Bókastaðir

Liðnum tveim vetrum útlegðar herra Guðmundar tendrask upp nǫkkurir menn góðfúsir beggja biskupsdœma, at leita til ef friðr mætti formerask millum hans ok mótgangsmanna; kemr svá með góðra manna tillǫgum ok bœnarorðum, at fundr er laginn með herra biskupi ok Arnóri; verðr þat bezta boð Arnórs til friðar á þeim fundi við biskup, at Guðmundr biskup skal fá orlof at sœkja undir hans handlegg heim til Hóla, ok stjórna kirkju sinni ok klerkum, en Arnórr vill hafa ræði ǫll nú sem fyrrum yfir gózi ok mǫnnum, en þvíat vinum biskups sýnisk þetta boð hvárki glaðvert né góðrar trúar, kann biskup því eigi játta, ok sakir þess, at æðra frelsi kirkjunnar var forliga nítt, skilja þeir svá fundinn, at ei stóð betr en fyrr.

Reið herra Guðmundr biskup vestan er á leið sumarit allt it efra fjallveg með tíunda mann, kom ofan í Eyjafjǫrð, ok um síðir á þann búgarð, er sitr formaðr héraðsins, er Hallr hét, hann hafði forðum samnetjazk Sigurði í vanvirðu klaustrsins ok prestsins hǫfuðmund, sem fyrr var ritat, en er nú í góðri vináttu biskupsins með herra biskupi, ok því gengr hann í mót honum vel ok býðr honum með sér. Herra biskup hefir í ráði at fara í sýslu sína; en þegar Arnórr fregn þat, dregr hann lið saman ok ætlar í mót biskupi ef byrjar yfirferð. En er Hallr spyrr þetta dregr hann lið saman í annan stað, ok hugsar at veita biskupi; finnask þeir með fylktu liði, en skilja svá með góðra manna tilstilli, at menn eru úskaddir, en einn veg ok áðr missáttir.

Hallr var drepinn næsta vetr eptir, var þat kennt kaldum ráðum Sighvats Sturlusonar, hafði hann tvær sakir, þá aðra, at hann var formaðr í Eyjafirði, þvíat Sighvatr vildi hans rúm, en þá aðra, at hann fylgði Guðmundi biskupi, ok þann arf vildi Sighvatr eigi taka eptir Hall með formannsskapnum; bjó hann síðan í Eyjafirði.

Ferr herra Guðmundr biskup norðr á heruð um sumarit, ok dvelsk þar lengi, lætr messur flytja í tjǫldum, en því eigi í kirkjum, at móðurhúsit, heilug Hólakirkja, var enn í sút ok saurgan. Þetta sama sumar koma út ǫnnur bréf herra Þóris erkibiskups, bæði til herra Guðmundar biskups skrifuð ok þeirra, er svívirðu kirkjuna. Skriptum til herra biskups hefir þann skilning endaligan, at hann kallask á fund erkibiskups at svara fyrir kirkjuna jafnfram sínum mótstǫðumǫnnum, er stefndir vóru, til lǫgligrar umbótar, at friðr mætti formerask kirkjunni ok klerkunum til stǫðugra náða. Stefnubréf þeirra kumpána annan veg hefir upp brotit þvílíkan skilning.

Þórir meðr guðs miskunn erkibiskup í Niðarósi sendir Arnóri Tumasyni, Sigurði Ormssyni, Þorvaldi Gizurarsyni, Snorra Sturlusyni ok ǫðrum þeim sem formenn eru kirkjunnar meingerða norðanlands, þá kveðju, at hneigja frá illu ok gera gott.

