Bókastaðir

Sá prestr var með herra Guðmundi, er Ketill hét, mikill maðr vexti ok sterkr, vel fallinn í lund ok góðrar hlýðni, en lærðr lítt til bœkr, hann sefr í hjá herra Guðmundi um nætr ok less með honum.

Eina nátt þeir liggja spyrr herra Guðmundr hvárt prestr vakir; hann segir svá vera.

Herra biskup talar: "úglaða daga eigum vér, meðan svá búit stendr."

"Hverr bati mun þar á vinnask," segir prestr.

"Þat er mælt," segir herra Guðmundr, "at ekki dugir úfreistat, hefir ek hugsat at senda þik á páfagarð, þvíat herra erkibiskup veik þangat málum mínum."

"Guð drottinn geymi okkar," segir prestr, "ok sjá þat, hversu ek mun fara á páfagarð, fátækr ok ófróðr, þar með svá ókunnigr, at ek sá øngan stíg í ǫllum þessum veg; skipagangr engi meðal landa at svá búnu; er mér ok sannliga sagt, at sjálfir konungarnir bíði ár eða tvau, áðr þeir sjái herra páfann, eða sín eyrindi fá, ok þó með veraldar ríkdóm, hvar mun ek þá standa, fátækr maðr, sem mállauss í fáfrœði minni."

Herra biskup svarar: "satt segir þú, son minn, at ef vit skulum líta upp á veraldar gǫtu eru engi álit í þessu uppkasti, en ef vit sjám til guðs, ok fulltings minnar frú, liggr þinn vegr allr lauss fyrir."

Prestr beiðisk þriggja daga rúm, at hugsa sik hvat hann skal upp taka.

Biskupinn játtar því, ok segir svá: "en sakir þess at ek kenni vel þína dygð ok hlýðni, muntu þat kjósa sem þér samir betr, ok því mun ek skrifa til herra páfans mitt eyrindi sem guð lér mér vizku til."

Svá gerir hann, samsetr hann latínu bréf ok articulerar upp, hvat eða í hverju hann var lýttr ok fyrir hverja sǫk eða nauðsyn hann hafði framit hverja grein, tjár ok skilríkt, hverir undir hǫfðu flutt þann ǫrskurð er herra erkibiskup gaf honum, ok hvert hans mál sér til vægðar með várkynd af guðs hálfu ok sælla postula Petri ok Pauli; gefr sik hér með ok sína sæmd í guðs vald ok hǫnd herra páfans; segir ok ei síðr, hversu hans sendiboði var fátækr bæði at peningum ok kunnustu.

Sem bréf er læst ok albúit, hefir prestr hugsat sik, at hvert víl, sem úvænt efni veitir honum lands eða lagar, vill hann gjarna þola fyrir guðs nafni ok hlýðni biskupsins, því tekr hann orlof með bœn ok blezan litlu eptir kyndilmessu, hefir skotsilfr, slíkt sem herra biskup mátti fremst láta; ferr hann landveg austr til Oslóar, þaðan með fari til Danmerkr, svá til Þýzkalands, leggr ei fót fyrr en hann kemr í Romam rétt fyrir cenam domini, heyrir hann á næsta dag, er herra páfinn flytr messu embætti at Pétrs kirkju, svá at umbergis hann standa þrennar tylftir alvæpntra manna, fær prestr þá hvergi nær komizk, líðr svá fram á vár, at honum þykkir ei vænt um sitt erindi.

Á næsta dag fyrir festum Philippi et Jacobi, sem hann stendr á stræti, kemr undir dynr mikill, ok þvínæst sér hann mektuga ferð riddaraligrar herneskju, með allri þeirri hóf slekt ok heiðr, er konungligt kurt plagar í verǫldinni. Í miðjum skara lítr hann svá voldugan herra, at yfir hans hǫfut bersk eitt pell með fjórum pílǫrum uppreist. Ei sá prestrinn fyrr þvílíka hofferð ok hæversku, [en] hann víkr sér af þeirra veg, sakir úfremdar ok fátæks búnaðar. Litlu síðarr verðr honum sagt, at þessi herra er konungr af Franz, ok skal vera í boði páfans á sjálfa krossmessu, en á næsta dag eptir mun herra páfinn halda þá stefnu, er konungrinn skal inn ganga fyrir hann með eyrindi sins ríkis, ok þeir fleiri, sem makligir reiknask at sjá herra páfann ok sínar greinir fyrir hann fram setja.

Sú hǫll eða herbergi, sem til þeirrar stefnu var skiput, stendr á eitt fagrt pláz yfir stólpa fjóra nærri Pétrskirkju, vóru gráðar nǫkkurir upp til dyranna, at húsit var hátt í stǫðu, var þangat innangengt ór herbergjum páfans, en þeir sem kǫlluðusk skyldu um gráðana inn ganga. Lítit consistorium gekk annan veg af hǫllinni, er þat til þess skipat, at herra páfinn víkr þangat með kardinales til dóms, eða skipanar þeirra luta, sem fram tjásk í fremra húsinu, þvíat þenna tíma var sá siðr í kuria, at hverr ok einn, fyrir herra páfann komandi, skal sitt eyrindi, bœn ok nauðsyn in scriptis fram setja fyrir hann án kalls eða kæru, ok sem þessur bréf vóru fram sett með því fremsta skilríki er hverr hafði, veik herra páfinn í þat minna herbergi með sínum brœðrum.

