Bókastaðir

Svá berr til einn hátíðisdag, sem herra Guðmundr hefir sungit messu ok gengr út af kirkjunni með kórsbrœðrum ok fleirum klerkum, at fjórir fátækir menn koma á mót honum ok biðja ǫlmusu með ákafa. Herra biskup segisk eigi nú í stað nærhendis hafa til ǫlmusugerða. Þeir standa í bœn því fastara ok láta eigi frá hefjask.

Herra biskup kallar þá hljóðliga klerk sinn, ok segir svá: "mér kemr í hug, son minn," segir hann, "at vér hǫfum ínóg at gefa, tak þú kerit, er mér offraðisk í messunni." Sem klerkrinn hefir til látit, ok herra biskup við tekit, talar hann svá: "hvat mun nú? Þér erut fjórir en einn er hlutrinn, hversu má ek nú þessu skipta?" Síðan lítr hann til himins ok segir svá; "drottinn minn Jesús ok sankta María, skipti þit!" — Eptir þetta varpar hann kerit niðr á marmarann, svá at støkkr í fjóra hluti, tekr síðan hverr sinn hlut, vóru kerbrotin jafnþung síðan vágusk, svá at ei var eitt ǫðru meira; var þetta verk stórliga frægt allt til þessa dags.

Enn fylgir hér annarr hlutr dásamligr: þar í bœnum fæddisk barn blint báðum augum; móðirin harmar þat sárliga, ok sem hon heyrir margt ágæti af herra Guðmundi biskupi, tekr hon barnit, berr þat til biskups, ok leggr í hans mǫttulsskaut, biðr með tárum, at hann hafi hendr at augum barnsins ok syngi yfir bœnir sínar.

Sem herra biskup heyrir bœn konunnar, talar hann: "máttugr er guð at gleðja þinn harm." Síðan lítr hann í barnsins ásjánu, bregðr tungu sinni yfir sjáldrin, less þar með bœnir sínar, ok talar til konunnar: "tak dóttir barn þitt, ok far í friði!" — Innan þriggja nátta var þetta sama barn alskygnt báðum augum; sagði móðirin síðan mǫrgum manni með tárum þetta dýrligsta tákn.

Hér fylgir þriði hlutr: Klerkr einn íslenzkr var samtíða Guðmundi biskupi í Noregi; klerkr sjá var sunnlenzkr, af þeim stað, er Viðey heitir; hann lér herra Guðmundi bœkr nokkurar um vetrinn, en um sumarit eptir, sem Íslandsfǫr eru búin, kemr klerkr at finna herra Guðmund.

Guðs maðr segir til hans: "eru þér brátt til hafs búnir, klerkr minn?" — Klerkr játtar svá vera.

Herra biskup talar: "þá er tími at þú takir bœkr þínar, ok haf þǫkk fyrir lánit."

Klerkr svarar: "þat vilda ek, at þér launaðit mér bókalánit."

Herra Guðmundr brosir þá ok segir: "hverja vildir þú ǫmbun hafa, klerkr minn?" — Klerkr svarar: "at þér segit mér, hversu oss kumpánum mun takask Íslandsferðin í sumar."

Herra biskup svarar: "hvat mun ek þat vita?"

Klerkr svarar: "ef þér vilit, viti þér."

Herra biskup þagnar þá um stund, en talar síðan: "hversu mikit góðs hefir þú í skipi, djákni minn?"

Klerkr svarar: "mér þykkir rétt sagt, at bókakista mín sé allr minn ríkdómr."

Herra biskup talar þá: "ei þykki mér úlíkt, at þér félagar fáit landtǫku heldr úblíða í sumar."

Klerkrinn svarar: "þegar þykkir mér vel, er menn halda lifi."

"Þat vil ek víst segja, at þér munuð koma lífs á Ísland í sumar."

Klerkr svarar: "guð sjálfr ambuni yðr hversu þér gleðit mik í dag, þvíat nú gerðir þú framarr en ek bað, er þér játtuð mér Ísland, þvíat þá er víst at ek fær Víðey at vetri, ok síðan hindrar mik eigi kost."

Herra biskup svarar: "þá er vel djákni minn, ef þér líkar."