"Sú hǫrmungar framferð, er af yðr flyzk fyrir sannorða menn, angrar hjarta várt ok áeggjar, at vér hefim með hrygðar orðum heilræði vár til yðvar, því at svá sem postulinn lærir at hafa glaum með góðum mǫnnum, svá erum vér skyldugir af hirðiligri sampíning at sýta með sýtǫndum, en sakir þess, at frægðin flytr oss eigi fagnaðar efni eyrum várum, þat er yðr heyrir til, grætr mær ok móðir almennilig kristni, ok vér með móður várri af þeirri grimd ok ágang, er þér gerit henni ok hennar formǫnnum með berri úhlýðni við œzta hirði, er svá talaði til postulanna ok þeirra lǫgligra leytismanna: ‘hverr er yðr heyrir, heyrir mik, ok hverr yðr hafnar, hafnar mik.’ Þessi várs drottins orð, postulum gefin í fyrstu, líða fram til vár, er skipumsk, þótt úverðugir, fyrir erfð ok hjǫrð almáttigs guðs, þvíat vér segjumsk þeirra synir, sem próphetinn váttar, ef vér veitum guðs kristni þá kenning, er þeir seldu oss, ok tǫkum líka ǫmbun sem þeir tóku, ef vér líkjumsk þeim í ástundan ok einǫrð guðspjalligra boðorða, en ef vér fǫllum í letisvefn leigumannsins með hirðuleysu hjarðarinnar, tǫpum vér hirðis nafni ok kynferði postulanna, þar með oss sjálfa ok sálir várra undirmanna, er vér ættim at lífga með allri kunnastu, þvíat þenna ávinning krefr hæsti konungr framarr ǫllum fjárhlut af várri ármenning; því stœði yðr vel at virða, hversu vér skyldumsk af stríðu laganna, at boða glæpi várra undirmanna, þvíat ef vér vanrœkjum þeirra líf, er þat várr dauði.

Nú þótt vér hnøggvim ok gangim verr en vera skyldi, er í mót ǫllum setningum ok sjálfum náttúrulǫgunum, at limr af dœmi hǫfuðit sinni sœmd, hvat undrandi dirfðar vér heyrum með yðr gerask, at þér hafit dœmt til útlegðar fǫður yðvarn, en elskuligan bróður várn, herra Guðmund Hólabiskup, en hversu yðvart rasanda fors er lǫgunum fjarlægt, lýsisk í þeim orðum, at yfir biskupinn er einkis manns dómr á jarðríki utan herra páfans ok várr af hans álfu. Hér fyrir veri yðr hugleiðanda, þó síðla sé, í hversu hátt forað ok greypiligan glæp þér hafit steypt yðrum sálum fyrir biskupsins útlegðardóm, presta dráp ok klerka, ok fleiri annarra undir kirkjunnar vernd. Fyrir þessar úhœfur ok aðrar hér úgreindar at sinni, er þér hafit í fallit í svá fordœmliga guðs reiði, at yðr má engi leysa eða upp reisa utan herra pávinn. Vér hǫfum prófat at lina þessi mein með ámínningar orðum ok verpsk í vind, þvíat vandræði vaxa, ok gróðsamlig orð gera með yðr ekki frjó.

Skiljum vér at þat leiðir af langri úlýzku ok ofbeldisfullum illvilja yðvars landsskapar. Nú sakir þess, at vér hǫfum leitat hver upprás gangi ríkast svá vándra vesalda fleiri en framlútr yðvarr illvili mót kirkjunni, flyzk oss þar af nǫkkuð ýmisligt. Sjám vér eigi annat líkara kristni guðs til náða, en allr yðvarr áskilnaðr, af hvárra tveggju hálfu, komi fyrir oss; því bjóðum vér yðr ǫllum fyrrnefndum af því guðs valdi sem vér hǫldum, syndum yðrum til lausnar, kirkjunni til frelsis ok ǫllum landslýð til eiginligs friðar, at þér komit á várn fund forfallalaust sem fyrst megi þér, síðan skip ganga; ok sakir þess, at vér hǫfum kallat biskupinn eigi síðr, bjóðum vér þér, Arnórr, undir banns viðrlǫgu, at þú veitir biskupinum liðugan gang til stóls síns, þar með allan kost á kirkjunnar náð. Svá viljum vér ok bjóðum undir sǫmu striðu, at hann ok hans fǫruneyti hafi svá sœmiligan kost af kirkjunni fram ok aptr með hennar eyrindi, at hann megi vel fara hvar sem hann vill vera.

Nú ef þér þverisk enn móti þessum várum veg, skulum vér hug á leggja sem skyldan býðr at koma mót yðr; skipisk þér ok vel við, skyldumsk vér ok því framarr at gera yðrum málagreinum hvat gott er vér megum, því at máttigr er guð at reisa sonu Habraháms upp af steinum."

Heyrðum boðskap erkibiskups linask Arnórr svá mikit, at nú verr hann eigi vápnum biskupsstólinn; náir nú biskupinn herra Guðmundr at sitja um vetrinn í þvílíkum friði sem verða mátti; var þá heilǫg Hólakirkja hreinsuð, ok þeir menn leystir er sættask vildu, ok biskupinn sá sik vald yfir hafa. Á næsta sumar býsk hann til siglingar, ok sitr til sex vikur eða sjau, verðr tysvar aptrreka, ok um síðir borinn sjúkr af skipi; kemr hann til Hóla heim nær vetrnóttum, ok sitr þá heima í góðum náðum, þvíat Arnórr Tumason kom eptir boði erkibiskups á því sama sumri til Noregs, er Guðmundr biskup varð aptrreka.