Líða nú dagar, ok vaktar prestr stefnutímann, hefir sik árla uppi þann morgin fram á gráðunum, stendr þar með bréf herra Guðmundar, ok áhyggju, sem honum var mikil manndygð í, biðar svá búinn þar til fram kemr Frakkakonungs fylgð, með allri þeirri mekt er verǫldin fágar mest. Prýði þeirra var sett með pell ok guðvef, eða vildastu kyni ýmissa klæða, hvar af prédikask, at honum muni skamt til skeytings, ef hann snertr þeirra hóferan með fátæki sínu. Hann skorar nú fast á vára frú ok bœn meistara síns herra Guðmundar; eru því næst dyrr upp loknar, ok konungrinn inn leiddr með annat hoffólk sem skipan diktaði; gengr þá svá mikit afl í hjarta prestsins, at hann berr sik rétt fram í miðal þeirra, ok sakir þess at engi maðr hratt eða hæddi hans gǫngu, skilsk honum þat, at engi maðr sjái hann hvar hann ferr.

Sem konungrinn kemr fyrir herra páfann, fellr hann fram sem allir út í frá, víkr herra páfinn þegjandi sinni hendi konunginum til sætis svá at tveir kardinales sátu meðal. Tveir kardinales stóðu fyrir herra páfanum á knjám ok heldu einn dúk, skyldi þar í leggja ǫll þau skripta, sem greind vóru; létu þeir allir hǫnd fylgja sem næstir vóru, en aðrir vurpu til sem kyrligast. Prestr herra Guðmundar stendr fjarri, ok því kastar hann sínu bréfi ok biðr guð stýra. Svá var, þvíat rétt kom niðr í miðjan dúkinn fyrir herra páfann. Er nú lítit, áðr þeir taka orlof er inn gengu; víkr þá herra páfinn, sem sagt var.

Ferr prestr til herbergis síns, ok fær enga vissu, sem Frakka konungr tekr orlof. Líðr nú fram várit, þykkir presti seinkask, þvíat peningar skrapa lítt í pungi; hefir hann sik optast á daga nærri Pétrs kirkju eða herra páfans garði.

Sjálfan uppstigningardag stendr hann enn nærri kirkju hins sæla Petri, ok sér upp á smíðit, ok því næst lítr hann upp í múrinn at virðuligr maðr kemr fram at einum glugga ok talar nǫkkut. Prestr rennr upp undir vegginn, ok vill til heyra, ef til hans verðr talat.

Þá segisk svá til hans af glugganum: "si nuncius Godemundi episcopi de Islandia præsens est, veniat;" Þat er svá at skilja: ef sendiboði Guðmundar biskups af Íslandi er nálægr, komi hann.

Prestrinn tekr til klerkdóms síns, ok svarar vel hátt: "sum": ek em sá.

Síðan teiknar maðrinn hendi sinni út af glugganum, at prestr taki sœmiliga þat honum sendisk. Hann breiðir í sundr kápuskaut sitt, ok fellr rétt niðr í mitt. Prestr hneigir manninum, ok rennr til herbergis, leysir til ok sér hér undir bréf með herra páfans bulla; verðr þá fegnari en frá megi segja, leggr land undir fót, ok hleypr svá norðr eptir lǫndum, at á tuttugta degi ok þrettánda kemr hann í sjátún aptr í Rauðstokk, gengr þar þegar í kugg, er albúinn liggr fyrir bœnum, fá þeir hraðbyri til Bjǫrgynjar. Af Bjǫrgyn kemsk hann þegar í þrændafar, ok lægja eigi fyrr [en] við Agðanes.

Næsta kveld fyrir Jóns messu baptiste koma þeir undir Hólm, en árla Jónsvǫku myrgin fær prestr sér bát ok flyzk inn til Eyra, gengr upp í garðinn, ok til þess herbergis, sem herra Guðmundr biskup hafði áðr hann fór braut, bangar á dyrr ok klerkr lykr upp. Prestr spyrr, hvárt biskup er heima. Klerkr segir hann gera bœn sína. Klerkr þessi var norrœnn, ok kennir eigi hverr var.

Prestr segir þá: "seg biskupi at maðr er kominn af fjarlægjum heruðum ok vill sjá hann."

En síðan klerkr flytr svá biskupi, ríss hann upp frá bœninni ok gefr blítt orlof, en er prestr kemr inn, stendr biskup upp móti honum, ok faðmar hann, verðr þar fagna fundr mikill; setjask síðan niðr báðir samt, ok spyrr herra biskup vandliga af ferðum hans ok eyrindislokum. Prestr segir greiniliga þat hann hafði til, ok selr páfabréfit í hǫnd biskupinum.

Biskup tekr bréfit með vegsemd, kyssir bullam ok mælir svá: "þess væntir mik í drottni mínum, at nǫkkura huggan ǫðlisk ek fyrir þik it góða bréf."

Líðr nú svá fram tímum yfir formessur, er segjask í Kristskirkju, ok sem þær eru endaðar, gengr herra Guðmundr til herbergja erkibiskups; er honum sagt, at hann less bœnir sínar in secretario. Herra Guðmundr gengr fram at dyrunum ok knýr; en svá sem lokusveinninn upp lykr, ok spyrr hverr svá snemma únáðar einn erkibiskup, þá svarar Guðmundr biskup: "seg herra þínum, at ek, Guðmundr Arason, vildi finna hann."