Skilja þeir eptir þat. Ferr klerkr með kumpánum í haf um sumarit; koma þeir austan at landi vel kátir, ok ætla suðr fyrir, til þeirrar hafnar er á Eyrum heitir. Síðan grípr þá svá galinn útsynningr, at þá keyrir upp í boða þar sem heitir Minþakseyrr, brýtr skip í spán, tapask góðs allt, en menn fá lífi haldit, svá at enginn týnisk, at því framarr sannaðisk þat er guðs maðr sagði. Klerkr, er vér gátum, gengr með strǫndinni, ok leitar at bókakistu sinni, finnr hann brátt læsta ok óbrotna, ok svá sem hann lýkr hana upp, er hon full af sjá, ok bœkr í kafi spiltar til ónýts, utan þær sér greindar, hvítar ok hreinar, sem um hríð vóru undir valdi herra Guðmundar; ferr klerkr veg sinn með fagnaði, ok viðfrægir hvar er hann kemr hversu herra Guðmundr biskup prófaðisk sannorðr í sínum forsǫgnum.

Herra Gutthormr erkibiskup kom heim í land eptir ár liðit, vígði hann litlu síðarr herra Magnús Skalholtensem biskup, stóð herra Guðmundr á aðra hǫnd erkibiskupi í þeirri vígslugerð. Á því sama ári gekk Innocentius páfi almenniligan veg um dauða dyrr, hafði hann ríkt átján ár, fjóra mánuðr ok tuttugu daga. Næstr eptir hann var rómverskr biskup Honorius tertius.

Herra Guðmundr biskup sat í Noregi næsta vetr eptir heimkvámu Gutthorms erkibiskups, ok annan til, þvíat þeim þótti eigi friðligt fréttask utan af Íslandi; var þá herra Guðmundr hafðr í mikilli virðing ok yfirlæti, bæði af erkibiskupi ok ǫðru stórmenni í Noregi. Herra Magnús biskup fór til Íslands þegar næsta sumar eptir vígslu sína, þeir vóru brœðr ok Þorvaldr, einn af stefnumǫnnum, sem fyrr var getit.

Arnórr Tumason fór til Íslands áðr Þórir erkibiskup andaðisk, sezk hann nú fyrst á búgarð sinn, er Áss heitir í Skagafirði, en lætr Hólakirkju halda þeirri forsjá, sem biskupinn hafði skipat áðr hann fór í frá. Mjǫk er Arnóri angrsamt þat er hann fregn af herra Guðmundi biskupi, hversu hann fær gott sinni af þessum sem fyrra erkibiskupi; hugsar hann at fremja hér fyrir óheyriligar hefndir, sem brátt mun heyrask, þótt meirr sé grátligt en gleðiligt.

Sem virðuligr herra Guðmundr Hólabiskup hefir setit fjóra vetr í Noregi, segir hann herra erkibiskupi, at hversu friðvænt sem er, vill hann heim leita til kirkju sinnar ok kristni, en biðr erkibiskupinn, at hann muni leggja ráð á, at friðr mætti formerask, en úfriðr niðr leggjask. Því skrifar hann til Magnúsar nýja biskups, ok er bréf eru gǫr tekr herra Guðmundr biskup blítt orlof með blezan af erkibiskupi, stígr á skip með sitt fǫruneyti, siglir í haf sem byr gefr; er þá eigi getit, at honum takisk utan greitt ok farsælliga, at hann kemr heim til Hóla; allir góðir menn fagna hans tilkvámu, ok einna framast guðs ǫlmusur, þvíat sama var hans lítillæti, ástúð ok miskunsemi til allra dugandi manna; birti hann með einǫrð erkibiskups bréf til frelsis kirkjunni, sem honum var boðit, bœtti um siðu manna sem hann mátti fremst, því mǫrg siðlausa hafði enn ǫfigazk síðan hann fór í frá.

Lærdóminn sér hann at sœkir svá mikit þrot, at eigi dugir svá búit, þvíat margir hǫfðu dáit ór í hans frávist, en sumir lyktu svá ferliga sitt líf með lǫngum úvana ýmisligs vándskapar, at þeir vóru sem dauðir frá œzta guðs embætti; því skipar hann skóla heima at Hólum, með vitra manna ráði; skal þar inn ganga sá er nema vill; gáfu ríkir menn góðan kost með sonum sínum, en þeir vóru miklu fleiri, er ekki hǫfðu nema ǫlmusur biskupsins; varð því brátt á staðnum mannmart ok kostnaðarsamt, þvíat ǫlmusugœði herra biskups fór eigi þverranda.

Hér fyrir ofrask sú orðfleyting í heraðinu eptir vana, at allt staðarins góðs muni upp ganga ef biskup má lengi ráða, ok síðan umlestr með áleitni klappar at eyrum Arnórs í Ási; er þar fúsum at fleygja til mótgangs ok meingerðar; tekr hann þat bæði af sér ok af vinátta Sighvats Sturlusunar, er nú var kominn í hǫfðingsskap í Eyjafjǫrð eptir Hall drepinn, sem ráð var til sett; þykkisk ok Arnórr vita, ef biskup sezk ok staðfestisk í frelsi kirkjunnar, at brátt mun hann eigi þegja yfir lǫstum þeirra, er kirkjunnar rétt fyrsmá, því kýss hann sér þann hlut, at verða fyrr at bragði.

