær síðan verra fall en fyrr, þvíat fyrir þvilíkra undirrót ok raugan úvana heraðsmanna í Skagafirði hófst sami kurr í móti biskupinum af eyðslu hans ok úhagligri skipan mikils mannfjölda;svá at fyrir öngva þrýstíng þrekaðist hann um aldr frá rèttri hirtíng, því ferr hann fram móti þeim er eptir lifðu ok svara máttu sínum glæp í Grímseyjarför, setr þeim bæði föstur ok fèpínur, líðr þá eigi langt áðr gömul óhlýðni ofrar sèr, ok veyk iðran iðrast yfirbótar ok fær síðan verra fall en fyrr, þvíat fyrir þvilíkra undirrót ok raugan úvana hèraðsmanna í Skagafirði hófst sami kurr í móti biskupinum af eyðslu hans ok úhagligri skipan mikils mannfjölda; því taka þeir þat ráð, sem þeim samdi sízt, at gera orð Sighvati Sturlusyni, at hann taki nú enn í tauma með biskupi. En því leita Skagfirðíngar til Sighvats, at meingera biskupinn, at Arnórr formaðr þeirra var undir lok liðinn, ok hans sonr, er hét Kolbeinn úngi, eigi fullroskinn at taka þá erfð eptir feðr sinn, at útlægja Guðmund biskup;En því leita Skagfirðíngar til Sighvats, at meingera biskupinn, at Arnórr formaðr þeirra var undir lok liðinn, ok hans sonr, er hèt Kolbeinn úngi, eigi fullroskinn at taka þá erfð eptir feðr sinn, at útlægja Guðmund biskup; var því Kolbein úngi á þessum tíma í siglíngum meðal Noregs ok Íslands, þvíat faðir hans leifði honum lítið góðs í heiminum, ok því varð hann at ryðja sér til rúms, sem síðarr mun getið.var því Kolbein úngi á þessum tíma í siglíngum meðal Noregs ok Íslands, þvíat faðir hans leifði honum lítið góðs í heiminum, ok því varð hann at ryðja sèr til rúms, sem síðarr mun getið. En svá sem af líðr vetr, ok herra biskup verðr víss, at egndr enn af nýju á hans skaða, vill hann heldr hliða undan en bíða þess manns heima, er hann vissi sízt virða fyrir sér at hlaupa í eldinn, ok því ríðr hann sem várar í vestra hluta lands, í syðra biskupsdæmi;En svá sem af líðr vetr, ok herra biskup verðr víss, at egndr enn af nýju á hans skaða, vill hann heldr hliða undan en bíða þess manns heima, er hann vissi sízt virða fyrir sèr at hlaupa í eldinn, ok því ríðr hann sem várar í vestra hluta lands, í syðra biskupsdæmi; fór nú sem fyrr, at hverr góðr maðr, sem hann tók eðr hans fólk með vildustum föngum, fekk bæði, sem trúist, stundliga amban, ok þar með eilífa, þvíat guð sýndi þat í mörgum stöðum, með ágætum verkum, at hann gaf þeim blíða þökk, er frjálsliga fæddu þann signaða gest, þótt vér kunnim fátt greina af stöddum atburðum.fór nú sem fyrr, at hverr góðr maðr, sem hann tók eðr hans fólk með vildustum föngum, fèkk bæði, sem trúist, stundliga amban, ok þar með eilífa, þvíat guð sýndi þat í mörgum stöðum, með ágætum verkum, at hann gaf þeim blíða þökk, er frjálsliga fæddu þann signaða gest, þótt vèr kunnim fátt greina af stöddum atburðum. Svá berr til einn dag, sem herra Guðmundr gerir sinn veg með mart fólk, ok hefir skipat gistíng sína sama kveld hjá einum bónda, sínum kærum vin, er búgarð átti nærri sjó, at nökkurir tala með hans fylgð, at betr sé gert við bóndann, ef þeir ríða eigi á úvart upp á hans garð.Svá berr til einn dag, sem herra Guðmundr gerir sinn veg með mart fólk, ok hefir skipat gistíng sína sama kveld hjá einum bónda, sínum kærum vin, er búgarð átti nærri sjó, at nökkurir tala með hans fylgð, at betr sè gert við bóndann, ef þeir ríða eigi á úvart upp á hans garð. Þá svarar herra biskup: látið kyrt vera, guð mun fyrir búa ok senda vin sínum góðan rétt, at ekki mun skorta.