Bókastaðir

Á því sumri liðnu, sem herra Guðmundr fór yfir Borgarfjǫrð, kemr hann til Þórðar Sturlusonar, er hans var einn trúastr vin sem fyrr sagðisk; tekr hann herra biskup báðum hǫndum ok býðr honum allan sinn kost, fé ok fylgi; dvelsk hann þar um hríð í allgóðum fagnaði. En síðan birtir herra biskup Þórði, at hann ætlar at vitja stól sinn at Hólum, býðsk Þórðr til farar með honum, segir, at Skagfirðingar munu lægra mǫgla ef hann er í ferðarbroddi. Herra biskup tekr því glaðr ok vill gjarna. Ríða þeir vestan með gott mannval allan beinsta veg heim til Hóla; skilja þeir herra biskup ok Þórðr með einkanligri vináttu; sat herra biskup nú um kyrt litla hríð með sǫmu mildi ok ǫlmusugœði.

Nú er þar til at taka, at Thumi sitr heima með Sighvati feðr sínum, hann hrœrir þat mál við feðr sinn, at hann fái honum góðs ok manna forráð, segisk í øngu fjarkomnari til þess en Stulli bróðir hans, þvíat hann hafði vald í vestra luta lands, þat er Sighvatr helt áðr hann kom til Eyjafjarðar. Sighvatr fyrirtekr, at hann muni leggja sinn metnað fyrir syni sínum, því hugsar Thumi ráð sín, eða enn heldr úráð, þat er at fara vestr til Skagafjarðar, ok hafa þing við bœndr. Þat sama gerir hann, tjár ok tínir fyrir þeim, hversu herra Guðmundr var þeim úhagligr, ok allri þeirri bygð, með þann mannfjǫlda, er hann heldr í hófleysu upp á staðinn at Hólum; segir, at eigi seinna, en kostr er uppgenginn á staðnum, munu biskups menn fara með rán ok rifs yfir alla bygðina ok afla svá fanga. Heraðsbóndum skiljask þessar ráðagerðir, þvíat þeir hǫfðu lengi þann meistara haft, er annat lærði optarr en hlýðni við Guðmund biskup; því spyrja þeir Thuma, hvárt hann mun svá snarr, at hann vili setjask á staðinn ok halda fyrir biskupi ok hans mǫnnum, ef þeir fá þat gert at biskup rými brott. Thumi játtar at ráða til.

Síðan gera héraðs bœndr sendimenn til Hóla, at gera biskupi tvá kosti, þann annan, at hann rými staðinn sjálfviljandi, með allt þat fólk, er þeir kalla með þarflausu þar haldit, ella segjask þeir koma skulu ok drepa með harðri hendi þann úaldarflokk. Herra biskup kýss at rýma heldr, segir, at hans undirmenn veita þar um lítit brigðmæli, ef þeir heita honum afarkostum, sýnisk ei kjǫrligt, at halda hart mót ofrefli ok láta menn sína með ýmisligum dauða.

Eptir stadda ráðagerð, hvert af skal snúa, vendir herra biskup til skips ok flyzk í þat útsker, er Málmey heitir; þat liggr til norðrættar frá biskupsstólnum, skamt undan landi; þar er prestssetr; þar kemr herra biskup fyrir Adventum, ok sitr þar fram um Purificationem sanctæ Mariæ, þar til tíðindi gerask, en Thumi sezk á Hóla stað með því megni, sem þat sé hans fǫðurleifð; hefir hann varðhǫld stór, ok lætr vaka náttliga yfir staðnum um vetrinn, þvíat hann grunar áhlaup biskups manna, sem honum gafsk, þvíat á næsta dag eptir Purificationem beate virginis, sem herra biskup gekk frá kirkju um kveldit, nemr hann stað, ok horfir mót veðri; var landnyrðingr bæði óðr ok kaldr, svá at vǫkumenn Thuma at Hólum gera sér svefn þetta sama kveld, ok segja at landnyrðingr skal vaka.

Herra Guðmundr biskup talar svá, sem menn hans heyra uppá: "dýrð er vald þitt, drottinn minn, þvíat vindr ok bára vægir þínu boði." En þeir menn, sem áðr vǫndusk hans spádóm, skilja svá tilvik þetta, at þótt stormr þjóti en sjór rjúki, mun fœriveðr til lands, ef þeir treysta; en sem herra biskup sér víst ætlan þeirra, segir hann svá: "guð gæti yðvar, at þér hafit gott erindi, en ef svá verðr, at þér fáit vald yfir Thuma, þá geymit boð mitt, at þér flytið hann heilan á minn fund, en spillit eigi blóði hans, munu vit þá vel semja nǫkkvern veg; en ef þér brjótið boð mitt hér um, munu þér efla nýjan harm heilagri kirkju ok mér, munu þat ok sumir sanna af yðvarri sveit, at því sé mjǫk misráðit, áðr þessum málum lykr."