Dregr saman lið með leynd ok ferr á nátt upp til Hóla, umkringir herbergi biskups með herfólk sitt, gengr inn með sinni fylgd í hans dormitorium, ok tekr hann sjálfan í sinni sæng, með svá greypri grimd, sem ferligt er frásagnar, at þeir draga smurðan biskupinn fullkomit nauðgan fram eptir herbergjum; þat til marks, at hann setr hendr ok fœtr hvar fornám er fyrir; en þeir úvinarins limir bjóða honum afl æ því meira, svá at liggr við beinbrot ok meizlin sjálf, áðr þeir fœra hann út af húsunum, leggja hann síðan í vagn litt vandaðan, ok aka brott af staðnum á náttarþeli heim á búgarð Arnórs. Sem herra biskup er braut ekinn, gengr Arnórr at skólanum með sína sveit, ok heitr þeim bana orð með bruna sem inni vóru, ef þeir dragask ei út ok dreifask víðs vegar; hér með keyrir hann á vánarvǫl hvern þann mann af staðnum, er [í] nokkverri frendsemd eða venzlum var við biskupinn; leitaði þetta hvárttveggja fólk braut af staðnum undan øxi í ýmissa staði, en Arnórr heldr nú enn Hóla stað ok allt hans góðs.

Herra Guðmundr biskup sitr nú í Ási svá ríkuliga haldinn, at hann er ófjǫtraðr dag ok nótt í einni lítilli myrkvastofu meðr einum pilti, ok skal ei ganga víðara, en ákveðit er; spyrsk þetta um allt land innan, hversu hann er spentr, ok sakir þess at Magnúsi biskupi var boðit af herra erkibiskupi at leggja gott til, riðr hann sunnan um várit ok norðr um land. En er Arnórr fregn þat, dregr hann saman frændr ok vini með fjǫlmenni, ok vill ei vera uppi orpinn fyrir biskupum, hvat sem í gerisk.

En er Magnús biskup kemr í Skagafjǫrð, rýmir Arnórr svá nǫkkut gang biskupsins, at hann skal sjá mega Magnús; eru þá upp lesin bréf þau er erkibiskup hefir með berri skipan gert meðal herra Guðmundar ok hans mótstǫðumanna; en síðan Arnóri sýnisk nǫkkuð stritt á lagt, fær hann í fylgi ok leiðir með sér vin sinn Þorvald Gizurarson, bróður Magnúss biskups; virðisk þá Guðmundi biskupi, at Magnús biskup viki eigi minnr eptir bróður sínum en boði erkibiskups, ok því vill hann hvergi af ganga þeirri skipan, sem gǫr var, hvárt þess biðr Magnús biskup eða aðrir menn. Skilja þeir svá, at sátt verðr engi. Kennir Arnórr þat allt þrályndi biskups, at hann hvárki vill hlýða erkibiskupi né góðra manna tillǫgum, ok efli svá ófrið með óróa, at menn fái aldri náðir, því skal hann aptr í stofu sína. Ríðr Magnús biskup suðr í sýslu sína.

Herra Guðmundr biskup stendr æ því fastara, sem hann er meirr at knúinn með líkamligri pínu ok umlestrum, ok bíðr svá þess er hans fjandmenn vilja at honum fœra, þvíat hann veit skrifat, at hverr sem vel vill lifa mun hér ofsóknir þola. Þessu næst kemr upp sú ráðagerð Arnórs, at svá sem hann hefir tekit sér fari þar er heitir Hvítá eða Seleyrr syðra biskupsdœmis, ætlar hann at flytja herra Guðmund biskup nauðgan, at þola þar þann dóm, sem fremst fær hann sýslat honum til handa, með bréfum ok fylgi vina sinna. Ok þann tíma ǫndvert sumar, sem hann er heiman búinn, tekr hann herra Guðmund út af stofunni, ok lætr setja upp í barir millum tveggja hesta, ok svá reka fram í veg til Seleyrar, eigi skemra en þrjár stórar dagleiðir, með svá lítilli vægð ok manndóm, at þeir ráku svá hart, at stundum þoldu ei bararnar ok brotna í sundr, en hestar draga biskupinn beran um grjót ok móa, með svá miklum váða at heldr við beinbrot, en síðan haldinn um sumarit suðr þar sem einn fangi í svá sterku varðhaldi, at sex menn vaka yfir búðinni hverja nátt; var þat fyrir tvefalda sǫk, þá aðra, at Arnórr vissi marga góða [vini] herra Guðmundar biskups í Vestfjǫrðum, þat annat, at þat var lausabúð ok hafði øngva jarðveggi; stóð húðfat herra Guðmundar í endann, ok var húð þakt utan ok innan, var þar hægt at rjúfa, ef ei meinaði forstaða.