Eigi greina bœkr, at fleiri nefndarmenn hafi siglt en Arnórr ok Þorvaldr Gizurarson, kómu þeir báðir fyrri til erkibiskups en herra Guðmundr, var því hans greinum ok framferðum heldr vikit afvegar. Má þat ok vel skilja, hvenn hlut Kygri-Bjǫrn, er fyrr var nefndr, mundi þar í eiga, þvíat hann var alla gǫtu vin biskupsins óvina, fyrst Kolbeins Tumasonar, en síðan Sighvats Sturlusonar; er þat vísvitat, at Kygri-Bjǫrn fór til Noregs nær þessum tíma, ok þaðan út til Róms eigi miklu fyrir þingit í Latran, er helt herra Innocentius tercius, sem greint var í hans kapítulo.

Nú með flutning ok fortǫlum því líkra, er svá vóru hallir í sínu fylgi, leiðisk erkibiskupinn, kórsbrœðr ok þeirra klerkar, oflangt á þann veg, at heyra áleitni ok umlestr svá til herra Guðmundar, at náliga sýndisk hans málavǫxtr fyrir drifinn á garðinum, þvíat flestar hans gerðir vóru afþýddar ok hneigðar til vinstri handar, ǫlmusur hans til auðnar, vígslur til ofdirfðar, einǫrð til ákefðar ok úfriðar. Því trúisk, at ei sé getit Arnórs ok Þorvalds til andsvara, sem herra Guðmundr biskup kom fram á erkibiskups garð ári síðarr, at þeir þættisk unnit hafa fort yfir ǫll þau mál, at ei um aldr mundi herra Guðmundr viðréttu fá þótt hann flytti sik án mótkast. En þar í mót fann herra Jesus Christus eitt ráð, at herra Guðmundr heyrðisk ok heyrðr tignaðisk sem síðarr greinisk.

Herra Guðmundi biskupi byrjaði farsælt næsta sumar, ok kom til Niðaróss á fund erkibiskupsins, finnr hann brátt at hans mál hefir flutt verit á garðinum, þvíat erkibiskup var mjǫk úblíðr, svá at málaefnum herra Guðmundar nefndisk engi dagr at sinni; sezk hann í bœ með klerkum sínum, ok gerir lítit um sik, þvíat hann heldr þeirri lund sem fyrr er skrifat, at hann er eigi mjǫk tillátssamr, ef honum er herða munr boðinn.

En svá bar til af rót vándra manna, at klerkar á garðinum setja biskupi kals nǫkkurn, ferr svá með þeim, at klerkar hafa kinnroða, en herra biskup sæmd með skilríki sinna greina, hvar af hér stendr skrifaðr einn eventus, þótt menn hafi utan bœkr fleiri frásagnir.

Klerkar byrja svá orðrœðu til biskupsins: "er þat satt, herra Guðmundr, at þú orlofar tvímælt kjǫt á fǫstudaga í biskupsdœmi þínu?" — "Þat neita ek þverliga," segir hann.

Klerkar tala: "hversu skipar þú, ef burðartíð várs herra stendr á fǫstudag?" — "Þér talið ófróðliga," segir herra biskup, "þvíat yðvart mál stendr allt ómǫguligt."

"Hvar fyrir?" segja þeir.

"Þar fyrir," segir hann, "at burðartíð várs herra gengr skipaða rás, ok stendr optsinnis á sétta dag viku, en aldri á fǫstudag."

Klerkar tala: "hvat gerir þú þá af fǫstunni, er þú ferr svá með?" — Herra biskup svarar: "hversu fari þér með myrkr þá er skært ljós kemr inn?" Klerkum verðr þá orðfall.