Sem þat er gert, segir erkibiskup: "hvat vill hann oss, nema tala eitthvert af sínum málaferlum, en vér erum þar til eigi liðugir, því vér gerðum þat vér munum gera."

Snýr sveinninn aptr ok segir biskupi svá fallit.

Herra Guðmundr segir enn: "far nú, ok seg erkibiskupi ljósliga mitt eyrindi, at ek hefir herra páfans bréf nýkomit af Róm at sýna honum."

Nú sem herra erkibiskup heyrir þetta, signir hann sik ok segir: "lát hann ganga, þvíat maðr svá vel reyndr mun eigi með fals fara, þótt svá fallit orð sýnisk ótrúligt."

Herra Guðmundr gengr innar, hneigir erkibiskupinum, ok selr honum þegar í fyrstu bert bréf herra páfans með knéfalli ok kossi.

En svá sem herra erkibiskup lítr sannleik þessa hlutar, er svá skrifat, at hann hneigði sín bæði kné fyrir Guðmundi biskupi með þvílíkum orðum: "fyrirlát mér, góðr guðs maðr, at ek hefir þér minni virðing gerva en ek skil at skyldugt er, þvíat þínir vegir fljóta fram í guðs miskunn."

En lítillæti herra Guðmundar var þessi hlutr eigi með ǫllu léttbærr, at svá vǫldug persóna knéfellr honum. Síðan sitja þeir báðir samt; spyrr herra erkibiskup þá, hversu herra Guðmundr hefir aflat bréf þat. Hann greinir, hversu prestr hans hefir fátækr farit ok fram komit. Erkibiskup dásamar mjǫk þenna hlut, þvíat hann veit vel eiginni raun, at þessi er í curia nýr háttr bréfanna, at þau leysisk út, svá at hvárki komi þeim í nánd fé né flutningr. Hér með skoða þeir bréfit ok finnsk í líku formi sem herra Guðmundr setti sitt bréf með artikuleran, svá at grein svaraði grein út í enda.

En þótt bóklausir menn segi af þessu bréfi, at sæmd herra Guðmundar væri sett undir dispenseran herra Þóris erkibiskups, er sannara, at hans tign var lagin undir eigin sjálfræði, hvat hann vildi: resignera eða halda biskupsdóminn; þat váttaði virðuligr maðr Laurentius, ellifti Hólabiskup, at þann tíma prestdóms síns, sem hann var í þjónustu Jǫrundar, þrettánda Nidrosiensis erkibiskups, sá hann þat páfabréf, er Guðmundr biskup fekk í curia, ok greindi svá fallin páfans orð þar standa: si vult cedere, cedat. Þessi latínuorð hafa þann skilning, með liðugri norrœnu, sem fyrr var greint, til sæmdar herra Guðmundar biskups; ok í enda bréfsins setr herra páfinn þat ályktarorð, at hann vildi þiggja með várs herra náð, at allir biskupar í kristninni líktisk þessum Guðmundi, at misverki þeirra yrði engi hærri, en miskun ok várkynd, þó at lagavegr sýndisk aflaginn.

Sama dag hins sæla Johannis var herra Guðmundr í boði erkibiskups, var þat ei undranarlaust með mǫrgum er inni sátu, hversu stríða erkibiskups vendisk brátt í blíðu, þvíat þeim var úkunnig sú gerð guðs miskunnar, sem næst var ritin. Síðan lætr erkibiskup snara páfabréfit í norrœna tungu ok lesa yfir kór á Pétrsmessu í sjálfri Kristskirkju; lýsir þar með í tǫlu sinni fyrir ǫllum lýð, hversu þetta bréf hafði aflazk mót ǫllum vana.

Fekk herra Guðmundr heðan af at verðugu svá mikla sæmd, sem guð vildi; var hann í boði erkibiskups, ok Rómferðar prestr hans, á Pétrs messu; sagði prestr þá erkibiskupi frá ferðum sínum til skemtanar; tók herra Guðmundr útskript norrœna páfabréfsins, ok flutti til Íslands með sér, þann tíma sem guð gaf hann fram, en sitr nú fyrst í Niðarósi, harðla sœmiliga virðr af erkibiskupi bæði með veizlum ok fégjǫfum; líkti þar eptir mart stórmenni í Noregi.

Herra erkibiskup hefir sik nú allan til at gera fagnað heilagri Hólakirkju ok hennar formanni, því skrifar hann til Magnum Skalholtensem, ok ávítar hann fast um sljóleik ok úeinǫrð móti þeim guðs úvinum, er æ leiða sinn hernað ok hatrligt sverð upp á kirkjunnar frelsi, er hennar réttarbótum, sem lærdómsins, vilja með gráðugri grimd allan veg fyrirkoma; þar með ásakar hann biskupinn fyrir þat, er hann samsetti sinni vináttu þá menn, er í svá ljótum ósóma eru sannreyndir.

Ǫnnur bréf skrifar hann til Sturlunga, boðandi þeim biskupliga án allri vægð, hversu í háfan helvítis [pytt] þeir steyptusk fyrir þá glæpi ok guðs reiðis verk, er þeir hlóðu sér með ódœmligri dirfð í Grímseyjar fǫr, býðr þeim undir bruna bannsins, at þeir sœki til Niðaróss, ok snúi til sættar við guð ok sinn formann, herra Guðmund biskup; en sakir þess, at Sighvatr Sturluson var nú sem fyrr eigi helvítis skjarr, virðir hann ei meira erkibiskups orð en einn óbúinn spora, sem ritat er: peccator cum venerit in profundum, contempnit; kýss hann heldr at sitja heima á Grund í Eyjafirði, en hafa sik undir afarkosti ok álǫgur kennimanna; gefsk honum ok fœri enn um leik, at hafa frið með syndinni, þvíat Þórir erkibiskup vannsk eigi til at þrýsta honum, sakir þess, at eptir þrjú ár liðin lét hann sitt vald með lífinu; þótti herra Guðmundi þat mikill skaði, þvíat með þeim var þá orðin heitasta vinátta.