En þótt mǫrgum þœtti hǫrmuligt herra biskups harmkvæli, treystusk menn eigi fyrir uppgangi Arnórs at leggja sik eða sitt góðs í hættu, því at þat var kunnigt um allt land, at sakir mágsemdar þeirra Sighvats Sturlusonar var þeim báðum at mæta í eitt, hvárr sem til kom, en fyrir þá grein, at drottinn Jesús Christus lítr jafnan til hugganar sinna vina, þótt hann þoli þeirra þrǫngving í þessum heimi, eflir hann eins manns hug svá óskelfan til frelsis biskupinum, at hann óttisk hvárngi þeirra mága; þessi maðr heitir Eyjólfr Kársson, einn af fyrrum vinum herra Guðmundar; hans búgarðr stendr þar í Vestfjǫrðum, er Flatey heitir; honum verðr kunnigt, sem ǫðrum mǫnnum í landinu, hversu herra Guðmundr er haldinn ok hafðr nauðigr til brottferðar; líkar honum þat stórum lítt ok stefnir þá ráðagerð at frjálsa biskupinn hvat sem kostar. Þat er upphaf hans ráðagerðar, at hann tekr einn fátækan pilt, dyggan, fljótan ok úfælinn, ok sendir hann til skipalægis, er áðr var nefnt, skal hann vera í hlaupum ok sendifǫrum, ok hafa kenning þess, er Eyjólfi þykkir varða.

Eptir Mariumessu fyrri ríðr Eyjólfr heiman við sex menn, þar til er hann kemr á þann bœ er næstr stendr læginu; hann trúir bónda, er þar býr, til trúnaðar síns um frelsi herra Guðmundar. Bóndinn samþykkir gjarna, ok leynir þeim í sauðahúsi sínu, kemr piltr Eyjólfs frá skipi ok kynnir þeim búðarstað, með því ǫðru sem Eyjólf forvitnar. Eyjólfr gerir bóndann fram til búða, at segja biskupi leyniliga kvámu hans ok ørendi, þat með, at herra Guðmundr þiggi þat af guði ok vinum sínum, at þat ráð megi framgang fá.

Sem þetta er gǫrt er ei langt at bíða, áðr eina nátt brestr á þat hreggviðri með storm ok krapa drífu, at varðmenn støkkva inn í búð ok bregða vǫkunni, leggjask niðr til svefns, ok segja, at sjá galandinn skal vaka yfir Guðmundi. Í þenna sama punkt ferr Eyjólfr allan veg til búðanna, gengr at gegnsta þar biskup liggr fyrir innan, sprettir hann skǫrunum ok húðþakinu, tekr síðan herra biskup í fang sér, ok berr hann til kumpána; eru þar þegar klæði reiðubúin, hvítr kyrtill með blank ok myrkblá kápa. Svá varð þessi hlutr einkanligr, at engi maðr hafði njósn eða vissu af þeirra ferðum, nema hlaupapiltr Eyjólfs, hann støkkr upp í húðfat herra Guðmundar, breiðir klæði á hǫfuð sér, ok liggr þar um nóttina.

En af ferðum Eyjólfs er þat at segja, at svá sem þeir koma í veg, talar hann til herra biskups: "nú veri mikill mun tveggja vega, minn herra," sagði [hann], "at oss veri beinna ok beri fljótara þar er heita Valbjarnarvellir, en þann veg eru þau fen, at varla kemsk yfir í ljósi þótt leitat sé, en nú þrøngvir oss bæði veðrit ok náttmyrkr, munu vér þaðan merkja, hvárt guði líkar betr, at þér séð í várri ferð eða valdi Arnórs."

Herra biskup svarar: "guð mun greiða riðit sem yðr líkar." Eptir svá talat treysta þeir ok víkja á Valbjarnarvǫllu, sǫgðu þeir svá síðan, at líkara var þjóðbraut en fen undir hestafótum, þar með stendr af spjótum þeirra sú birti, en hermenn kalla hræljóma, þat ljós gaf svá glaðan veg, at þeir riðu rétt sem á dag.

