Bókastaðir

Svá berr til einn hátíðisdag, sem herra Guðmundr hefir súngit messu ok gengr út af kirkjunni með kórsbræðrum ok fleirum klerkum, at iiij fátækir menn koma á mót honum ok biðja ölmusu með ákafa. Herra biskup segist eigi nú í stað nærhendis hafa til ölmusugjörða. Þeir standa í bæn því fastara ok láta eigi frá hefjast. Herra biskup kallar þá hljóðliga klerk sinn, ok segir svá: mér kemr í hug, son minn, segir hann, at vér höfum ínóg at gefa, tak þú kerit, er mér offraðist í messunni.Herra biskup kallar þá hljóðliga klerk sinn, ok segir svá: mèr kemr í hug, son minn, segir hann, at vèr höfum ínóg at gefa, tak þú kerit, er mèr offraðist í messunni. Sem klerkrinn hefir til látið, ok herra biskup við tekit, talar hann svá: hvat mun nú? Þér erut iiij en einn er hlutrinn, hversu má ek nú þessu skipta?Þèr erut iiij en einn er hlutrinn, hversu má ek nú þessu skipta? Síðan lítr hann til himins ok segir svá; drottinn minn Jesús ok sankta María, skipti þið! — Eptir þetta varpar hann kerit niðr á marmarann, svá at stökkr í fjóra hluti, tekr síðan hverr sinn hlut, vóru kerbrotin jafnþúng síðan vágust, svá at ei var eitt öðru meira; var þetta verk stórliga frægt allt til þessa dags. Enn fylgir hér annarr hlutr dásamligr: þar í bænum fæddist barn blint báðum augum;Enn fylgir hèr annarr hlutr dásamligr: þar í bænum fæddist barn blint báðum augum; móðirin harmar þat sárliga, ok sem hún heyrir margt ágæti af herra Guðmundi biskupi, tekr hún barnit, berr þat til biskups, ok leggr í hans möttulsskaut, biðr með tárum, at hann hafi hendr at augum barnsins ok sýngi yfir bænir sínar. Sem herra biskup heyrir bæn konunnar, talar hann: máttugr er guð at gleðja þinn harm. Síðan lítr hann í barnsins ásjánu, bregðr túngu sinni yfir sjáldrin, less þar með bænir sínar, ok talar til konunnar: tak dóttir barn þitt, ok far í friði! — Innan þriggja nátta var þetta sama barn alskygnt báðum augum; sagði móðirin síðan mörgum manni með tárum þetta dýrligsta tákn. Hér fylgir þriði hlutr: Klerkr einn íslenzkr var samtíða Guðmundi biskupi í Noregi;Hèr fylgir þriði hlutr: Klerkr einn íslenzkr var samtíða Guðmundi biskupi í Noregi; klerkr sjá var sunnlenzkr, af þeim stað, er Viðey heitir; hann lér herra Guðmundi bækr nokkurar um vetrinn, en um sumarit eptir, sem Íslandsför eru búin, kemr klerkr at finna herra Guðmund.hann lèr herra Guðmundi bækr nokkurar um vetrinn, en um sumarit eptir, sem Íslandsför eru búin, kemr klerkr at finna herra Guðmund. Guðs maðr segir til hans: eru þér brátt til hafs búnir, klerkr minn? — Klerkr játtar svá vera.Guðs maðr segir til hans: eru þèr brátt til hafs búnir, klerkr minn? — Klerkr játtar svá vera. Herra biskup talar: þá er tími at þú takir bækr þínar, ok haf þökk fyrir lánit. Klerkr svarar: þat vilda ek, at þér launaðit mér bókalánit.Klerkr svarar: þat vilda ek, at þèr launaðit mèr bókalánit. Herra Guðmundr brosir þá ok segir: hverja vildir þú ömbun hafa, klerkr minn? — Klerkr svarar: at þér segit mér, hv [er] su oss kumpánum mun takast Íslandsferðin í sumar.Herra Guðmundr brosir þá ok segir: hverja vildir þú ömbun hafa, klerkr minn? — Klerkr svarar: at þèr segit mèr, hv [er] su oss kumpánum mun takast Íslandsferðin í sumar. Herra biskup svarar: hvað mun ek þat vita? Klerkr svarar: ef þér vilit, viti þér.Klerkr svarar: ef þèr vilit, viti þèr. Herra biskup þagnar þá um stund, en talar síðan: hversu mikit góðs hefir þú í skipi, djákni minn? Klerkr svarar: mér þykkir rétt sagt, at bókakista mín sé allr minn ríkdómr.Klerkr svarar: mèr þykkir rètt sagt, at bókakista mín sè allr minn ríkdómr. Herra biskup talar þá: ei þykki mér úlíkt, at þér félagar fáit landtöku heldr úblíða í sumar.Herra biskup talar þá: ei þykki mèr úlíkt, at þèr fèlagar fáit landtöku heldr úblíða í sumar. Klerkrinn svarar: þegar þykkir mér vel, er menn halda lifi.Klerkrinn svarar: þegar þykkir mèr vel, er menn halda lifi. Þat vil ek víst segja, at þér munuð koma lífs á Ísland í sumar.Þat vil ek víst segja, at þèr munuð koma lífs á Ísland í sumar. Klerkr svarar: guð sjálfr ambuni yðr hversu þér gleðit mik í dag, þvíat nú gjörðir þú framarr en ek bað, er þér játtuð mér Ísland, þvíat þá er víst at ek fær Víðey at vetri, ok síðan hindrar mik eigi kost.Klerkr svarar: guð sjálfr ambuni yðr hversu þèr gleðit mik í dag, þvíat nú gjörðir þú framarr en ek bað, er þèr játtuð mèr Ísland, þvíat þá er víst at ek fær Víðey at vetri, ok síðan hindrar mik eigi kost. Herra biskup svarar: þá er vel djákni minn, ef þér líkar.Herra biskup svarar: þá er vel djákni minn, ef þèr líkar. Skilja þeir eptir þat. Ferr klerkr með kumpánum í haf um sumarit; koma þeir austan at landi vel kátir, ok ætla suðr fyrir, til þeirrar hafnar er á Eyrum heitir. Síðan grípr þá svá galinn útsynníngr, at þá keyrir upp í boða þar sem heitir Minþakseyrr, brýtr skip í spán, tapast góðs allt, en menn fá lífi haldit, svá at enginn týnist, at því framarr sannaðist þat er guðs maðr sagði. Klerkr, er vér gátum, gengr með ströndinni, ok leitar at bókakistu sinni, finnr hann brát [t] læsta ok óbrotna, ok svá sem hann lýkr hana upp, er hún full af sjá, ok bækr í kafi spiltar til ónýts, utan þær sér greindar, hvítar ok hreinar, sem um hríð vóru undir valdi herra Guðmundar;Klerkr, er vèr gátum, gengr með ströndinni, ok leitar at bókakistu sinni, finnr hann brát [t] læsta ok óbrotna, ok svá sem hann lýkr hana upp, er hún full af sjá, ok bækr í kafi spiltar til ónýts, utan þær sèr greindar, hvítar ok hreinar, sem um hríð vóru undir valdi herra Guðmundar; ferr klerkr veg sinn með fagnaði, ok viðfrægir hvar er hann kemr hversu herra Guðmundr biskup prófaðist sannorðr í sínum forsögnum.