Sat hann þó í Niðarósi, þvíat ei þótti vænligt at vitja til Íslands, leiddi hann þá enn sem fyrr einfalliga sitt líf, ok var optliga einn í herbergi, ok þjónustumaðr hjá honum, þegar svá mátti. Lengstum var hann á bœnum, bæði nætr ok daga, þegar meðal var annarra nauðsynja. Svá helt hann með staðfesti mildi ok ǫlmusugœði, at þó at honum veri gefnir hnossa gripir, veitti hann glaðr fátækum, hvárt er hann var heima eða utanlands; enga elsku hafði hann í fallvaltri blíðu eða fjárlutum heims þessa. Því var hann guði kærr ok góðum mǫnnum, at ǫllum þeim var ljóst hversu líðandi hlutir lágu lágt undir hans fótum, sem í því lýsisk er eptir ferr.

Þórir erkibiskup gaf herra Guðmundi einn vænan silfrbolla; er hann geymdr, en eigi gefinn fátækum, um nǫkkura daga, þar til hann ferr líka leið ǫlmusugœðis með táknsamligu sundrskipti, sem fyrr var sagt af borðkerinu í næstu Noregsferð herra Guðmundar.

Svá gengr til um dag, sem guðs maðr sitr í sínu herbergi, ok þjónustuklerkr í hjá honum, at þar koma inn þrír fátækir menn, ok biðja ǫlmusu í guðs nafni ok várrar frú. Biskup sér um sik eptir vana, ef nǫkkut veri handbært at gefa; en sakir þess at fémunir fálusk fyrir augum, spyrr hann klerkinn, ef silfr veri nokkut laust at gefa váluðum.

Hann svarar: "minn herra: allt er brott gefit, ok lánum út látit, svá at ei finnsk peningr eptir utan bollinn erkibiskupsnautr ok þœtti mér hann eigi stafkarla eign."

Biskup talar: "mik minnir svá skrifat, at fátæks manns hǫnd sé féhirzla várs herra, því fá mér bollann, hann fær aldri betra stað." Sem biskup hefir við tekit, lítr hann í lopt, ok segir svá: "einn er hlutr, en þrír biðja, skipaðu, drottinn, hvat hverr skal hafa;" Varpar síðan bollann fram á gólfit svá einkanliga, líkt ok fyrr, at hann stǫkk í sundr í þrjá parta, svá meistarliga vegna, at engi var ǫðrum meiri. Taka þá fátækir sinn hlut ok biðja himneskan konung ǫmbuna biskupi vena gjǫf. Svá kvað Einarr Gilsson:

Svá stendr skrifat í bókum, at í þessari síðustu utanferð vann herra Guðmundr svá mæta hluti ok mjǫk ágæta, bæði með virðuligum verkum ok spásǫgum, at ei gleymisk með norrœnum mǫnnum, heldr lifir þar hans minning án afláti, þótt sakir fáfrœði kunnim vér eigi letrliga setning þeirra tákna, utan þat eina þrennt, sem hér stendr næst: Miðil Þrándheims ok Bjǫrgynjar liggr sá sjár, er heitir Hjǫrungavágr, þar barðisk forðum Hákon Hlaðajarl við Jómsvíkinga. Í þeim stað varð svá mikit undr, at einn ormr með tólf lykkjum flotnaði upp ór sjánum, ok lá optsinnis um þveran váginn, en leyndisk stundum í kaf, ok kom þá upp er verst gegndi mǫnnum ok skipum, þvíat inn á váginn var gott lægi; fekk því margr hér fyrir úhagligan steyt.

Nú berr svá til, sem herra Guðmundr siglir sagðan veg, at skiparar vildu gjarna fá lægi á Hjǫrungavági, ef úvinrinn bannaði eigi, en nú hittir eigi til vænligarr, en þeir sjá allir orminn uppi liggja þvert yfir váginn. En er herra Guðmundr heyrir klið ok kurr Austmanna, ok undirstóð hvaðan leiddi, talar hann svá: "leggit til hafnar sem yðr lystir, guð mun til gæta!" — Skiparar treystu svá mikit í hans orðum, at þeir leggja at váginum, ok sem skipit nálgask orminn, gengr biskup fram í lokit með bœn ok vígt vatn, ok dreifir fram yfir ormslykkjuna; en er skipit rennr fram í staðinn, lægisk ormrinn undan, svá at liðugr vegr veittisk inn á hǫfnina; lágu þar um náttina, en um myrgininn mátti sjá mikit verk himnakonungsins: ormrinn var bolaðr sundr í tólf stykki ok svá kastaðr á land; varð þar aldri æfinliga mein at því skrímsli, ok øngu síðan þvílíku.