Þá svarar herra biskup: látið kyrt vera, guð mun fyrir búa ok senda vin sínum góðan rètt, at ekki mun skorta. Eigi brást þat er biskup sagði, þvíat sá bezti hvalr, er reyðr heitir, var rendr upp á reka bóndans, sem herra Guðmundr reið í garð; fekk bóndi þá tvennan fagnat: herbergði góðan gest ok gladdist af ágætri guðs gjöf.fèkk bóndi þá tvennan fagnat: herbergði góðan gest ok gladdist af ágætri guðs gjöf. Í annan tíma berr svá til nökkut líkt, at hann sitr með alla sína fylgð ei minnr en sjau nætr hjá einni vinkonu sinni, er bygðir átti sjó nærri, var með þeirri húsfrú svá mikill örleikr, at öngri sinni eign þyrmdi hún fyrir skyld biskupsins; því kemr hún til hans eptir svá lángliðit sem áðr var sagt, ok talar svá: minn herra, segir hún, kostr okkarr grynnist á garðinum, en ek á kýr tvær feitar, ok þær skulu fá báðar slag á þenna dag. Herra biskup svarar: guð mun ambona þér, sæti mín, hversu trausta vináttu þú veitir mér, þvíat í hennar verð veitir þú alla þína aura blíðliga, en þó vil ek ráða, at ei skal kýrnar drepa, þvíat mín frú, sancta María, má leggja okkr þá gleði, at búi þinu falli léttara, þvíat eiga muntu reka nökkvern ein samt.Herra biskup svarar: guð mun ambona þèr, sæti mín, hversu trausta vináttu þú veitir mèr, þvíat í hennar verð veitir þú alla þína aura blíðliga, en þó vil ek ráða, at ei skal kýrnar drepa, þvíat mín frú, sancta María, má leggja okkr þá gleði, at búi þinu falli lèttara, þvíat eiga muntu reka nökkvern ein samt. Sannliga, herra minn, sagði hún, á ek reka fyrir landi mínu, ok svá úheppin, at aldri kom rekald á í manna minnum. Biskup svarar: gefum ei því gaum, því engi hlutr er guði um megn. Líðr næsta nótt, ok árla myrginn talar biskup: farit piltar ok sjáit yfir reka húsfreyju, mik hefir fengiliga dreymt í vár. Þeir fara, ok bera aptr þau tíðindi, at yfir þat grunn útfiri, sem liggr undan lapdinu, var rend sú vænasta reyðr, sem varla sá maðr þvilíka ór hafi komna, var hún ok fyrst ok síðast á þann reka, eptir því sem bækr segja, hvar fyrir lof ok dýrð várum herra eilífum konúngi allra veralda! — Enn var sú önnur húsfrú, er tók herra Guðmund með allri blíðu ok bazta kosti, ok þann tíma, sem guðs maðr skal af garði ríða, biðr hann ganga um sín herbergi, bleza kost hennar, segist trúa, at allir hlutir batni með hans blezan. Biskup gerir sem hún biðr, gengr í matbúr hennar ok sér yfir, stóð þar á íslenzku stórt ker með búnyt, ok í öðrum stað smjörspann vel mikit. þetta bæði signar guðs maðr ok ferr síðan brott.Biskup gerir sem hún biðr, gengr í matbúr hennar ok sèr yfir, stóð þar á íslenzku stórt ker með búnyt, ok í öðrum stað smjörspann vel mikit. þetta bæði signar guðs maðr ok ferr síðan brott. En tíma síðarr koma ránsmenn í þá sömu bygð, ok taka með ribbaldaskap þat bændr áttu, einkanliga mest þat er búkosti tilheyrir; grafa þeir gráðugir vargar fast eptir, hvar smjörkaup veri bezt í bygðinni, en sakir þess, at þat er háttr í vesöld at hverr vikri frá sér, verðr þeim sagt, at húsfrú, er vér gátum, er fullrík þar um.grafa þeir gráðugir vargar fast eptir, hvar smjörkaup veri bezt í bygðinni, en sakir þess, at þat er háttr í vesöld at hverr vikri frá sèr, verðr þeim sagt, at húsfrú, er vèr gátum, er fullrík þar um. Þeir koma til hennar ok fala smjör; hún segist engi kaup meðr þeim gera munu. Þeir segja, at þá skal hún svá láta, at hafa illt eitt í mót. Hún segir þat munu fara sem auðna fellr til. Þeir hlaupa inn í bæinn, ok spyrja hvar matbúr er. Hún biðr tröllin visa þeim veg. Þeir finna dyrr ok brjóta upp, ok ganga fram í húsit, ok sjá þar ker stórt, sýnist þeim þar í afskurðir ok skinnleppar, en ekki matvænt. Innar í krá sá þeir standa í skugganum grjótklett gráan, hann er svá harðr sem högettill fyrir öxarhyrnum, sá er mest óbergan kann verða. Ribbaldar segja þá, at þat mun smjör vera, þótt þeim sýnist grjót, sakir fjölkyngi þeirrar herjans kerlingar, en hvat illt sem tala, hafa þeir svá búit, þvíat drottinn minnist bænarorða síns elskara, ok varðveitti konunnar góðs með sínum almætti, svá at ei lét hún eins penings verð;Ribbaldar segja þá, at þat mun smjör vera, þótt þeim sýnist grjót, sakir fjölkyngi þeirrar herjans kerlingar, en hvat illt sem tala, hafa þeir svá búit, þvíat drottinn minnist bænarorða síns elskara, ok varðveitti konunnar góðs með sínum almætti, svá at ei lèt hún eins penings verð; fóru ránsmenn brott með bannan, en hún lofaði guð, er ríkir um veraldir.