Herra biskup segir þá: "hvárt vili [þér] sanna, at várr herra veri fœddr á drottinsdag eða fǫstudag?" — Þeir segjask þat hyggja, at hann veri fœddr á drottinsdag. "Nú þá," segir herra Guðmundr, "hvárt kalli [þér] burðartíðina fǫstudag eða drottinsdag, píslardag eða gleðidag?" Þeir játtu því, at hann má sannliga heita gleði dagr ok fagnaðar. Herra biskup svarar: "þá sýnisk oss allt einn veg, þvíat svá sem myrkr flýr fyrir ljósi, svá flýr fasta fyrir dýrðarfullri hátíð várs herra Jesu Christi." Skildu þeir svá talit, at klerkar vóru seinni at andstefna með biskup, þvíat þeir skildu hann eigi vanbúinn við andsvǫrum.

Svá segisk, sem út dregr móti jólunum um vetrinn, ok nálægisk burðartíð guðs vinar Thorláks biskups Skalholtensis, gengr herra Guðmundr til herra erkibiskups, ok spyrr, ef hann vill orlofa, at hann syngi sælum Þorláki eptir íslenzkum vana, en erkibiskup svarar heldr snart: "þat lofask eigi, at þér brjótið lǫg á oss hér í Noregi, hversu sem þér gerit, herra, á Íslandi."

Herra Guðmundr svarar: "eigi skal þess þá lengi biðja;" Skilja þeir þá talit.

Snemma morgins þorláksmessu gerir herra erkibiskup tvá klerka til þeirrar kirkju, er herra Guðmundr syngr í, at prófa hvat hann hefsk at; en er þeir koma aptr farandi, spyrr herra erkibiskup hversu Guðmundr biskup heldr boðskapinn.

Þeir svǫruðu: "þar á yfir at standa yðvarr dómr, tíðagerð er þar harðla sæmilig, með þeirri skipan sem hœfir hátíð allra heilagra."

Herra erkibiskup svarar: "vel má svá vera, þvíat eigi er hægt at lýta svá gert, mun þat herra Guðmundr ætla, at Þorlákr skuli fá sinn hlut úskerðan í tíðagerð þessi; er þat eigi hvers manns, at finna þvílíkan útveg; má þat ok eigi mjǫk undra, þótt hann verði þeim roskinn í leik, er á Íslandi eru; vant er mann at lofa meðan lifir, en þat er mín hugsan, at Guðmundr þessi hafi fá menn sér líka yfir mold, bæði til hǫfðingsskapar ok mannkosta."

Svá bar til um várit, at vinnumenn á erkibiskups garði fara í mǫrk at fella við, en hiti mikill með erfiði; verðr þeim heitt, ok beiðir hvíldar, setjask niðr ok snerpa øxar sínar; lítr þá einn þeirra, at lyngormr hrøkkvisk á grasinu upp á stofninn hjá honum; hann slœmir til øxinni ok sníðr orminn miðjan, brýnir síðan sem áðr, ok gleymir, hvat hann hafði gert, ok sakir þess at vatn er fjarri, snerpir hann eggvǫlinn sem verða kann meðr tungu sinni, ok án dvǫl hleypr eitr í tunguna, ok þar næst í andlitit með svá óberiligum blástr, at tungan, stirð sem stokkr, slær sér út ór munninum; augun umsnúin, ok frá mannligri mynd; verðr nú ferligsta úlíkan; svá flytja lagsmenn hann heim í Kristskirkju, ok leggja niðr á einn kǫgur, fyrir þann kross várs herra er Hjálpin kallask.

Er þá sagt herra erkibiskupi, hvat gerzk hefir; gengr hann til með bœn sinni, stundar langri, ok er allt sem áðr.

Þá er gengit til herra Guðmundar biskups, með bœn, at hann muni vitja hins sjúka. Hann svarar: "hvat muna ek sálugr þar í vinna, er svá dýrligr maðr erkibiskupinn gekk í frá?" — Þó, at margra bœn, ferr hann of síðir; stendr herra erkibiskup þar í hjá, ok vill sjá uppá hvat þessi guðs maðr tekr ráða.

Í fyrstu sem hann til kemr, lyptir hann upp þá létta hulning, sem lagin var yfir þá aumu ásján; en er hann sér, hversu guðs skepna er afmynduð sinni náttúru, andvarpar hann með ást við náunginn. En eptir bœn gerva, spýtir hann sálifu í vinstra lófa, ok ríðr með henni hring allt umbergis eitrblástrinn, en í hringinum innan gerir hann kross; eptir þat dregr hann tungu sína þar allstaðar yfir, sem blástrinn var ákafastr undir; þar með les hann bœnir sínar, blezar síðan hinn sjúka, ok gengr í frá.