Herra Gutthormr erkibiskup kom heim í land eptir ár liðit, vígði hann litlu síðarr herra Magnús Skalholtensem biskup, stóð herra Guðmundr á aðra hönd erkibiskupi í þeirri vígslugjörð. Á því sama ári gekk Innocentius páfi almenniligan veg um dauða dyrr, hafði hann ríkt xviij ár, fjóra mánuðr ok xx daga. Næstr eptir hann var rómver [s] kr biskup Honorius tertius. Herra Guðmundr biskup sat í Noregi næsta vetr eptir heimkvámu Gutthorms erkibiskups, ok annan til, þvíat þeim þótti eigi friðligt fréttast utan af Íslandi; var þá herra Guðmundr hafðr í mikilli virðíng ok yfirlæti, bæði af erkibiskupi ok öðru stórmenni í Noregi. Herra Magnús biskup fór til Íslands þegar næsta sumar eptir vígslu sína, þeir vóru bræðr ok þorvaldr, einn af stefnumönnum, sem fyrr var getið. Arnórr Tumason fór til Íslands áðr þórir erkibiskup andaðist, sezt hann nú fyrst á búgarð sinn, er Áss heitir í Skagafirði, en lætr Hólakirkju halda þeirri forsjá, sem biskupinn hafði skipað áðr hann fór í frá. Mjök er Arnóri angrsamt þat er hann fregn af herra Guðmundi biskupi, hversu hann fær gott sinni af þessum sem fyrra erkibiskupi; hugsar hann at fremja hér fyrir óheyriligar hefndir, sem brátt mun heyrast, þótt meirr sé grátligt en gleðiligt.hugsar hann at fremja hèr fyrir óheyriligar hefndir, sem brátt mun heyrast, þótt meirr sè grátligt en gleðiligt.

Sem virðuligr herra Guðmundr Hólabiskup hefir setið iiij vetr í Noregi, segir hann herra erkibiskupi, at hversu friðvænt sem er, vill hann heim leita til kirkju sinnar ok kristni, en biðr erkibiskupinn, at hann muni leggja ráð á, at friðr mætti formerast, en úfriðr niðr leggjast. Því skrifar hann til Magnúsar nýja biskups, ok er bréf eru gjör tekr herra Guðmundr biskup blítt orlof með blezan af erkibiskupi, stígr á skip með sitt föruneyti, siglir í haf sem byr gefr;Því skrifar hann til Magnúsar nýja biskups, ok er brèf eru gjör tekr herra Guðmundr biskup blítt orlof með blezan af erkibiskupi, stígr á skip með sitt föruneyti, siglir í haf sem byr gefr; er þá eigi getið, at honum takist utan greitt ok farsælliga, at hann kemr heim til Hóla; allir góðir menn fagna hans tilkvámu, ok einna framast guðs ölmusur, þvíat sama var hans lítillæti, ástúð ok miskunsemi til allra dugandi manna; birti hann með einörð erkibiskups bréf til frelsis kirkjunni, sem honum var boðit, bætti um siðu manna sem hann mátti fremst, því mörg siðlausa hafði enn öfigazt síðan hann fór í frá.birti hann með einörð erkibiskups brèf til frelsis kirkjunni, sem honum var boðit, bætti um siðu manna sem hann mátti fremst, því mörg siðlausa hafði enn öfigazt síðan hann fór í frá. Lærdóminn sér hann at sækir svá mikit þrot, at eigi dugir svá búit, þvíat margir höfðu dáit ór í hans frávist, en sumir lyktu svá ferliga sitt líf með löngum úvana ýmisligs vándskapar, at þeir vóru sem dauðir frá æzta guðs embætti;Lærdóminn sèr hann at sækir svá mikit þrot, at eigi dugir svá búit, þvíat margir höfðu dáit ór í hans frávist, en sumir lyktu svá ferliga sitt líf með löngum úvana ýmisligs vándskapar, at þeir vóru sem dauðir frá æzta guðs embætti; því skipar hann skóla heima at Hólum, með vitra manna ráði; skal þar inn ganga sá er nema vill; gáfu ríkir menn góðan kost með sonum sínum, en þeir vóru miklu fleiri, er ekki höfðu nema ölmusur biskupsins; varð því brátt á staðnum mannmart ok kostnaðarsamt, þvíat ölmusugæði herra biskups fór eigi þverranda. Hér fyrir ofrast sú orðfleytíng í heraðinu eptir vana, at allt staðarins góðs muni upp gauga ef biskup má lengi ráða. ok síðan umlestr með áleitni klappar at eyrum Arnórs í Ási;Hèr fyrir ofrast sú orðfleytíng í hèraðinu eptir vana, at allt staðarins góðs muni upp gauga ef biskup má lengi ráða. ok síðan umlestr með áleitni klappar at eyrum Arnórs í Ási; er þar fúsum at fleygja til mótgangs ok meingjörðar; tekr hann þat bæði af sér ok af vinátta Sighvats Sturlusunar, er nú var kominn í höfðíngsskap í Eyjafjörð eptir Hall drepinn, sem ráð var til sett;tekr hann þat bæði af sèr ok af vinátta Sighvats Sturlusunar, er nú var kominn í höfðíngsskap í Eyjafjörð eptir Hall drepinn, sem ráð var til sett; þykkist ok Arnórr vita, ef biskup sezt ok staðfestist í frelsi kirkjunnar, at brátt mun hann eigi þegja yfir löstum þeirra, er kirkjunnar rétt fyrsmá, því kýss hann sér þann hlut, at verða fyrr at bragði;þykkist ok Arnórr vita, ef biskup sezt ok staðfestist í frelsi kirkjunnar, at brátt mun hann eigi