Nú er at víkja til Arnórs ok hans manna; langt líðr á morgin, ok liggr piltr í húðfati herra Guðmundar, þar til at búðarmǫnnum þykkir undarligt hví biskup sefr svá lengi mót vana, ok geymir eigi tíða sinna; tala þar meðr, sem þeir vǫndusk, honum til háðungar: "lengi sefr kampi nú," segja þeir, en sumir ætla hann sjúkan. Síðan ganga þeir at húðfatinu, lypta yfirbreizlit, ok sjá hversu skipt er um menn við þá; þeir spyrja hversu orðit er.

Piltr segir, at Eyjólfr Kársson hefir flutt biskup í braut, ok "munu svá langt komnir," segir hann, "at yðr vinnr eigi at þrá, þvíat fleiri hafa vel vakat í nátt en þér einir." Þeir biðja hann aldri vel fara, ok segja hann munu í nǫkkuru tilstilli verit hafa. Piltrinn støkkr af tjaldi við þessi orð ok talar: "yðr var boðin vakan, en eigi mér." Ei fá þeir af honum meira; hleypr hann brott veg sinn.

Arnóri líkar stórilla, ok kann þó eigi eptir ríða, bæði sakir veðrs, ok þess, at úvíst er, hvert herra biskup hefir vikit; bregðr Arnórr fyrir þessa sǫk utanferð sinni, ok ferr heim til Skagafjarðar.

Hverr mun sá maðr, er svá opt líkisk gimsteininum Thome Kantuariensi, sem þessi Guðmundr með sínum mannraunum? Litlu var lesit hversu hann samneytti Thome, þá er frændr hans vóru dreifðir; í annan stað, er hann stóð úhrœriligr með rétt kirkjunnar, [ei] síðr í biskupsins nálægð, þótt hann veri áðr pínaðr; þriðja, er honum var eignat friðbrot með únáðum ok einræði; fjórða er hann flýði ok forðaðisk náttúrliga sína úvini, at honum til lofs megi félagliga segjask sama prophetans orð: laqueus contritus est et nos liberati sumus.

Nú er at segja nǫkkut frá herra Guðmundi biskupi, at þeir Eyjólfr riða þar til er þeir koma til skips, er Eyjólfr átti, fara þeir þaðan skipleið til Flateyjar, taka þar kost ok nauðsynliga hluti, þvíat þeir vilja leyni hafa þar til víst er um eptirleitina, því fara þeir í þat ǫræfi inn af þjóðleiði, er á Eiði heitir, dveljask þar í skógum, þar til þeir spyrja satt, at allt er kyrt.

Þar hǫfðu verit reimleikar svá miklir, at menn þóttusk eigi byggja mega sakir trǫllagangs, áðr herra Guðmundr biskup vann bata með þessum hætti: Eina nótt, sem herra biskup ok ǫll hans fylgð er í tjaldi, heyra þeir út dunur miklar ok margskyns úlæti, sem glímt veri, ok eptir þat tekr til orða flagð eitt: "hér sofa drengir, ok hér sofa drengir!" — Biskup sprettr þá upp en biðr menn sofa í náðum; hann gengr út meðr helga dóma ok vígt vatn. Menn hans heyra út skræki stóra, hlaup ok eltingar, sem þá er naut leika fátíðligast, með svá miklum gný, at jǫrðin skalf en tjaldit hristisk. Undrum þessum fylgði údaunan svá mikit, at þeir létusk aldri slíkt kennt hafa; við þetta allt samt hlaupa þeir út ór tjaldinu, ok vilja forvitnask hvat herra biskup hafisk at. Þeir sjá hann langt frá tjaldi, ok spyrja tíðinda. Hann svarar; "nýjungar smár einar, en hvergi kom ek þess fyrr, at svá margar óvættir veri, en þó væntir ek, at hér kyrrisk frá þessum degi," ok svá var, þvíat aldri síðan varð þar mein at úvættum.

Sem nálgask burðartíð várrar frú, gerir herra Guðmundr orð presti einum, at hann vill hafa þar kost í hátíðina með níunda mann. Prestr mæltisk undan kostnaði. Herra Guðmundr leitar þá at vera við þriðja mann. Prestr fyritekr þat nú eigi síðr. Sem þat flyzk herra Guðmundi, talar hann svá: "þat óttar mik, at prestr fái annat eigi minna, en þótt ek veri við þriðja mann." Þetta kom svá fram ári síðarr, næsta dag fyrir Nativitatem beatæ virginis, at prestsins búgarðr gekk upp at kǫldum kolum.