Hvat lengra? en þessi maðr varð alheill innan þriggja nátta, flagnaði ǫll ásjánan, ok bjart ok hreint hǫrund var undir með fullum bata í alla staði. Vann þetta ráð herra Jesu Christi, at herra erkibiskup blíðkaðisk við herra Guðmund, ok vildi heyra þat er hans málagreinum tilheyrir, ok honum var til frama.

Sem sá dagr kemr, er herra erkibiskup vill skoða málavǫxtu Guðmundar biskups, lætr hann kalla herra Guðmund til tals við sik ok byrjar svá ræðu með þvíliku efni.

"Vér hǫfum veitt yðr, herra Guðmundr, litla blíðu hér til, ei sakir illvilja, heldr fyrir þat, at oss hafa fluttar verit af yðr þær framferðir, at oss sýnask mót vera skrifaðum lǫgum feðranna, en nú er svá vikinn várr hugr, at vér viljum gjarna þeim greinum hlýða, er yðvarri sæmd megi til léttis vera; ok nú fyrir hverjar skynsemdir þér hafit gǫrt viljum vér at þér sýnit oss. Í fyrstu leitum vér, hví þér vígit fleirum vígslum í senn en skipat er, eða kirkjunnar vani sé til."

Herra Guðmundr svarar: "herra minn, gjarna skal ek svara yðrum spurningum, sem guðs miskunn tjær mér framast at skilja, en þat þykkisk ek sétt hafa í ritningum, at þrøngvandi nauðsyn verðr lǫgum ríkari; mér þótti nauðsyn ínóg at prestar vígðisk fljótara, sakir þess, at kristnin var þurfandi kennimanna ef nokkur guðs þjónusta skyldi flytjask norðanlands, sakir þeirra únáða, sem þar hafa um tíma yfirstaðit. Sumir prestar mínir ok klerkar vóru svívirðir ok únáðaðir, aðrir drepnir ok útlægðir; nokkurir prestar ok kennimenn stóðu í úvina flokki með opinberum vápnum mér at móti, sungu messur í banni mínu, samneyttu bannsettum mǫnnum, ok veittu þeim allar nauðsynjar ok þjónustu, þótt ek fyrirbyða; þorða ek eigi, at þvílíkir fórnfœrði í guðs musteri, læt ek þó marga hluti þá um líða í várum framferðum, sem stórir megu sýnask, ok þeim samir lítt at gera. Nú fyrir þessa grein lagða [ek] mitt mál upp á guðs náð, hverja várkynd hann dæmdi mér til slíkra verka, ok því vígða ek fljótara en ek vissa kirkjunnar lǫg til standa, sýnisk mér þat ok heldr með en mót í minni gerð, er ritningin segir: qui vivit in æternum, creavit omnia simul. Þvílíkar greinir hefir ek fyrir mér af þessu efni móti mínum úvinum; hygg ek ok þat, at þeir eiga enga sǫk á mér of þetta, ok ei sé þeirra valds at únýta vígslur mínar, eða dæma mik ok mína klerka sem úlærða menn ok illvirkja."

Herra erkibiskup svarar: "þótt svá væri, at þér hefðit eigi lǫgliga fram farit, var þat berliga rangt, at þér, eða yðrar gerðir, dœmdisk af yðrum undirmǫnnum, gagnask oss ok vel hér um yðvarr framburðr. En nú er at tala um aðra grein, er segisk, at þér sét mjǫk vígslugjarnir at krisma vǫtn eða fleiri skepnur, ok kalla þat síðan helga dóma."

Herra Guðmundr svarar: "svá mun yðr sýnask, at þat sé eigi greinarlaust at ek vígi vatn, en þó meira greinarmál, at ek leggi þeim helganar nafn, þvíat yðvarri vizku er vel kunnigt, at sá helgaði þau í sinni hervist, sem brunnr er allrar helganar, þá er hann steig niðr í Jórdan, ok heilagr andi í dúfu ásján krismaði vatnit sinni nákvæmd; spretta upp af þessu vatni æ síðan margar æðar ok ýmisligar rásir í gegnum jǫrðina, heilagri kirkju til nytsemdar andar ok líkama. Ok hvat er þá annat sannara, en allar keldur eru Jórdanar vatn? þvíat þær fyllask allar af einni upprás með guðs forsjá.