þegja yfir löstum þeirra, er kirkjunnar rètt fyrsmá, því kýss hann sèr þann hlut, at verða fyrr at bragði; dregr saman lið með leynd ok ferr á nátt upp til Hóla, umkríngir herbergi biskups með herfólk sitt, gengr inn með sinni fylgd í hans dormitorium, ok tekr hann sjálfan í sinni sæng, með svá greypri grimd, sem ferligt er frásagnar, at þeir draga smurðan biskupinn fullkomit nauðgan fram eptir herbergjum; þat til marks, at hann setr hendr ok fætr hvar fornám er fyrir; en þeir úvinarins limir bjóða honum afl æ því meira, svá at liggr við beinbrot ok meizlin sjálf, áðr þeir færa hann út af húsunum, leggja hann síðan í vagn litt vandaðan, ok aka brött af staðnum á náttarþeli heim á búgarð Arnórs. Sem herra biskup er braut ekinn, gengr Arnórr at skólanum með sína sveit, ok heitr þeim bana orð með bruna sem inni vóru, ef þeir dragast ei út ok dreifast víðs vegar; hér með keyrir hann á vánarvöl hvern þann mann af staðnum, er [í] nokkverri frendsemd eðr venzlum var við biskupinn;hèr með keyrir hann á vánarvöl hvern þann mann af staðnum, er [í] nokkverri frendsemd eðr venzlum var við biskupinn; leitaði þetta hvárttveggja fólk braut af staðnum undan öxi í ýmissa staði, en Arnórr heldr nú enn Hóla stað ok allt hans góðs. Herra Guðmundr biskup sitr nú í Ási svá ríkuliga haldinn, at hann er ófjötraðr dag ok nótt í einni lítilli myrkvastofu með einum pilti, ok skal ei ganga víðara, en ákveðið er; spyrst þetta um allt land innan, hversu hann er spentr, ok sakir þess at Magnúsi biskupi var boðit af herra erkibiskupi at leggja gott til, riðr hann sunnan um várit ok norðr um land. En er Arnórr fregn þat, dregr hann saman frændr ok vini með fjölmenni, ok vill ei vera uppi orpinn fyrir biskupum, hvað sem í gerist. En er Magnús biskup kemr í Skagafjörð, rýmir Arnórr svá nökkut gang biskupsins, at hann skal sjá mega Magnús; eru þá upp lesin bréf þau er erkibiskup heflr með berri skipan gert meðal herra Guðmundar ok hans mótstöðumanna;eru þá upp lesin brèf þau er erkibiskup heflr með berri skipan gert meðal herra Guðmundar ok hans mótstöðumanna; en síðan Arnóri sýnist nökkuð stritt á lagt, fær hann í fylgi ok leiðir með sér vin sinn Þorvald Gizurarson, bróður Magnúss biskups;en síðan Arnóri sýnist nökkuð stritt á lagt, fær hann í fylgi ok leiðir með sèr vin sinn Þorvald Gizurarson, bróður Magnúss biskups; virðist þá Guðmundi biskupi, at Magnús biskup viki eigi minnr eptir bróður sínum en boði erkibiskups, ok því vill hann hvergi af ganga þeirri skipan, sem gjör var, hvárt þess biðr Magnús biskup eða aðrir menn. Skilja þeir svá, at sátt verðr engi. Kennir Arnórr þat allt þrályndi biskups, at hann hvárki vill hlýða erkibiskupi né góðra manna tillögum, ok efli svá ófrið með óróa, at menn fái aldri náðir, því skal hann aptr í stofu sína.Kennir Arnórr þat allt þrályndi biskups, at hann hvárki vill hlýða erkibiskupi nè góðra manna tillögum, ok efli svá ófrið með óróa, at menn fái aldri náðir, því skal hann aptr í stofu sína. Ríðr Magnús biskup suðr í sýslu sína. Herra Guðmundr biskup stendr æ því fastara, sem hann er meirr at knúinn með líkamligri pínu ok umlestrum, ok bíðr svá þess er hans fjandmenn vilja at honum færa, þvíat hann veit skrifat, at hverr sem vel vill lifa mun hér ofsóknir þola.Herra Guðmundr biskup stendr æ því fastara, sem hann er meirr at knúinn með líkamligri pínu ok umlestrum, ok bíðr svá þess er hans fjandmenn vilja at honum færa, þvíat hann veit skrifat, at hverr sem vel vill lifa mun hèr ofsóknir þola. Þessu næst kemr upp sú ráðagjörð Arnórs, at svá sem hann heflr tekit sér fari þar er heitir Hvítá eða Seleyrr syðra biskupsdæmis, ellar hann at flytja herra Guðmund biskup nauðgan, at þola þar þann dóm, sem fremst fær hann sýslat honum til handa, með bréfum ok fylgi vina sinna.