Herra biskup gerir nú þat ráð með tillǫgum Eyjólfs, at fara til annarrar kirkju, þar var húsbóndi djákn, er vandisk at syngja tíðir síð ok árla, sem hans vígslu var tilheyriligt; hann byrjar aptansǫng at primas vesperas várri frú, ok segir út yfir ymnum; síðan hefr hann upp Antiphonam: Nativitas tua, ok eptir hana verðr hans minni svá undarliga sljófat, at hann fær eigi fundit hversu byrjask Canticum várrar frú; hann segir út þrim sinnum Antiphonam, ok man ei því heldr. Honum segisk þá, at skip ferr at landi margmennt. Djákninn segir: "kann vera, at þar sé sá innanborðs, er byrja skal í kveld lofsǫng várrar frú." Svá fylldisk sú guðsmóður skipan, at herra Guðmundr biskup flutti þar allar tíðir henni til lofs ok dýrðar.

Á sama tíma kemr til herra Guðmundar einn bóndi af þeima bý, hann flytr svá sitt mál: "Herra minn, ek er kominn at tjá yðr mitt eyrindi ok vandkvæði; innangarðs á bœ mínum stendr einn hamarr stórr, liggr þar fyrir sléttr vǫllr, er bǫrn mín leika sér optliga, hefir mér þaðan leitt margan harm, þvíat ór klettinum hefir kastat verit sem sízt varði svá meinliga grjótflaug, at bǫrn mín hafa þar af fengit beinbrot, en stundum bana. Nú biðr ek yðr fyrir þann góðvilja, er þér veitið ǫllum mǫnnum, at þér víkit til bœjar míns ok blezit bǫrnin, at þessháttar klettr kveli þau eigi."

Herra biskup svarar: "líkar þér síðr, son minn, at ek blezi klettinn, því at ek sé, ef hann meinar ei, mega bǫrnin vel fara." Bóndinn segisk þat gjarna vilja, sem biskupinn vill heldr gera. Síðan ferr herra Guðmundr á þann bœ, ok signar hamarinn svá virðuliga eptir vana, at ei um aldr síðan fekk þar barn eða fulltíða beinbrot né bana.

Svá er Ísland vaxit víða fyrir norðan með sjónum, at standa stór bjǫrg með svá frábærri hæð, at í sumum stǫðum gengr langt yfir hundrað faðma. Í þessháttar bjǫrg samnask í mǫrgum stǫðum á sumarit svá margr sjófugl, at þat er útǫluligr fjǫldi, verpr hann í þeim holum eða hellum, sem verða í bjarginu; þessi er fjárafli margs manns, at fara í bjǫrgin at taka egg ok fugla; þessháttar afli fremsk á þann hátt, at fuglarinn ferr í festarenda ofan fyrir bergit, gerisk þat optliga með miklum háska ok bráðum manntapa, þvíat festinni kann mart granda.

Einn af þessháttar mǫnnum kemr til herra Guðmundar, ok biðr hann bleza einn festarþátt, er hann átti. Sem biskup hefir blezat, samsetr fuglarinn festi sína með átta þáttum, ok þeim níunda er signdr var; ferr hann síðan til bergs þess, er stóð með þeim ummælum fornra manna, at ei skyldi lengr í vera en sól veri á góðu lopti kveld ok morgin.

Nú einn dag, sem hann ferr í bjargit með sǫmu festi, fyglir hann svá margt, at hann hleðr sik bæði bak ok fyrir; verðr því dvalsamt, svá at hann gleymir tímanum: verðr eigi fyrr varr við, en myrkr kemr at honum, ok því nær brestr fram ór bjarginu greip, eigi smáleit, ok bregðr títt á festina stórri skálm, svá at allir þættir átta fara í einum rykk í svá hǫrðum drætti, at neðra enda fleygir ofan yfir manninn, en því dásamligra var þat er fylgði, at einum þætti herra Guðmundar mátti fjándinn eigi granda, ok sá gaf líf manninum, þvíat svá var hann sterkr til uppdráttar sem strengr. Bera þvílík verk herra Guðmundar ljóst vitni, hvárr þeirra Arnórs hefir betri málaefni.

Sem herra Guðmundr biskup ok Eyjólfr spyrja til sanns, at Arnórr hefir aptr sezk ok norðr vent til Skagafjarðar, leita þeir brott af Eiði ok heim til Flateyjar, býðr Eyjólfr herra biskupi þar um vetrinn, ok þat þiggr hann; var þar mart fólk, en húsbóndi gekk svá fyrir at ekki skorti; en er sumraði staðfesta þeir herra biskup ok Eyjólfr ráðagerð, at enn skal vitja norðr á sveitir. Eyjólfr hugsar þat ráð, at hann vildi fá herra biskupi þann styrk, at hann veri nú eigi allr í úvina valdi, því fyrirlætr hann eignir sínar ok fylgir herra biskupi. Marga hafa þeir rǫskva menn, ok ríða svá norðr á heruð; heim koma þeir til Hóla, ok dveljask litla hríð, þvíat þeir trúa Arnóri ei betr en meðallag.