Eptir svá talat ráða þeir til skipa ok þriggja tiga manna. Ei var gott at ýta, þvíat sjór var hvítr fyrir drifi, en svá sǫgðu þeir síðan af sinni ferð, til dœmis at draga, sem stormrinn brakaði á báðar hendr í tvá steinveggi, en þar í miðil var sjókyrt ok náliga vindlaust. Gǫrr er vegr til Hóla, koma þeir um nóttina með ǫllu á úvart, ok taka svefnhús yfir Tuma, leiða hann út af sæng, ok válka klæðlausan í því grimdar veðri, því at úgipta þeirra gaf eigi [þá] liðuga til hlýðni síns herra, þar til at einn setr hǫfuðit brott af Tuma; fara síðan ok fá maklig eyrindislok, þvíat herra biskup kunni þeim mikla úþǫkk fyrir sitt verk; fell þeim ok í hǫfuð sín úhlýðni, sem Thuma tók af lífi móti biskups boði, þvíat litlu síðarr lét hann sjálfs síns líf meðr nasadreyra.

Líðr nú tíminn fram yfir páskir, svá at herra biskup sitr í Málmey, ok treystir øngvan veg at fara [til] lands fyrir sakir úfriðar, því leggr hann allan hug á at forðask orrustur, hversu stríða útlegð sem hann þolir; hvar fyrir hann gerir stǫðugt at halda austr í haf til Grímseyjar, er fyrr var nefnd, ok leiðir guð þann veg, at þeir koma fram með hǫldnu.

Sighvatr, sem hann spyrr líftjón Thuma, gerir sér lítit um í fyrstu, en sendir menn þegar um várit vestr á land til Sturlu sonar síns, at hann fjǫlmenni til bróðurhefnda. Má hér fljótt yfir fara, at þeir draga saman lið ok skip, þrjú hundruð manna, ok koma til Grímseyjar á várit næsta fyrir Festum Philippi ok Jacobi.

En þvíat þessi fagnaðarlaus ferð stóð með harðligri úhœfu ok greypara glæp en nǫkkur sú illing er áðr var lesin, sýnisk ei bati gǫrr sǫgunni, þótt þess háttar efni dragisk í langmæli, utan [þat] er skyldugt at greina, sem at lýtr píslarvætti herra Guðmundar þrífaldliga: fyrir sjálfan hann, ok fyrir lærdóminn ok fyrir ástvini sína, þótt leikmenn veri. Í þessi hǫrðu hríð fell Eyjólfr Kársson með ágætum orðstír, ok aðrir átta með honum; sumir vóru særðir til ólífis, var af þeim fremstr maðr Aron, mágr Eyjólfs Kárssonar; hann var svá mikill breystimaðr ok ofrhugi, at hann bar þau vápn ok hlífar móti Sturlu, sem Thumi hafði átt; laut hann síðan fyrir liðsmun, ok stóð á honum spjót svá þykkt, at varla mátti hann hníga. Mátti heðan vel skilja, hversu hans úvinir munu þykkjask øruggir af hans dauða, áðr þeir gengu frá, ok ei því heldr máttu þeir taka líf hans, þvíat spásaga herra Guðmundar varð at standa, þá er hann sagði honum fyrir orrustuna, at þeir mundu sjásk síðan; varð Aron skotit í skip, komsk hann til lands ok fekk margar umsátir síðan af Sturlungum en forðaðisk allar, stundum með harðfengi eða fulltingi herra Guðmundar, sem þá varð ljóst, er þeir umkringdu hann í náttmyrkri, ok því næst sýndisk ǫllum hans úvinum sem skært ljós kvæmi fram úr klett einum, ok fyrir undran þessa hlutar gleymdu þeir sókn við Aron, svá at hann tók undan, þvíat drottinn vildi fylla þat er hans þjónustumaðr sagði.

Nú er at snúa aptr til Grímseyjar: klerkdóminn svívirða þeir svá feðgar, at þeir drepa einn prest, en afeista tvá, nærri kirkju hins heilaga Ólafs þar í eyjunni. Sem þeir hafa limina pínt ok plágat, gengr svá úvinrinn í þá, at ei heldr þyrma þeir nú hǫfðinu, taka biskupinn hǫndum, ok farga hann svá þungt, sem bein hans í heilagri Hólakirkju bera nú vitni, en þó vilja bœkr sanna, at þrjú rifin hafi brotnat. Eptir þat fanga þeir [hann] til skips. Sem þeir búa sik til brottlǫgu, segir Sighvatr, at þeir skulu fara samskipa.