En svá marga líkamliga ölmusu, sem herra Guðmundr framdi við fátæka menn guðs, vóru þær þó litlu færri hans ölmusugjörðir, er þurftugir þágu fyrir andligan krapt hans voldugra verðleika. Svá bar til einni fátæki konu, er átti börn mörg í húsi, ok matar [kostr] var ei meira en einn sauðarlimr, þar með átti hún einn kálf, ok hann vill hún nú skera; var þar brunnr herra Guðmundar í nánd henni, ok þann morgin sem hún hugsar at sundra kálfinn, ok tekr hún vatn af brunninum ok gefr honum drekka, festir síðan upp stóran ketil, ok lætr þar í svífa kálfinn ok sauðarliminn, ok þá er hún skal upp færa, er ketill fullr með feiti, svá at hún bar öngva skyn yfir, utan allt þat vatn, er hún bar í ketilinn, væri vorðit sú feiti, sem kjötið kann ákafligast af sér gefa;var þar brunnr herra Guðmundar í nánd henni, ok þann morgin sem hún hugsar at sundra kálfinn, ok tekr hún vatn af brunninum ok gefr honum drekka, festir síðan upp stóran ketil, ok lætr þar í svífa kálfinn ok sauðarliminn, ok þá er hún skal upp færa, er ketill fullr með feiti, svá at hún bar öngva skyn yfir, utan allt þat vatn, er hún bar í ketilinn, væri vorðit sú feiti, sem kjötið kann ákafligast af sèr gefa; var þetta samt svá mikit fullfengi, at hún ok hennar börn máttu vel haldast.

Sú var önnur kona, er enn sat í nákvæmd við brunn herra Guðmundar, ok eitt vár sækir hana ok hennar börn mikit húngr; tekr hún vatn ór brunninum ok setr yfir eld, kastar þar yfir síðan þat gras, er margir menn hafa til lífs næríngar í því landi, ef einföld mjó [l] k eðr betri kostr ferr með; en hér varð móti náttúru þá er vatn herra Guðmundar samtempraðist grasinu, ok snerist þeim í fæzlu er fátækr var, fyrir hægri handar skipti græðara várs Jesu Christi.en hèr varð móti náttúru þá er vatn herra Guðmundar samtempraðist grasinu, ok snerist þeim í fæzlu er fátækr var, fyrir hægri handar skipti græðara várs Jesu Christi.

Sú var þriðja ölmusukona, er sat á sömu leið með mörg börn í húsi, svá meinliga þröngd, at öll líkamlig næríng var uppi; gráta þá börnin sárliga í ásjónu móðurinni, þvíat húngr kvaldi þeirra kvið. Móðirin leitar at hugga þau með orðum, ok vinnr þat eigi; síðan tekr hún ráð annat, segist í stað skulu til fara, ok festa upp ketil ok sjóða; börnin hlakka þá ok huggast, setjast umbergis eldinn, ok hyggja gott til matar síns. Móðir þeirra lætr vatn í ketil, ok þar í niðr skýtr hún elditorfi með svá klókligu yfirbragði, at börnunum mátti líkligast þykkja sem kjöt veri. En rétt á sömu stund, sem varma tekr í katlinum, heyrir konan sagt, at herra Guðmundr Hólabiskup ríði þar um garð;En rètt á sömu stund, sem varma tekr í katlinum, heyrir konan sagt, at herra Guðmundr Hólabiskup ríði þar um garð; hún tekr á rás fram á veginn fyrir hann, tjár grát ok húngran barnanna með eymd ok öreign, segir ok hvat hún hefir gjört þeim til hugganar. Biskup svarar: sannliga þykki mér þú mjök ráðleitinn at hugga börnin, legg ek þat til, at þú far inn til sýslu þinnar, en ek skal biðja mína frú, at hún veiti þér huggan.Biskup svarar: sannliga þykki mèr þú mjök ráðleitinn at hugga börnin, legg ek þat til, at þú far inn til sýslu þinnar, en ek skal biðja mína frú, at hún veiti þèr huggan. Skilja þau, ok ríðr herra biskup sinn veg. En er hún kemr inn til elds, hlaupa börnin at henni ok fagna, segja, at vel sé soðit í katlinum ok mál upp at fera.En er hún kemr inn til elds, hlaupa börnin at henni ok fagna, segja, at vel sè soðit í katlinum ok mál upp at