Þessu næst kemr upp sú ráðagjörð Arnórs, at svá sem hann heflr tekit sèr fari þar er heitir Hvítá eða Seleyrr syðra biskupsdæmis, ellar hann at flytja herra Guðmund biskup nauðgan, at þola þar þann dóm, sem fremst fær hann sýslat honum til handa, með brèfum ok fylgi vina sinna. Ok þann tíma öndvert sumar, sem hann er heiman búinn, tekr hann herra Guðmund út af stofunni, ok lætr setja upp í barir millum tveggja hesta, ok svá reka fram í veg til Seleyrar, eigi skemra en þrjár stórar dagleiðir, með svá lítilli vægð ok manndóm, at þeirráku svá hart, at stundum þoldu ei bararnar ok brotna í sundr, en hest [a] r draga biskupinn beran um grjót ok móa, með svá miklum váða at heldr við beinbrot, en síðan haldinn um sumarit suðr þar sem einn fángi í svá sterku varðhaldi, at vj menn vaka yfir búðinni hverja nátt; var þat fyrir tvefalda sök, þá aðra, at Arnórr vissi marga góða [vini] herra Guðmundar biskups í Vestfjörðum, þat annat, at þat var lausabúð ok hafði öngva jarðveggi; stóð húðfat herra Guðmundar í endann, ok var húð þakt utan ok innan, var þar hægt at rjúfa, ef ei meinaði forstaða. En þótt mörgum þætti hörmuligt herra biskups harmkvæli, treystust menn eigi fyrir uppgangi Arnórs at leggja sik eðr sitt góðs í hættu, því at þat var kunnigt um allt land, at sakir mágsemdar þeirra Sighvats Sturlusonar var þeim báðum at mæta í eitt, hvárr sem til kom, en fyrir þá grein, at drottinn Jesús Christus lítr jafnan til hugganar sinna vina, þótt hann þoli þeirra þröngvíng í þessum heimi, eflir hann eins manns hug svá óskelfan til frelsis biskupinum, at hann óttist hvárngi þeirra mága; þessi maðr heitir Eyjólfr Kársson, einn af fyrrum vinum herra Guðmundar; hans búgarðr stendr þar í Vestfjörðum, er Flatey heitir; honum verðr kunnigt, sem öðrum mönnum í landinu, hversu herra Guðmundr er haldinn ok hafðr nauðigr til brötferðar; líkar honum þat stórum lítt ok stefnir þá ráðagjörð at frjálsa biskupinn hvat sem kostar. Þat er upphaf hans ráðagjörðar, at hann tekr einn fátækan pilt, dyggan, fljótan ok úfælinn, ok sendir hann til skipalægis, er áðr var nefnt, skal hann vera í hlaupum ok sendiförum, ok hafa kenníng þess, er Eyjólfi þykkir varða. Eptir Mariumessu fyrri ríðr Eyjólfr heiman við vj menn, þar til er hann kemr á þann bæ er næstr stendr læginu; hann trúir bónda, er þar býr, til trúnaðar síns um frelsi herra Guðmundar. Bóndinn samþykkir gjarna, ok leynir þeim í sauðahúsi sínu, kemr piltr Eyjólfs frá skipi ok kynnir þeim búðarstað, með því öðru sem Eyjólf forvitnar. Eyjólfr gerir bóndann fram til búða, at segja biskupi leyniliga kvámu hans ok eyrindi, þat með, at herra Guðmundr þiggi þat af guði ok vinum sínum, at þat ráð megi framgang fá. Sem þetta er gört er ei langt at bíða, áðr eina nátt brestr á þat hreggviðri með storm ok krapa drífu, at varðmenn stökkva inn í búð ok bregða vökunni, leggjast niðr til svefns, ok segja, at sjá galandinn skal vaka yfir Guðmundi. Í þenna sama púnkt ferr Eyjólfr allan veg til búðanna, gengr at gegnsta þar biskup liggr fyrir innan, sprettir hann skörunum ok húðþakinu, tekr síðan herra biskup í fang sér, ok berr hann til kumpána;Í þenna sama púnkt ferr Eyjólfr allan veg til búðanna, gengr at gegnsta þar biskup liggr fyrir innan, sprettir hann skörunum ok húðþakinu, tekr síðan herra biskup í fang sèr, ok berr hann til kumpána; eru þar þegar klæði reiðubúin, hvítr kyrtill með blank ok myrkblá kápa. Svá varð þessi hlutr einkanligr, at engi maðr hafði njósn eðr vissu af þeirra ferðum, nema hlaupapiltr Eyjólfs, hann stökkr upp í húðfat herra Guðmundar, breiðir klæði á höfuð sér, ok liggr þar um nóttina.Svá varð þessi hlutr einkanligr, at engi maðr hafði njósn eðr vissu af þeirra ferðum, nema hlaupapiltr Eyjólfs, hann stökkr upp í húðfat herra Guðmundar, breiðir klæði á höfuð sèr, ok liggr þar um nóttina. En af ferðum Eyjólfs er þat at segja, at svá sem þeir koma í veg, talar hann til herra biskups: nú veri mikill mun tveggja vega, minn herra, sagði [hann], at oss veri beinna ok beri fljótara þar er heita Valbjarnarvellir, en þann veg eru þau fen, at varla kemst yfir í ljósi þótt leitað sé, en nú þröngvir oss bæði veðrit ok náttmyrkr, munu vér þaðan merkja, hvárt guði líkar betr, at þér séð í várri ferð eðr valdi Arnórs.En af ferðum Eyjólfs er þat at segja, at svá sem þeir koma í veg, talar hann til herra biskups: nú veri mikill mun tveggja vega, minn herra, sagði [hann], at oss veri beinna ok beri fljótara þar er heita Valbjarnarvellir, en þann veg eru þau fen, at varla kemst yfir í ljósi þótt leitað sè, en nú þröngvir oss bæði veðrit ok náttmyrkr, munu vèr þaðan merkja, hvárt guði líkar betr, at þèr sèð í várri ferð eðr valdi Arnórs. Herra biskup svarar: guð mun greiða riðit sem yðr líkar. Eptir svá talat treysta þeir ok víkja á Valbjarnarvöllu, sögðu þeir svá síðan, at líkara var þjóðbraut en fen undir hestafótum, þar með stendr af spjótum þeirra sú birti, en hermenn kalla hræljóma, þat ljós gaf svá glaðan veg, at þeir riðu rétt sem á dag.Eptir svá talat treysta þeir ok víkja á Valbjarnarvöllu, sögðu þeir svá