Ríðr herra biskup norðr um fjall með fylgð sína, ok hyggr at visitera Eyjafjǫrð, en þar kaldar í mót af Sighvati, at herra biskupi er fyrir kveðin yfirferð; snýr herra biskup þá austr um fjǫrð, ok svá norðr í sýslu sína, þar er Reykjadalr heitir.

Verðr þess geta, hversu tveir lærðir menn gera með biskup sinn í þeirri bygð; annarr þessarra hefir hálfa jǫrð með einn leikmann, skiptir þar svá til, at prestrinn rak brott bú sitt af jǫrðinni, ok vildi eigi fœða biskupinn, en leikmaðrinn lagði allt sitt góðs í hǫnd herra biskupi með sǫnnum kærleik. Sá var annarr presta þessarra, er þar sat, er nýgǫrt var trévirki, ok biskup vill þat sama vígja guði til tignar; en þann tíma, sem herra biskup ríðr at garðinum, stendr prestr úti móti honum, ei með skrýddri processione heldr herklæddu bygðarfólki, svá at skipt var í tvá veggi meðal húsanna, þar vegrinn lá.

Eyjólfr Kársson ríðr þá fram fyrir ok spyrr hvat liðsamnaðr sjá skuli. Prestr svarar með orðskvið, at nú skal fara allt saman karl ok kýr.

Eyjólfr segir: "þat er eigi kennimannligt at draga her í móti biskupi sínum." Prestr segir, at svá mun nú standa.

Herra Guðmundr leggr þá til: "ríðum vér heðan ok reynum ei prestinn, þvíat nú hefir sá húsbóndi fengit hans vald, sem aldri fannsk í friðinum." Ei linask prestr því heldr, þótt honum sé sýnt hver hans eymd er; víkr guðs maðr hógverliga brott annan veg.

Nú fyrir svá greypa úhlýðni þessa manns, ok þeirra sem honum liktusk, varð svá mikit rót ok rugl í bygðinni, at þeir ofra sinn hug til þeirrar guðs reiði, at efla þann herskap mót biskupinum, sem honum mætti þyngst falla, en þat er at senda orð Arnóri ok Sighvati, at þeir frjálsi bygðina af hans yfirferð; takask þessi ráð sem bruggat var, þvíat ei var latan at keyra; dregr Arnórr lið saman fyrir vestan fjǫll, en Sighvatr um Eyjafjǫrð, mœtask síðan ok halda þat fólk til Reykjadals; í þeirri ferð eru tveir synir Sighvats, Sturli ok Tumi. Tumi var þá ungr, en þó vill faðir hans at hann venisk meingerðum móti herra Guðmundi, skildisk honum ok þat verk, sem brátt mun lýsask.

En er þeir nálgask norðrdalinn, er herra biskupinn kominn á þann bœ, er Helgastaðr heitir; þar hefir hann ráðit kirkjuvígslu á laugardag kalendas Septembris.

Sama morgin, sem hann er búinn til þjónustugerðar, bersk honum njósn af úfriðnum, tala þá nǫkkurir af hans mǫnnum, at kirkjuvígsla muni um líða, ef þá berr at fljótara en lykt verði. Biskupinn birtir þá enn hvern hann hefir innan brjósts, ok talar: "gera mun ek þjónustu mína, þvíat nœgjask mun tíminn til þess." Svá var sem hann sagði.

En nærri nóni koma þeir mágar með flokka sína, ok ganga þegar at bœnum með heróp. Þar kemr ok til fulltings viðr þá með mikinn flokk bygðarmanna prestr sá, er fyrr sagðisk frá, hversu hann bjósk at verja vígi kirkjuvígsluna. Eyjólfr Kársson ok ǫnnur fylgð biskupsins skipask til verndar í garðinum; var þat bæði, at þar vóru saman komnir røskustu menn, enda áttu þeir at standa fyrir dýrum herra. Varð þessi in snarpasta sókn, bæði með grjót ok fólkvápn, svá at þeir mágar leita hvíld at taka ok ganga brott á túnit annan veg.

Ok til þess, at því framarr lýsisk hversu illgjarn andi gladdisk í þvílíkum gerðum, ok gabbaði þá er unnu, er getit, at Arnórr tœki svá til orðs: "Sighvatr mágr, þykki þér eigi hǫrð hríð gengit hafa?" — "Hǫrð víst," segir Sighvatr.