Annan tíma berr svá til, sem herra Guðmundr ferr landveg austan um Kjǫl ok markbygðir it efra til Þrándheims, at hann tekr gisting á þeim bœ, er á Vangi heitir, dvelsk þar eina nátt ok riðr þaðan næsta morgin yfir stóra mǫrk, er kallask Vangskógr. Þar tekr þá æðistormr, svá at hestar fá varla stýrt sér, ruglask þá ferð biskupsins, þvíat hverr leitar fyrir sér, þar til er borðprestr herra Guðmundar leiðir hugsan, hversu flatliga þeir fara ef engi sœmir við formanninn; því snýr hann aptr í veg, þótt hart blési í mót, ok sér um síðir at herra Guðmundr sitr á hesti sínum ok stendr á mót austrætt, en er þeir [finnask] sér prestrinn, at hann hefir sútfengna ásjón, því talar hann svá: "ek bið fyrirláts gleymsku minnar, bið ek þar með, at þér segit mér hver úgleði angrar yðr nú."

Biskupinn svarar: "kalla má at harmr þessi sé mér nǫkkut fjarlægr, en þó er eigi glatt at sjá, at veraldarmenn úskriptaðir steytisk niðr í sjó."

Prestr spyrr: "hvat er um þat, minn herra?" — Biskup svarar: "Ólafr bóndi af Berudal, er þú munt heyrt hafa nefndan, tíu tigir manna ok tveir týndusk á þessari stund í sjó, ok með því at drottinn minn virðisk mér þenna hlut sýna, bað ek miskunnar fyrir þeirra sálum, er svá skjótliga kǫlluðusk af heiminum, ok svá biðr ek, at þér gerit allir samt; munu þér frétta þessi tíðindi enn greiniligarr, sem vér komum í kaupstaðinn."

Eptir svá talat ríða þeir sinn veg; en er þeir koma til bœjarins, prófa þeir alla hluti svá orðna, at Ólafr bóndi tapaðisk á sǫmu stundu, með svá mart fólk sem fyrr var sagt.

Í Noregi út af Sogni ganga tveir dalir mjǫk stórir ok fjǫlbygðir, Sóknadalr ok Læradalr, en upp af þeim stendr bygð [við] fjallgarðinn, er landsmenn kalla á Tálgi. Í þessari bygð vóru þenna tíma reimleikar svá miklir, at bygðarmenn þóttusk náliga upp eyddir; heitit var fyrir áfelli þessu, ok varð þeim fjándum eigi á flótta komit, heldr var þeirra yfirgangr því meiri ok mǫnnum úbærri.

En sakir þess at fregð herra Guðmundar flaug nú í hvern dal, sækja þeirrar bygðar menn á hans fund, sem hann ferr yfir land þar í nánd, ok tala svá: "þú blezaðr biskup," segja þeir, "legg oss gott ráð, þvíat vér eigum at þreyta við fjándr sjálfa, er eyða undan oss lǫnd vár ok óðǫl, má þat réttiliga segja, at vér megum hvárki óhræddir fara síð né snemma."

Herra biskup svarar: "synir, verit hugsterkir, guð mun græða, en sakir þess at ek em nú farfúss, má ek ei ríða yfir jarðir yðrar, því mun ek vígja yðr brunn, ef þér vilit, en vatn úr þeim brunni skulu þér sjálfir dreifa yfir landeign yðra, ok mun batna, ef trú bilar eigi."

Þeir taka þetta ráð með þǫkkum, vígir hann brunn, ok ferr á brott síðan, en heraðsmenn gera eptir hans tillǫgu, bera vatn um hús ok herbergi, eng ok akra, ok hvervetna um sínar bygðir, til hinna yztu endimarka. Fór eptir guðs vinar orðum, því at allr sá fjandaflokkr flýði brott, svá at heraðit var alhreint alla gǫtu síðan; veittu þeir ok þeirra eptirkomendr fyrir þenna atburð mikla vegsemd hinum góða Guðmundi biskupi, ok hans vígsluvatni, allt til þessa dags.

Eptir Þóri erkibiskup framliðinn af verǫld vígðisk Sigurðr, áttandi Nidrosiensis erkibiskup; sér nú Guðmundr biskup, með ráði herra erkibiskups, at sá einn mun til, at vitja Hólakirkju, þótt eigi sýnisk vænligt um frið eða hlýðni.

Því tekr Guðmundr biskup orlof, sem hann hefir setit fjóra vetr í Noregi, siglir fyrst til Bjǫrgynjar snemma um várit, ok bíðr þar skipagangs; hefir svá guðs mildi gengit um biskupsins kost, at hann býsk ríkari á brott en hann kom. Sem Íslandsfǫr eru búin ok skiparar leysa eptir á næsta dag ef til fellr, gengr biskup til Maríukirkju ok felr guðs móður á hendi allan sinn veg bæði fyrr ok síðarr. En á næstu nátt eptir birtisk honum blóm heilagra manna, blezuð jungfrú sancta Maria, með mikilli blíðu ok hunangligri orðrœðu, sem eigi er manns at greina, sagði hon honum marga hluti fyrir, bæði úorðna ok umliðna mjǫk í fjarska, ok þá er herra Guðmundr biskup sagði vitran þessa œztum sínum trúnaðarmǫnnum, lagði hann þat til, at drótning himins ok jarðar gaf honum sína blezan at skilnaði.