síðan, at líkara var þjóðbraut en fen undir hestafótum, þar með stendr af spjótum þeirra sú birti, en hermenn kalla hræljóma, þat ljós gaf svá glaðan veg, at þeir riðu rètt sem á dag. Nú er at víkja til Arnórs ok hans manna; langt líðr á morgin, ok liggr piltr í húðfati herra Guðmundar, þar til at búðarmönnum þykkir undarligt hví biskup sefr svá lengi mót vana, ok geymir eigi tíða sinna; tala þar meðr, sem þeir vöndust, honum til háðúngar: lengi sefr kampi nú, segja þeir, en sumir ætla hann sjúkan.tala þar meðr, sem þeir vöndust, honum til háðúngar: lengi sèfr kampi nú, segja þeir, en sumir ætla hann sjúkan. Síðan ganga þeir at húðfatinu, lypta yfirbreizlit, ok sjá hversu skipt er um menn við þá; þeir spyrja hversu vorðit er. Piltr segir, at Eyjólfr Kársson hefir flutt biskup í braut, ok munu svá langt komnir, segir hann, at yðr vinnr eigi at þrá, þvíat fleiri hafa vel vakat í nátt en þér einir.Piltr segir, at Eyjólfr Kársson hefir flutt biskup í braut, ok munu svá langt komnir, segir hann, at yðr vinnr eigi at þrá, þvíat fleiri hafa vel vakat í nátt en þèr einir. Þeir biðja hann aldri vel fara, ok segja hann munu í nökkuru tilstilli verit hafa. Piltrinn stökkr af tjaldi við þessi orð ok talar: yðr var boðin vakan, en eigi mér.Piltrinn stökkr af tjaldi við þessi orð ok talar: yðr var boðin vakan, en eigi mèr. Ei fá þeir af honum meira; hleypr hann brött veg sinn. Arnóri líkar stórilla, ok kann þó eigi eptir ríða, bæði sakir veðrs, ok þess, at úvíst er, hvert herra biskup hefir vikit; bregðr Arnórr fyrir þessa sök utanferð sinni, ok ferr heim til Skagafjarðar. Hverr mun sá maðr, er svá opt líkist gimsteininum Thome Kantuariensi, sem þessi Guðmundr með sínum mannraunum? Litlu var lesit hversu hann samneytti Thome, þá er frændr hans vóru dreifðir; í annan stað, er hann stóð úhræriligr með rétt kirkjunnar, [ei] síðr í biskupsins nálægð, þótt hann veri áðr pínaðr;í annan stað, er hann stóð úhræriligr með rètt kirkjunnar, [ei] síðr í biskupsins nálægð, þótt hann veri áðr pínaðr; þriðja, er honum var eignat friðbrot með únáðum ok einræði; fjórða er hann flýði ok forðaðist náttúrliga sína úvini, at honum til lofs megi félagliga segjast sama prophetans orð: laqueus contritus est et nos liberati sumus.

Nú er at segja nökkut frá herra Guðmundi biskupi, at þeir Eyjólfr riða þar til er þeir koma til skips, er Eyjólfr átti, fara þeir þaðan skipleið til Flateyjar, taka þar kost ok nauðsynliga hluti, þvíat þeir vilja leyni hafa þar til víst er um eptirleitina, því fara þeir í þat öræfi inn af þjóðleiði, er á Eiði heitir, dveljast þar í skógum, þar til þeir spyrja satt, at allt er kyrt. Þar höfðu verit reimleikar svá miklir, at menn þóttust eigi byggja mega sakir tröllagangs, áðr herra Guðmundr biskup vann bata með þessum hætti: Eina nótt, sem herra biskup ok öll hans fylgð er í tjaldi, heyra þeir út dunur miklar ok margskyns úlæti, sem glímt veri, ok eptir þat tekr til orða flagð eitt: hér sofa drengir, ok hér sofa drengir! — Biskup sprettr þá upp en biðr menn sofa í náðum;Þar höfðu verit reimleikar svá miklir, at menn þóttust eigi byggja mega sakir tröllagangs, áðr herra Guðmundr biskup vann bata með þessum hætti: Eina nótt, sem herra biskup ok öll hans fylgð er í tjaldi, heyra þeir út dunur miklar ok margskyns úlæti, sem glímt veri, ok eptir þat tekr til orða flagð eitt: hèr sofa drengir, ok hèr sofa drengir! — Biskup sprettr þá upp en biðr menn sofa í náðum; hann gengr út meðr helga dóma ok vígt vatn. Menn hans heyra út skræki stóra, hlaup ok eltíngar, sem þá er naut leika fátíðligast, með svá miklum gný, at jörðin skalf en tjaldit hristist. Undrum þessum fylgði údaunan svá mikit, at þeir létust aldri slíkt kennt hafa;Undrum þessum fylgði údaunan svá mikit, at þeir lètust aldri slíkt kennt hafa; við þetta allt samt hlaupa þeir út ór tjaldinu, ok vilja forvitnast hvat herra biskup hafist at. Þeir sjá hann langt frá tjaldi, ok spyrja tíðinda. Hann svarar; nýjúngar smár einar, en hvergi kom ek þess fyrr, at svá margar óvættir veri, en þó væntir ek, at hér kyrrist frá þessum degi, ok svá var, þvíat aldri síðan varð þar mein at úvættum.nýjúngar smár einar, en hvergi kom ek þess fyrr, at svá margar óvættir veri, en þó væntir ek, at hèr kyrrist frá þessum degi, ok svá var, þvíat aldri síðan varð þar mein at úvættum. Sem nálgast burðartíð várrar frú, gerir herra Guðmundr orð presti einum, at hann vill hafa þar kost í