Herra biskup fyrirtekr þat, með svá fǫllnum orðum: "illa ok undarliga færr þú at þér búit, þú meingerir heilaga kirkju ok mik með ǫllu megni, en í ǫðru lagi lætr þú, sem þér muni nǫkkut gagn af mér leiða."

Sighvatr segir: "því skal ek ráða, at skrúði þinn fari með mér."

Biskupinn svarar: "þat vil ek eigi banna, þvíat samvizka þín dœmir þik, munu ok fleiri þann dóm kenna en þú einn."

En hvat hefir þat at merkja, er Sighvatr vildi biskup eða skrúða hans með sér í sjófargangi, utan svá bjartan lífs verðleik biskupsins, at ei leyndisk fyrir blindum manni.

Sem þeir láta undan eyjunni, lystr yfir þeirri óðabríð með guðligri hefnd, at tveir menn ins fjórða tigar létusk af þeim þrimr hundruðum, er bǫrðusk í mót herra Guðmundi. Ok þá er stormrinn geysti sem mest hafit, er getit, at herra biskup tœki svá til orðs: "lof sé þér, drottinn minn, því at þeim feðgum verðr gagn at skrúða mínum í dag."

Þat er sagt annat, sem hann fór inn til lands um sundit, at hann leit fyrir borð ok mælti: "þar liggi þér nú sálugir, mjǫk fáráðir!" — Biskups skip, ok annat þeirra feðga, fá Eyjafjǫrð með heilu; kendu þat góðir menn verðleikum herra Guðmundar, en eigi farsælu Sighvats. Sem þeir taka land, færr biskupinn með øngu móti liðugan gang, þvíat Sighvatr tekr hann ok heldr undir sínu yfirboði, á þann hátt sem opt verðr í heiminum eptir orrustur, at menn eru þjáðir til verðs; brott eru keyrðir sveinar frá honum með þeirri orðflaugu, at svá skal hann bíða þess, er hann reksk nauðigr í haf ok í skip til Noregs, ok þola þar dóm fyrir fors ok friðbrot.

Líðr svá fram á sumar, þar til Noregsfǫr koma til Íslands; í einshverju þeirra eru þau bréf Petri erkibiskups, sem fyrr var af sagt, at hann kallar herra Guðmund ok Sturlunga á sinn fund. En sem þessur bréf berask herra biskupi, verðr hann glaðr við, at fara heldr til Noregs með boði erkibiskups en kúgan Sighvats.

Vald yfir Hólastað ok hans góðs halda nú Skagfirðingar eptir fall Thuma; fær biskupinn þaðan øngva rentu sér til kostar eða farar, því hefir hann þat eina, er hann fær í heruðum af tíundum sínum eða vina framlǫgum; býsk hann nú [sem] verða má um vetrinn eptir, en ferr til skips um sumarit, ok hefir minna kost en þvílíkum manni hœfir eða heyrir, en þó at sinni vill hann gjarna brott fara. Úgǫrla veit hann hvat Sighvatr ætlar sinna ráða, eða þeir fleiri sem nefndir vóru, þvíat honum samskipa var engi þeirra umboðsmaðr.

Þegar sem byrr fellr sigla þeir biskup í haf, gefr þá œskiliga til Noregs, koma þó at heldr sunnarr en þeir hugsuðu, ok Þrándheimsfǫrum til heyrir; spyrr herra biskup þau tíðindi, at herra Pétr erkibiskup er framgenginn en Þórir secundus kørinn ok búinn ór landi til kuriam. Því sér herra Guðmundr, at honum vinnr eigi at sitja í Þrándheimi með lítinn kost, snýr suðr til Bjǫrgynjar, leggr drottinn þá huggan ok gleði sínum þjón, at fyrir þá víðfregð, er hann fekk í fyrrum sínum ferðum, gerir sik margr dugandi maðr skyldugan bæði til fjárframlaga ok sæmiligs yfirlætis. Svá víkja bœkr til, at herra Guðmundr hafi farit allt austr í Vík, ok setit þar um vetr, ok annan í Hamarkaupangi; má þat vel trúask, at hann hafi svá biðat heimkvámu erkibiskupsins, þvíat þat kann ýmisliga takask, hversu fljót þeim verðr sín ferð í curiam ok aptr þaðan.