Eigi viljum vér vísdóm á bera, meðr því at eigi finnsk skrifat, hvárt signuð guðsmóðir hefir í þeirri vitran sagt honum þat, er hon hafði litlu áðr birt, af upprisu síns líkama, en þat er vísvitat, at herra Guðmundr bauð þar um einum klerk, kærasta sínum vin, ef sú nýjung kœmi skrifuð til Noregs, skyldi honum senda til Íslands þat sama skript, sem skilríkast mætti hann fá; er þat efalaust, at þetta gerðisk í síðustu utanferð hans, ok þat bréf kom til Íslands, sem síðarr mun greinask; gefum vér þat mál upp á guðs vald, hvárt herra Guðmundr heyrði þat í fyrstu af munni várrar frú, eða dauðligs manns.

Sigldi herra Guðmundr á sama sumri til Íslands, ok tekr land þar er Borðeyrr heitir í Hrútafirði, er fyrr var nefndr. Mjǫk fljótt, þegar hann stígr fœti á landit, gengr at honum ein kona ok biðr ǫlmusu.

Herra biskup kennir konu þessa, at hennar bóndi var einn af fylgðarmǫnnum Sturlunga í Grímseyjarferð, því svarar hann svá: "þykki þér bóndi þinn makligr, þótt nú sé hann undir lok liðinn, at ek gefa fé bǫrnum hans, því at nær stóð hann Sturlu en mér í Grímseyjarfǫr?" — Konan svarar: "hvat mun ek mín njóta né hans, heldr þess huggœðis, er þú veitir ǫllum mǫnnum, er þik sækja í sínum þrǫngslum?" — Herra biskup svarar: "far suðr yfir heiði á þann bœ, ef þú vilt þiggja hálfa kvígu, er várri frú ok mér var gefin í vetr, þar með legg ek þér tíu aura varnings, ef þú leysir kvíguna til þín."

Konan svarar: "hverr sagði þér, minn herra, at þér veri kvíga gefin, með því at þú fannt engan mann til frásagnar á landi? þykki mér mæða mikil at fara suðr um heiði ef eyrindit eyðisk."

Biskupinn svarar: "sé ek nú, at þú rennir grunum á mína sǫgn, ok lokkar mik svá til gjafa. En far nú ef þér líkar, ok haf frjálsa þá tíu aura er ek gaf þér; en ef þik brestr nǫkkut í sǫgn minni skaltu eiga hjá mér jafngóða kvígu, sem ek sagða þessa vera."

Konan verðr nú grátfegin, ok biðr þann ǫmbuna biskupi, sem einn gefr ǫllum alla góða hluti; ferr hon veg sinn, ok finnr utan fals, at herra Guðmundr var mjǫk trúlyndr bæði með orði ok verki; naut hon ok hans gjafar bæði vel ok lengi; má þat líklikt þykkja, at þenna casum hafi vár frú sagt vin sínum meðal annarra hluta.

Herra Guðmundr biskup ríðr frá skipi norðr á heruð í sýslu sína, ok allan beinan veg heim til Hóla; verða frendr ok vinir, ok einkanliga fátækir menn, hans tilkvámu fegnir, því at mjúklæti hans ok linkind stóð hin sama, ok í ǫðru lagi biskuplig einǫrð mót vándum mǫnnum; svá at fyrir øngva þrýsting þrekaðisk hann um aldr frá réttri hirting, því ferr hann fram móti þeim er eptir lifðu ok svara máttu sínum glæp í Grímseyjarfǫr, setr þeim bæði fǫstur ok fépínur, líðr þá eigi langt áðr gǫmul óhlýðni ofrar sér, ok veyk iðran iðrask yfirbótar ok fær síðan verra fall en fyrr, þvíat fyrir þvilíkra undirrót ok rangan úvana heraðsmanna í Skagafirði hófsk sami kurr í móti biskupinum af eyðslu hans ok úhagligri skipan mikils mannfjǫlda; því taka þeir þat ráð, sem þeim samdi sízt, at gera orð Sighvati Sturlusyni, at hann taki nú enn í tauma með biskupi.

En því leita Skagfirðingar til Sighvats, at meingera biskupinn, at Arnórr formaðr þeirra var undir lok liðinn, ok hans sonr, er hét Kolbeinn ungi, eigi fullroskinn at taka þá erfð eptir feðr sinn, at útlægja Guðmund biskup; var því Kolbeinn ungi á þessum tíma í siglingum meðal Noregs ok Íslands, þvíat faðir hans leifði honum lítit góðs í heiminum, ok því varð hann at ryðja sér til rúms, sem síðarr mun getit.

En svá sem af líðr vetr, ok herra biskup verðr víss, at Sighvatr er egndr enn af nýju á hans skaða, vill hann heldr hliða undan en bíða þess manns heima, er hann vissi sízt virða fyrir sér at hlaupa í eldinn, ok því ríðr hann sem várar í vestra hluta lands, í syðra biskupsdœmi; fór nú sem fyrr, at hverr góðr maðr, sem hann tók eða hans fólk með vildustum fǫngum, fekk bæði, sem trúisk, stundliga amban, ok þar með eilífa, þvíat guð sýndi þat í mǫrgum stǫðum, með ágætum verkum, at hann gaf þeim blíða þǫkk, er frjálsliga fæddu þann signaða gest, þótt vér kunnim fátt greina af stǫddum atburðum.