hátíðina með níunda mann. Prestr mæltist undan kostnaði. Herra Guðmundr leitar þá at vera við þriðja mann. Prestr fyritekr þat nú eigi síðr. Sem þat flyzt herra Guðmundi, talar hann svá: þat óttar mik, at prestr fái annat eigi minna, en þótt ek veri við þriðja mann. Þetta kom svá fram ári síðarr, næsta dag fyrir Nativitatem beatæ virginis, at prestsins búgarðr gekk upp at köldum kolum. Herra biskup gerir nú þat ráð með tillögum Eyjólfs, at fara til annarrar kirkju, þar var húsbóndi djákn, er vandist at sýngja tíðir síð ok árla, sem hans vígslu var tilheyriligt; hann byrjar aptansöng at primas vesperas várri frú, ok segir út yfir ymnum; síðan hefr hann upp Antiphonam: Nativitas tua, ok eptir hana verðr hans minni svá undarliga sljófat, at hann fær eigi fundit hversu byrjast Canticum várrar frú; hann segir út þrim sinnum Antiphonam, ok man ei því heldr. Honum segist þá, at skip ferr at landi margmennt. Djákninn segir: kann vera, at þar sé sá innanborðs, er byrja skal í kveld lofsöng várrar frú.Djákninn segir: kann vera, at þar sè sá innanborðs, er byrja skal í kveld lofsöng várrar frú. Svá fylldist sú guðsmóður skipan, at herra Guðmundr biskup flutti þar allar tíðir henni til lofs ok dýrðar. Á sama tíma kemr til herra Guðmundar einn bóndi af þeima bý, hann flytr svá sitt mál: Herra minn, ek er kominn at tjá yðr mitt eyrindi ok vandkvæði; innangarðs á bæ mínum stendr einn hamarr stórr, liggr þar fyrir sléttr völlr, er börn mín leika sér optliga, hefir mér þaðan leitt margan harm, þvíat ór klettinum hefir kastað verit sem sízt varði svá meinliga grjótflaug, at börn mín hafa þar af fengit beinbrot, en stundum bana.innangarðs á bæ mínum stendr einn hamarr stórr, liggr þar fyrir slèttr völlr, er börn mín leika sèr optliga, hefir mèr þaðan leitt margan harm, þvíat ór klettinum hefir kastað verit sem sízt varði svá meinliga grjótflaug, at börn mín hafa þar af fengit beinbrot, en stundum bana. Nú biðr ek yðr fyrir þann góðvilja, er þér veitið öllum mönnum, at þér víkit til bæjar míns ok blezit börnin, at þessháttar klettr kveli þau eigi.Nú biðr ek yðr fyrir þann góðvilja, er þèr veitið öllum mönnum, at þèr víkit til bæjar míns ok blezit börnin, at þessháttar klettr kveli þau eigi. Herra biskup svarar: líkar þér síðr, son minn, at ek blezi klettinn, því at ek sé, ef hann meinar ei, mega börnin vel fara.Herra biskup svarar: líkar þèr síðr, son minn, at ek blezi klettinn, því at ek sè, ef hann meinar ei, mega börnin vel fara. Bóndinn segist þat gjarna vilja, sem biskupinn vill heldr gera. Síðan ferr herra Guðmundr á þann bæ, ok signar hamarinn svá virðuliga eptir vana, at ei um aldr síðan fekk þar barn eðr fulltíða beinbrot né bana.Síðan ferr herra Guðmundr á þann bæ, ok signar hamarinn svá virðuliga eptir vana, at ei um aldr síðan fèkk þar barn eðr fulltíða beinbrot nè bana.

Svá er Ísland vaxit víða fyrir norðan með sjónum, at standa stór björg með svá frábærri hæð, at í sumum stöðum gengr langt yfir hundrað faðma. Í þessháttar björg samnast í mörgum stöðum á sumarit svá margr sjófugl, at þat er útöluligr fjöldi, verpr hann í þeim holum eðr hellum, sem verða í bjarginu; þessi er fjárafli margs manns, at fara í björgin at taka egg ok fugla; þessháttar afli fremst á þann hátt, at fuglarinn ferr í festarenda ofan fyrir bergit, gerist þat optliga með miklum háska ok bráðum manntapa, þvíat festinni kann mart granda. Einn af þessháttar mönnum kemr til herra Guðmundar, ok biðr hann bleza einn festarþátt, er hann átti. Sem biskup hefir blezat, samsetr fuglarinn festi sína með viij þáttum, ok þeim níunda er signdr var; ferr hann síðan til bergs þess, er stóð með þeim ummælum fornra manna, at ei skyldi lengr í vera en sól veri á góðu lopti kveld ok morgin. Nú einn dag, sem hann ferr í bjargit með sömu festi, fyglir hann svá margt, at hann hleðr sik bæði bak ok fyrir; verðr því dvalsamt, svá at hann gleymir tímanum: verðr eigi fyrr varr við, en myrkr kemr at honum, ok því nær brestr fram ór bjarginu greip, eigi smáleit, ok bregðr títt á festina stórri skálm, svá at allir þættir viij fara í einum rykk í svá hörðum drætti, at neðra enda fleygir ofan yfir manninn, en því dásamligra var þat er fylgði, at einum þætti herra Guðmundar mátti fjándinn eigi granda, ok sá gaf líf manninum, þvíat svá var hann sterkr til uppdráttar sem strengr. Bera þvílík verk herra Guðmundar ljóst vitni, hvárr þeirra Arnórs hefir betri málaefni.