En svá fljótt sem herra Guðmundr fregn heimkvámu erkibiskups, sœkir hann hans fund með ǫllum skunda, fær þar góða blíðu ok glaða meðtekt í ǫllum hlutum; tjár hann herra erkibiskupi með hógværum orðum hversu sífeldar bœnir, únáðir, þvingan ok þrǫngving hann hefir þolt um alla daga, síðan hann hefir skilt við herra Gutthorm erkibiskup; greinir hann ok, hversu erkibiskupsins forverarar, Þórir ok Gutthormr, hǫfðu kærliga viðr hann gert, ok hans mál tekit. Hneigisk erkibiskup fyrir þessur sannindi til sǫmu vináttu við herra Guðmund, huggar hann með áminningum ok fǫgrum frásǫgnum, hversu góðir biskupar í kristninni hǫfðu einarðliga staðit mót ranglátu valdi, en með kirkjunni, ok þar fyrir ǫðlazk af guði ágetan verðleik ok vináttu með eilífum fagnaði. Herra erkibiskup býðr opt Guðmundi biskupi í boð sitt, ok gerir honum margan sóma, þar til spillendr koma.

Nú er at segja frá Sturlungum, sem þeir spyrja at herra erkibiskup er heim kominn, ok flóttamaðr þeirra, herra Guðmundr biskup, vel heyrðr á garðinum, en Arnórr frá fallinn andsvǫrum, bera þeir saman ráð sín, ok gera statt at hafa sik ok sitt góðs í øngri háttung lands eða sjófar, heldr sitja heima í rúmi sínu ok rœgja svá biskupinn at eins með sendibréfum, at hann megi muna. Hér til draga þeir eða kúga þá menn, er þeir hugðu virðask mundu hæstrar raddar á landinu at fráteknum biskupinum, at þessara félagskapr megi þeim samlagask, er psalmista talaði svá til: acuerunt linguas suas sicut serpentes, et cetera, þvíat [til] biskupsins skaða dikta þeir svá þrungit bréf, at þat stendr með þrimtigum sakargipta; var þat sumt í letri sanninda litr fyrir mǫnnum en lygð fyrir guði, þvíat ljót ástundan [er] eigi maklig, at heilug skript kalli hana sannorða, sakir þess, at hon þarnask þá undirstǫðu, sem æxta sannleik megi samþykkja, en flest í þessu bréfi var bæði fals af hjarta ok munni, með gamalli grimd ok ǫfundar austri. Þetta bréf var styrkt með þeim hætti, sem þá gekk framast um skilríki meðal landa.

Ferr þat bréf í haf, byrjar þeim skipum seint, ok koma við Hálogaland eptir vetrnætr, ferðask þeir norðan ok koma til Niðaróss litlu fyrir jól, sækja fund herra erkibiskups ok bera honum bréf Íslendinga. Herra erkibiskup, [sem] hann hefir þau yfirlesit, verðr mjǫk óglaðr.

Líðr svá fram yfir átta dag jóla, en á níunda kallar erkibiskup saman kórsbrœðr ok aðra lærða menn á garðinum. Þagat er boðinn herra Guðmundr biskup ok sendimenn. Eru þá upplesin bréf, með svá mǫrgum sakargiptum sem fyrr var greint; spyrr herra erkibiskupinn, hvat herra Guðmundr eignar sér af sakargiptum þessum; en hann segir greiniliga, sem fyrra erkibiskupi, hvat [hann] hefir gert, neitar ok þverliga þat hann hefir ei gert, en sakir þess at skipt var um erkibiskupana, beiðisk þessi eigi glósuna, heldr svá brátt sem herra Guðmundr hefir nǫkkura viðgǫngu veitt, gengr erkibiskupinn braut af stefnu, ok kallar með sér kórsbrœðr í sitt oratorium, biðr þá skoða með athygli, hversu háfar þeim litask þær sakir, er hann kallar herra Guðmund sér á hendr játtat hafa.

Ok siðan þeir þykkjask þau mál yfir réttlætis vág sett hafa með einu samþykki, kallask herra Guðmundr inn, ok eptir þagnar tíma tekr herra erkibiskup svá til orðs: "svá lízk oss ok brœðrum várum, sem þú, Guðmundr, hafir lengra fram vikit setning lagauna en ritat finnsk í reglu biskupanna, ok svá stórt sýnisk oss yfirbera, at ei megir þú halda biskupligan stétt, utan þú fáir dispenseran in curia herra páfans, því fjarri stendr þinn málavǫxtr váru valdi, því sem vér hǫldum."

Endir erkibiskup svá þetta mál ok gengr til hámessu, en herra Guðmundr til sinna manna; finnsk honum enn um sinn, hversu hjólit kann velta, þvíat þeir sǫmu þegja nú, er í gær sǫgðu: "góðan dag, herra!" — heimboð er í brottu, en byrgðr erkibiskups garðr, ok náliga vǫrðr haldinn, at herra Guðmundr komi þar ei, sem nǫkkuð kallzandi um sín málaferli, líðr svá út um Purificationem beatæ virginis, at dagar hans eru daufligir, en lítill svefn á nætr; er ok svá komit heilsu líkamans, at hon veykisk mjǫk, var þat mest fyrir þær meizlur, er hans úvinir hǫfðu gǫrt.