Svá berr til einn dag, sem herra Guðmundr gerir sinn veg með mart fólk, ok hefir skipat gisting sína sama kveld hjá einum bónda, sínum kærum vin, er búgarð átti nærri sjó, at nǫkkurir tala með hans fylgð, at betr sé gert við bóndann, ef þeir ríða eigi á úvart upp á hans garð. Þá svarar herra biskup: "látið kyrt vera, guð mun fyrir búa ok senda vin sínum góðan rétt, at ekki mun skorta." Eigi brásk þat er biskup sagði, þvíat sá bezti hvalr, er reyðr heitir, var rendr upp á reka bóndans, sem herra Guðmundr reið í garð; fekk bóndi þá tvennan fagnat: herbergði góðan gest ok gladdisk af ágætri guðs gjǫf.

Í annan tíma berr svá til nǫkkut líkt, at hann sitr með alla sína fylgð ei minnr en sjau nætr hjá einni vinkonu sinni, er bygðir átti sjó nærri, var með þeirri húsfrú svá mikill ǫrleikr, at øngri sinni eign þyrmdi hon fyrir skyld biskupsins; því kemr hon til hans eptir svá langliðit sem áðr var sagt, ok talar svá: "minn herra," segir hon, "kostr okkarr grynnisk á garðinum, en ek á kýr tvær feitar, ok þær skulu fá báðar slag á þenna dag."

Herra biskup svarar: "guð mun ambona þér, sœti mín, hversu trausta vináttu þú veitir mér, þvíat í hennar verð veitir þú alla þína aura blíðliga, en þó vil ek ráða, at ei skal kýrnar drepa, þvíat mín frú, sancta María, má leggja okkr þá gleði, at búi þínu falli léttara, þvíat eiga muntu reka nǫkkvern ein samt."

"Sannliga, herra minn," sagði hon, "á ek reka fyrir landi mínu, ok svá úheppin, at aldri kom rekald á í manna minnum."

Biskup svarar: "gefum ei því gaum, því engi hlutr er guði um megn."

Líðr næsta nótt, ok árla myrgininn talar biskup: "farit piltar ok sjáit yfir reka húsfreyju, mik hefir fengiliga dreymt í vár." Þeir fara, ok bera aptr þau tíðindi, at yfir þat grunn eða útfiri, sem liggr undan landinu, var rend sú vænasta reyðr, sem varla sá maðr þvilíka ór hafi komna, var hon ok fyrst ok síðast á þann reka, eptir því sem bœkr segja, hvar fyrir lof ok dýrð várum herra eilífum konungi allra veralda!

— Enn var sú ǫnnur húsfrú, er tók herra Guðmund með allri blíðu ok bazta kosti, ok þann tíma, sem guðs maðr skal af garði ríða, biðr hann ganga um sín herbergi, bleza kost hennar, segisk trúa, at allir hlutir batni með hans blezan. Biskup gerir sem hon biðr, gengr í matbúr hennar ok sér yfir, stóð þar á íslenzku stórt ker með búnyt, ok í ǫðrum stað smjǫrspann vel mikit. Þetta bæði signar guðs maðr ok ferr síðan brott.

En tíma síðarr koma ránsmenn í þá sǫmu bygð, ok taka með ribbaldaskap þat bœndr áttu, einkanliga mest þat er búkosti tilheyrir; grafa þeir gráðugir vargar fast eptir, hvar smjǫrkaup veri bezt í bygðinni, en sakir þess, at þat er háttr í vesǫld at hverr víkri frá sér, verðr þeim sagt, at húsfrú, er vér gátum, er fullrík þar um. Þeir koma til hennar ok fala smjǫr; hon segisk engi kaup meðr þeim gera munu. Þeir segja, at þá skal hon svá láta, at hafa illt eitt í mót. Hon segir þat munu fara sem auðna fellr til. Þeir hlaupa inn í bœinn, ok spyrja hvar matbúr er. Hon biðr trǫllin vísa þeim veg. Þeir finna dyrr ok brjóta upp, ok ganga fram í húsit, ok sjá þar ker stórt, sýnisk þeim þar í afskurðir ok skinnleppar, en ekki matvænt. Innar í krá sá þeir standa í skugganum grjótklett gráan, hann er svá harðr sem hégettill fyrir ǫxarhyrnum, sá er mest óbergan kann verða. Ribbaldar segja þá, at þat mun smjǫr vera, þótt þeim sýnisk grjót, sakir fjǫlkyngi þeirrar herjans kerlingar, en hvat illt sem þeir tala, hafa þeir svá búit, þvíat drottinn minnisk bœnarorða síns elskara, ok varðveitti konunnar góðs með sínum almætti, svá at ei lét hon eins penings verð; fóru ránsmenn brott með bannan, en hon lofaði guð, er ríkir um veraldir.

En svá marga líkamliga ǫlmusu, sem herra Guðmundr framdi við fátæka menn guðs, vóru þær þó litlu færri hans ǫlmusugerðir, er þurftugir þágu fyrir andligan krapt hans voldugra verðleika. Svá bar til einni fátæki konu, er átti bǫrn mǫrg í húsi, ok matarkostr var ei meira en einn sauðarlimr, þar með átti hon einn kálf, ok hann vill hon nú skera; var þar brunnr herra Guðmundar í nánd henni, ok þann morgin sem hon hugsar at sundra kálfinn, ok tekr hon vatn af brunninum ok gefr honum drekka, festir síðan upp stóran ketil, ok lætr þar í svífa kálfinn ok sauðarliminn, ok þá er hon skal upp fœra, er ketill fullr með feiti, svá at hon bar øngva skyn yfir, utan allt þat vatn, er hon bar í ketilinn, væri orðit sú feiti, sem kjǫtit kann ákafligast af sér gefa; var þetta samt svá mikit fullfengi, at hon ok hennar bǫrn máttu vel haldask.