Sem herra Guðmundr biskup ok Eyjólfr spyrja til sanns, at Arnórr heflr aptr sezt ok norðr vent til Skagafjarðar, leita þeir brott af Eiði ok heim til Flateyjar, býðr Eyjólfr herra biskupi þar um vetrinn, ok þat þiggr hann; var þar mart fólk, en húsbóndi gekk svá fyrir at ekki skorti; en er sumraði staðfesta þeir herra biskup ok Eyjólfr ráðagjörð, at enn skal vitja norðr á sveitir. Eyjólfr hugsar þat ráð, at hann vildi fá herra biskupi þann styrk, at hann veri nú eigi allr í úvina valdi, því fyrirlætr hann eignir sínar ok fylgir herra biskupi. Marga hafa þeir röskva menn, ok ríða svá norðr á heruð;Marga hafa þeir röskva menn, ok ríða svá norðr á hèruð; heim koma þeir til Hóla, ok dveljast litla hríð, þvíat þeir trúa Arnóri ei betr en meðallag. Ríðr herra biskup norðr um fjall með fylgð sína, ok hyggr at visitera Eyjafjörð, en þar kaldar í mót af Sighvati, at herra biskupi er fyrir kveðin yfirferð; snýr herra biskup þá austr um fjörð, ok svá norðr í sýslu sína, þar er Reykjadalr heitir; verðr þess geta, hversu tveir lærðir menn gera með biskup sinn í þeirri bygð; annarr þessarra heflr hálfa jörð með einn leikmann, skiptir þar svá til, at prestrinn rak bröt bú sitt af jörðinni, ok vildi eigi fæða biskupinn, en leikmaðrinn lagði allt sitt góðs í hönd herra biskupi með sönnum kærleik. Sá var annarr presta þessarra, er þar sat, er nýgjört var trévirki, ok biskup vill þat sama vígja guði til tignar;Sá var annarr presta þessarra, er þar sat, er nýgjört var trèvirki, ok biskup vill þat sama vígja guði til tignar; en þann tíma, sem herra biskup ríðr at garðinum, stendr prestr úti móti honum, ei með skrýddri processione heldr herklæddu bygðarfólki, svá at skipt var í tvá veggi meðal húsanna, þar vegrinn lá. Eyjólfr Kársson ríðr þá fram fyrir ok spyrr hvað liðsamnaðr sjá skuli. Prestr svarar með orðskvið, at nú skal fara allt saman karl ok kýr. Eyjólfr segir: þat er eigi kennimannligt at draga her í móti biskupi sínum. Prestr segir, at svá mun nú standa. Herra Guðmundr leggr þá til: ríðum vér heðan ok reynum ei prestinn, þvíat nú heflr sá húsbóndi fengit hans vald, sem aldri fannst í friðinum.Herra Guðmundr leggr þá til: ríðum vèr hèðan ok reynum ei prestinn, þvíat nú heflr sá húsbóndi fengit hans vald, sem aldri fannst í friðinum. Ei linast prestr því heldr, þótt honum sé sýnt hver hans eymd er;Ei linast prestr því heldr, þótt honum sè sýnt hver hans eymd er; víkr guðs maðr hógverliga brott annan veg. Nú fyrir svá greypa úhlýðni þessa manns, ok þeirra sem honum liktust, varð svá mikit rót ok rugl í bygðinni, at þeir ofra sinn hug til þeirrar guðs reiði, at efla þann herskap mót biskupinum, sem honum mætti þýngst falla, en þat er at senda orð Arnóri ok Sighvati, at þeir frjálsi bygðina af hans yfirferð; takast þessi ráð sem bruggat var, þvíat ei var latan at keyra; dregr Arnórr lið saman fyrir vestan fjöll, en Sighvatr um Eyjafjörð, mætast síðan ok halda þat fólk til Reykjadals; í þeirri ferð eru tveir synir Sighvats, Sturli ok Tumi. Tumi var þá úngr, en þó vill faðir hans at hann venist meingjörðum móti herra Guðmundi, skildist honum ok þat verk, sem brátt mun lýsast. En er þeir nálgast norðrdalinn, er herra biskupinn kominn á þann bæ, er Helgastaðr heitir; þar hefir hann ráðit kirkjuvígslu á laugardag kalendas Septembris.

Sama morgin, sem hann er búinn til þjónustugerðar, berst honum njósn af úfriðnum, tala þá nökkurir af hans mönnum, at kirkjuvígsla muni um líða, ef þá berr at fljótara en lykt verði. Biskupinn birtir þá enn hvern hann heflr innan brjósts, ok talar: gera mun ek þjónustu mína, þvíat nægjast mun tíminn til þess. Svá var sem hann sagði. En nærri nóni koma þeir mágar með flokka sína, ok ganga þegar at bænum með heróp. Þar kemr ok til fulltíngs viðr þá með mikinn flokk bygðarmanna prestr sá, er fyrr sagðist frá, hversu hann bjóst at verja vígi kirkjuvígsluna. Eyjólfr Kársson ok önnur fylgð biskupsins skipast til verndar í garðinum; var þat bæði, at þar vóru saman komnir röskustu menn, enda áttu þeir at standa fyrir dýrum herra. Varð þessi in snarpasta sókn, bæði með grjót ok fólkvápn, svá at þeir mágar leita hvíld at taka ok ganga brott á túnit annan veg. Ok til þess, at því framarr lýsist hversu illgjarn andi gladdist í þvílíkum gjörðum, ok gabbaði þá er unnu, er getið, at Arnórr tæki svá til orðs: Sighvatr mágr, þykki þér eigi hörð hríð gengit hafa? — Hörð víst, segir Sighvatr.Ok til þess, at því framarr lýsist hversu illgjarn andi gladdist í þvílíkum gjörðum, ok gabbaði þá er unnu, er getið, at Arnórr tæki svá til orðs: Sighvatr mágr, þykki þèr eigi hörð hríð gengit hafa? — Hörð víst, segir Sighvatr. Arnórr talar: þat kann ek segja þér, at mér heflr verit þúnglift mjög í sumar ok nær krankr, en í stað, er mér kómu orð Reykdæla, lypti þat allt af mér.Arnórr talar: þat kann ek segja þèr, at mèr heflr verit þúnglift mjög í sumar ok nær krankr, en í stað, er mèr kómu orð Reykdæla, lypti þat allt af mèr.