fera. Konan gengr til ok sér dásamligan hlut, at ketillin flýtr ofan með kjötligri feiti, fyrir þá grein guðligrar miskunnar, at torf var í brott horfit en hann fullr með kjöt;Konan gengr til ok sèr dásamligan hlut, at ketillin flýtr ofan með kjötligri feiti, fyrir þá grein guðligrar miskunnar, at torf var í brott horfit en hann fullr með kjöt; var þat síðan svá drjúgt upptaks, at börn höfðu ínóg þar til aðrar guðsgjafir kómu. Er þessi hlutr svá frægr at ei má fyrnast. Hér um kvað Einarr Gilsson þrjár vísur, ok er þetta upphaf:Hèr um kvað Einarr Gilsson þrjár vísur, ok er þetta upphaf:

Einn mörgin árla, sem herra Guðmundr er varla klæddr, ok sitr í náðhúsi á einhverjum bæ, í sömu reið sem fyrr var byrjuð, kemr einn litill piltr inn farandi alnöktr, ok kallar á biskup í ákafa, at hann gefi honum nökkut til klæða. Herra biskup sér upp á hann litla hríð, ok talar síðan: áttu ekki klæðakyns, son minn? — Piltrinn sagði svá vera.Herra biskup sèr upp á hann litla hríð, ok talar síðan: áttu ekki klæðakyns, son minn? — Piltrinn sagði svá vera. Biskup talar: þá muntu þiggja vilja, þótt félítil sé fatagjöfin.Biskup talar: þá muntu þiggja vilja, þótt fèlítil sè fatagjöfin. Piltr játtar því. Biskup segir: far hér niðr frá bænum til torfa bónda, ok undir þeim stakkinum, sem first stendr, muntu finna fata leppa, taktu þá ok kasta yfir þik, son minn.Biskup segir: far hèr niðr frá bænum til torfa bónda, ok undir þeim stakkinum, sem first stendr, muntu finna fata leppa, taktu þá ok kasta yfir þik, son minn. Piltinum finnst fátt um framlagit ok þakkar eigi. Biskup svarar: ek skal fá klerka mína tvá til ferðar með þér, at þú villist ei vegar.Biskup svarar: ek skal fá klerka mína tvá til ferðar með þèr, at þú villist ei vegar. Piltr stendr ok vill hvergi fara. Klerkar taka í hendr honum, ok leiða hann nær nauðgan; koma niðr at stakkinum ok finna þar fata leppa. Klerkar segja þá: þessi klæði gaf biskup þér, ok því far í.Klerkar segja þá: þessi klæði gaf biskup þèr, ok því far í. Piltr svarar: ekki gaf hann mér þetta, ek kastaði hér niðr áðan, þvíat mér þótti engu nýt, vildi ek at biskup gæfi mér betri klæði.Piltr svarar: ekki gaf hann mèr þetta, ek kastaði hèr niðr áðan, þvíat mèr þótti engu nýt, vildi ek at biskup gæfi mèr betri klæði. Far þú nú, segja klerkar, ok finn hann, kann vera, at hann geri sem þú hugsaðir, at bæta heldr um búnaðinn. Eigi þori ek nú, segir piltrinn, at finna hann, þvíat honum mun mislíka, er ek laug at honum. Klerkar segja: fara skaltu fyrir víst; bera kann biskup meiri meingjörðir hefndalaust. Þeir taka hann nú ok leiða hann til biskups. Herra biskup talar: hví vildir þú, son minn, hégóma?Herra biskup talar: hví vildir þú, son minn, hègóma?

Piltr svarar: því at ek hugða mér til ávinnings, en ei kann ek sjá, at María drottning eða þú gæfir mér þetta, er ek átti áðr.Piltr svarar: því at ek hugða mèr til ávinnings, en ei kann ek sjá, at María drottning eða þú gæfir mèr þetta, er ek átti áðr. Biskup svarar: várr drottinn ok hans signaða móðir gefa þér ok öllum alla góða luti, skaltu nú þiggja xij álnar vaðmáls, ok fara vel.Biskup svarar: várr drottinn ok hans signaða móðir gefa þèr ok öllum alla góða luti, skaltu nú þiggja xij álnar vaðmáls, ok fara vel. Piltr verðr grátfeginn ok segir, sem prófaðist, at Guðmundr biskup var ágætis maðr í mildi sinni. Er þetta spádómskyn því samlíkt í alla staði, er sæll Gregorius váttar í fjórðu bók Dialogorum af guðs manni Ysac.