Sú var ǫnnur kona, er enn sat í nákvæmd við brunn herra Guðmundar, ok eitt vár sœkir hana ok hennar bǫrn mikit hungr; tekr hon vatn ór brunninum ok setr yfir eld, kastar þar yfir síðan þat gras, er margir menn hafa til lífs næringar í því landi, ef einfǫld mjólk eða betri kostr ferr með; en hér varð móti náttúru þá er vatn herra Guðmundar samtempraðisk grasinu, ok snerisk þeim í fœzlu er fátækr var, fyrir hœgri handar skipti grœðara várs Jesu Christi.

Sú var þriðja ǫlmusukona, er sat á sǫmu leið með mǫrg bǫrn í húsi, svá meinliga þrǫngd, at ǫll líkamlig næring var uppi; gráta þá bǫrnin sárliga í ásjónu móðurinni, þvíat hungr kvaldi þeirra kvið. Móðirin leitar at hugga þau með orðum, ok vinnr þat eigi; síðan tekr hon ráð annat, segisk í stað skulu til fara, ok festa upp ketil ok sjóða; bǫrnin hlakka þá ok huggask, setjask umbergis eldinn, ok hyggja gott til matar síns. Móðir þeirra lætr vatn í ketil, ok þar í niðr skýtr hon elditorfi með svá klókligu yfirbragði, at bǫrnunum mátti líkligast þykkja sem kjǫt veri.

En rétt á sǫmu stund, sem varma tekr í katlinum, heyrir konan sagt, at herra Guðmundr Hólabiskup ríði þar um garð; hon tekr á rás fram á veginn fyrir hann, tjár grát ok hungran barnanna með eymd ok ǫreign, segir ok hvat hon hefir gǫrt þeim til hugganar.

Biskup svarar: "sannliga þykki mér þú mjǫk ráðleitinn at hugga bǫrnin, legg ek þat til, at þú far inn til sýslu þinnar, en ek skal biðja mína frú, at hon veiti þér huggan."

Skilja þau, ok ríðr herra biskup sinn veg. En er hon kemr inn til elds, hlaupa bǫrnin at henni ok fagna, segja, at vel sé soðit í katlinum ok mál upp at fera. Konan gengr til ok sér dásamligan hlut, at ketillin flýtr ofan með kjǫtligri feiti, fyrir þá grein guðligrar miskunnar, at torf var í brott horfit en hann fullr með kjǫt; var þat síðan svá drjúgt upptaks, at bǫrn hǫfðu ínóg þar til aðrar guðsgjafir kómu. Er þessi hlutr svá frægr at ei má fyrnask. Hér um kvað Einarr Gilsson þrjár vísur, ok er þetta upphaf:

Einn morgin árla, sem herra Guðmundr er varla klæddr, ok sitr í náðhúsi á einhverjum bœ, í sǫmu reið sem fyrr var byrjuð, kemr einn lítill piltr inn farandi alnǫktr, ok kallar á biskup í ákafa, at hann gefi honum nǫkkut til klæða.

Herra biskup sér upp á hann litla hríð, ok talar síðan: "áttu ekki klæðakyns, son minn?" — Piltrinn sagði svá vera. Biskup talar: "þá muntu þiggja vilja, þótt félítil sé fatagjǫfin." Piltr játtar því.

Biskup segir: "far hér niðr frá bœnum til torfa bónda, ok undir þeim stakkinum, sem first stendr, muntu finna fata leppa, taktu þá ok kasta yfir þik, son minn." Piltinum finnsk fátt um framlagit ok þakkar eigi.

Biskup svarar: "ek skal fá klerka mína tvá til ferðar með þér, at þú villisk ei vegar." Piltr stendr ok vill hvergi fara.

Klerkar taka í hendr honum, ok leiða hann nær nauðgan; koma niðr at stakkinum ok finna þar fata leppa.

Klerkar segja þá: "þessi klæði gaf biskup þér, ok því far í."

Piltr svarar: "ekki gaf hann mér þetta, ek kastaði hér niðr áðan, þvíat mér þótti engu nýt, vildi ek at biskup gæfi mér betri klæði."

"Far þú nú," segja klerkar, "ok finn hann, kann vera, at hann geri sem þú hugsaðir, at bœta heldr um búnaðinn."

"Eigi þori ek nú," segir piltrinn, "at finna hann, þvíat honum mun mislíka, er ek laug at honum."

Klerkar segja: "fara skaltu fyrir víst; bera kann biskup meiri meingerðir hefndalaust."

Þeir taka hann nú ok leiða hann til biskups. Herra biskup talar: "hví vildir þú, son minn, hégóma?"

Piltr svarar: "því at ek hugða mér til ávinnings, en ei kann ek sjá, at María drótning eða þú gæfir mér þetta, er ek átti áðr."

Biskup svarar: "várr drottinn ok hans signaða móðir gefa þér ok ǫllum alla góða luti, skaltu nú þiggja tólf álnar vaðmáls, ok fara vel." Piltr verðr grátfeginn ok segir, sem prófaðisk, at Guðmundr biskup var ágætis maðr í mildi sinni.

Er þetta spádómskyn því samlíkt í alla staði, er sæll Gregorius váttar í fjórðu bók Dialogorum af guðs manni Ysac.