Arnórr talar: "þat kann ek segja þér, at mér hefir verit þunglift mjǫk í sumar ok nær krankr, en í stað, er mér kómu orð Reykdæla, lypti þat allt af mér."

"Þat muntu kalla jartegn," segir Sighvatr.

"Nei," segir Arnórr, "þat kalla ek merkiligan mótburð."

Síðan gera þeir ráð, at vinna herra biskups menn meirr með klókskap en mannhættu; setjask síðan um kirkjuna sem einn herkastala, vaka svá hvárir yfir ǫðrum um nóttina. En árla sunnudags myrgininn njóta þeir liðsmunar, sækja þá sumir, en sumir brjóta stór hlið á verndinni, svá at þar er allt upp gefit. Hǫrmulig var sú framferð, kirkja nývígð er svá særð ok barin grjóti, at alla ætl sá þat á henni, meirr en hundrat ára, þá er þessi frásǫgn var samsett.

Ganga menn nú til griða; gefr Arnórr Eyjólfi Kárssyni gang, ok svá út í frá, sem hǫfðingjar taka til sín. Herra Guðmundi biskupi býðr til sín einn góðr bóndi, ríðr hann brott með honum sama dag. Fjórir menn fellu vápnsóttir af herra biskupi; en þann tíma, sem hann var á brottu, tóku þeir Arnórr ok Tumi sjau menn, er honum til heyra, ok festa upp á gálga; leið lítit, áðr en Eyjólfr Kársson ok aðrir kumpánar vitja aptr til herra biskups.

Herra Guðmundr tekr þat ráð, at ríða austr lengra undan úfriðinum, en þann tíma, sem hann spyrr, at þeir mágar hafa riðit vestr um ok dreift flokkinum, vendir hann aptr í veg ok hugsar at fara til Eyjafjarðar, en þess er eigi kostr heldr en fyrr, þvíat úfriðr œpir í mót; trúisk í þessum tíma þat er fyrr var skrifat, at Sighvatr hafi tekit biskups tíundir um Eyjafjǫrð, þvíat mágr hans var formaðr Hólakirkju, en herra biskup útlægr.

Herra Guðmundr sér enn um sinn, at hann fær øngva hvíld í sínu biskupsdœmi, því leitar hann upp á fjall ok ríðr suðr um land, ok léttir eigi fyrr en hann kemr suðr í Odda til Sæmundar bónda, hann var son Jóns, er fyrr var nefndr í framferðar capitulo sancti Thorlaci; hann tekr herra Guðmund við allri ǫlverð, ok býðr honum svá lengi sem hann vill þegit hafa; þekkisk herra biskup þat, ok sitr þar um vetrinn í góðu yfirlæti, en um sumarit eptir, ríðr hann it syðra vestr á landit, þar er heitir Borgarfjǫrðr, ok dvelsk þar lengi með vinum sínum.

Á því sama sumri skrifar herra Guðmundr til erkibiskups, hvert válk ok vandræði, forsmán ok fyrirlitning hann ok heilǫg kristni þolir án áfláts ok yfirbótar norðanlands, fyrir ágang ok yfirgirnd þeirra mága; biðr þar með, þat mjúkt er hann kann, at herra erkibiskupinn leggi kirkjunni nǫkkura huggan, at hon mætti firrask úvina vald ok fá um síðir þann frið ok frelsi, sem hennar upphafari Jesús Christus ok hans vicarius, blezaðr Petrus, gaf henni.

Sem þessur bréf koma fram til Niðaróss, er greinanda, at síðan herra Guðmundr sigldi þaðan er orðit erkibiskupa skipti, Gutthormr leiddisk brott en Petrus palliatus vígðr; honum berask bréf herra Guðmundar, hver upp brotin ok yfirlesin skýra honum vel, hversu kirkjan hefir nóga þǫrf, at hennar hlutr réttisk, því leitar hann við lærða menn, ef nǫkkurr vill þat gera fyrir guðs skylld ok hans bœnarstaðar at vísitera Hóla biskupsdœmi, ok enda þær únáðir sem þar hafa yfir gengit alls of lengi, en engi af ǫllum vill undir víkjask, at fara í úfagnað; því gerir herra erkibiskup þat stǫðugt, at kalla herra Guðmund biskup ok Sturlunga á sinn fund, at svá mætti formerask nokkur friðargerð. Arnórr Tumason var ei at kalla, þvíat hann fór til Noregs þetta sumar, ok tók banasótt, en stefnubréf bíða sinn tíma, ok koma svá fremi til Íslands, sem enn hafa guðs úvinir meirr ok meirr hlaðit sína byrði með glæp yfir glæp údœmiligrar illsku, sem í því mun lýsask er eptir ferr.