Þat muntu kalla jartegn, segir Sighvatr. Nei, segir Arnórr, þat kalla ek merkiligan mótburð. Síðan gera þeir ráð, at vinna herra biskups menn meirr með klókskap en mannhættu; setjast síðan um kirkjuna sem einn herkastala, vaka svá hvárir yfir öðrum um nóttina. En árla sunnudags myrgininn njóta þeir liðsmunar, sækja þá sumir, en sumir brjóta stór hlið á verndinni, svá at þar er allt upp gefit. Hörmulig var sú framferð, kirkja nývígð er svá særð ok barin grjóti, at alla ætl sá þat á henni, meirr en hundrat ára, þá er þessi frásögn var samsett. Ganga menn nú til griða; gefr Arnórr Eyjólfi Kárssyni gang, ok svá út í frá, sem höfðíngjar taka til sín. Herra Guðmundi biskupi býðr til sín einn góðr bóndi, ríðr hann brött með honum sama dag. Fjórir menn fellu vápnsóttir af herra biskupi;Fjórir menn fèllu vápnsóttir af herra biskupi; en þann tíma, sem hann var á bröttu, tóku þeir Arnórr ok Tumi vij menn, er honum til heyra, ok festa upp á gálga; leið lítið, áðr en Eyjólfr Kársson ok aðrir kumpánar vitja aptr til herra biskups. Herra Guðmundr tekr þat ráð, at ríða austr lengra undan úfriðinum, en þann tíma, sem hann spyrr, at þeir mágar hafa riðit vestr um ok dreift flokkinum, vendir hann aptr í veg ok hugsar at fara til Eyjafjarðar, en þess er eigi kostr heldr en fyrr, þvíat úfriðr æpir í mót; trúist í þessum tíma þat er fyrr var skrifat, at Sighvatr hafi tekit biskups tíundir um Eyjafjörð, þvíat mágr hans var formaðr Hólakirkju, en herra biskup útlægr. Herra Guðmundr sér enn um sinn, at hann fær öngva hvíld í sínu biskupsdæmi, því leitar hann upp á fjall ok ríðr suðr um land, ok léttir eigi fyrr en hann kemr suðr í Odda til Sæmundar bónda, hann var son Jóns, er fyrr var nefndr í framferðar capitulo sancti Thorlaci;Herra Guðmundr sèr enn um sinn, at hann fær öngva hvíld í sínu biskupsdæmi, því leitar hann upp á fjall ok ríðr suðr um land, ok lèttir eigi fyrr en hann kemr suðr í Odda til Sæmundar bónda, hann var son Jóns, er fyrr var nefndr í framferðar capitulo sancti Thorlaci; hann tekr herra Guðmund við allri ölverð, ok býðr honum svá lengi sem hann vill þegit hafa; þekkist herra biskup þat, ok sitr þar um vetrinn í góðu yfirlæti, en um sumarit eptir, ríðr hann it syðra vestr á landit, þar er heitir Borgarfjörðr, ok dvelst þar lengi með vinum sínum. Á því sama sumri skrifar herra Guðmundr til erkibiskups, hvert válk ok vandræði, forsmán ok fyrirlitníng hann ok heilög kristni þolir án áfláts ok yfirbótar norðanlands, fyrir ágang ok yfirgirnd þeirra mága; biðr þar með, þat mjúkt er hann kann, at herra erkibiskupinn leggi kirkjunni nökkura huggan, at hún mætti firrast úvina vald ok fá um síðir þann frið ok frelsi, sem hennar upphafari Jesús Christus ok hans vicarius, blezaðr Petrus, gaf henni. Sem þessur bréf koma fram til Niðaróss, er greinanda, at síðan herra Guðmundr sigldi þaðan er vorðit erkibiskupa skipti, Gutthormr leiddist brött en Petrus palliatus vígðr;Sem þessur brèf koma fram til Niðaróss, er greinanda, at síðan herra Guðmundr sigldi þaðan er vorðit erkibiskupa skipti, Gutthormr leiddist brött en Petrus palliatus vígðr; honum berast bréf herra Guðmundar, hver upp brotin ok yfirlesin skýra honum vel, hversu kirkjan hefir nóga þörf, at hennar hlutr réttist, því leitar hann við lærða menn, ef nökkurr vill þat gera fyrir guðs skylld ok hans bænarstaðar at vísitera Hóla biskupsdæmi, ok enda þær únáðir sem þar hafa yfir gengit alls of lengi, en engi af öllum vill undir víkjast, at fara í úfagnað;honum berast brèf herra Guðmundar, hver upp brotin ok yfirlesin skýra honum vel, hversu kirkjan hefir nóga þörf, at hennar hlutr rèttist, því leitar hann við lærða menn, ef nökkurr vill þat gera fyrir guðs skylld ok hans bænarstaðar at vísitera Hóla biskupsdæmi, ok enda þær únáðir sem þar hafa yfir gengit alls of lengi, en engi af öllum vill undir víkjast, at fara í úfagnað; því gerir herra erkibiskup þat stöðugt, at kalla herra Guðmund biskup ok Sturlúnga á sinn fund, at svá mætti formerast nokkur friðargjörð. Arnórr Tumason var ei at kalla, þvíat hann fór til Noregs þetta sumar, ok tók banasótt, en stefnubréf bíða sinn tíma, ok koma svá fremi til Íslands, sem enn hafa guðs úvinir meirr ok meirr hlaðit sína byrði með glæp yflr glæp údæmiligrar illsku, sem í því mun lýsast er eptir ferr.Arnórr Tumason var ei at kalla, þvíat hann fór til Noregs þetta sumar, ok tók banasótt, en stefnubrèf bíða sinn tíma, ok koma svá fremi til Íslands, sem enn hafa guðs úvinir meirr ok meirr hlaðit sína byrði með glæp yflr glæp údæmiligrar illsku, sem í því mun lýsast er eptir ferr.