Ok í aðra grein, þótt várr herra hafi svá skipat sem hœfði, at ei skal skírn veitask sama manni meirr en um sinn í heilagri kirkju, veitir mildr drottinn andliga skírn fólki sínu með synda afþvátt í sama vatni Jórdanar, þá er þat rennur um æðar líkamans at hjartanu, ok þaðan út af augunum, með svá mikilli fljótvirkt ok heilagleik, at sá er í morgin var grimmr guðs úvin, hann er í kveld hinn kærasti guðs ástvin. Í þriðja stað er merkjanda, hversu fǫrkunnliga elsku lausnarinn lagði á þessa skepnu, þá er hann valdi hana til upphafs sinna jartegna in Chana Galilee. Nú sakir þess, minn sæti herra, at ek fann í bókunum skrifat þesskyns embætti, ok þar með vissi ek efalaust, at lǫgligir menn hǫfðu framit fyrir mér þetta verk, er brunna vígsla heitir, treystir ek þar með miskunn guðs með ritningoni: non ad mensuram dat deus spiritum. Hér með virðisk tign almáttigs guðs at herða minn hug til þeirrar þjónustu, þvíat heilum mǫnnum varð í kærleik, en krǫnkum heilsubót."

Herra erkibiskup talar þá: "harðla venar greinir gefr guð fyrir yðvarn munn. En nú næst er þar til víkjanda, er flyzk, at þér hafit ok yðvarr kennidómr þar jafnan nálægr verit, er orrustur heyjask með berum fólkvápnum, þvíat enginn tekr þurr í tjǫrn."

Herra Guðmundr svarar: "nú þykkisk ek skilja, herra, hversu flutningr hefir farit, efni ok ásýn míns lýtis hafa tjáð verit, en várkynd með skynsemdum hefir niðri legit; nær var ek hjá orrustum nema nauðigr, svá til dœmis, sem herfenginn maðr ok fjǫtraðr? — ek leitaði at flýja ok firrask ei seinna brott af mínu biskupsdœmi en aðra vegu undan stríði ok baráttu, en þar er mér ok mínu fólki váru forsátir veittar svá sterkar, at ei skyldi vegrinn rýmask án orrustu, varð ek þar at vera, þótt mér þœtti illt bæði fyrir mik ok aðra; mínir menn saklausir skyldu falla úhelgir ok urðgræfir, sem þeir er sækjask til fullra sekta fyrir fordæðuskap undir landslǫgum, en þeir er lífinu heldu hǫfðu enga hvíld eða hjálp, nema fylgja mér, þvíat eigi seinna en ek viki þeim brott, var úti þeirra blóð. Einn var vegr, at ek hefða mátt forðask um stundar sakir orrustur minna úvina, þegja ok þola glæpi þeirra með fors ok fóttroð kirkjunnar laga, at svá væri sóttr ok særðr lærðr sem úlærðr, ok var þó mjǫk óvíst hvert friðkaup veizt hefði síðan úeinǫrð var útlagin, þvíat þessa heims líf er allt ófrjálst ok stendr æ því ánauðgara sem valdsmaðr er verri, þvíat þeir með lastauðgu eptirdœmi ok illu foraði gera sárastan kinnroða heilagri kristni. En þar, minn herra, er þér nefndut tjǫrn, þykkisk ek skilja, at þér merkit fyrir hennar nafn samneyti þat er ek veitti þeim er stóðu í manndrápum, svara ek svá til, at ek vil vænta, at sú tjǫrn verði oss til hreinsanar heldr en saurganar, þvíat ek hefir yðr sannliga flutt, hverjum hætti ok fyrir hverja sǫk manndrápin urðu, þvíat atvik ok ástundan dœmir alla hluti, sem ritat er: quicquid agant homines intentio judicat omnes."

Herra erkibiskup talar: "góða trú berum vér til yðvarrar undirstǫðu, kunni þér ok þat vel styðja meðr skilríkum orðum. En nú stendr eptir ein grein óleyst, er segisk, at þér dragit fjǫlmenni eptir yðr, ok mart úvandat, hvárt er þér sitið kyrr eða farit; kalla menn þetta hófleysu í fátæknu landskap ok þrǫngu biskupsdœmi."

Herra Guðmundr svarar: "hér er sú sǫk, er ek mun eigi hart verja, þvíat hon er sǫnn, en þó þykki mér eigi víst, hvárt þeir fóru syndlaust, er yðr sǫgðu, þvíat atvikin munu enn þessu ráða. Þá er ek sit heima at Hólum, koma nǫkkurir at minni orðsending, en þeir mikla fleiri, er ek kalla eigi, síðan sitr hverr sem líkar, þvíat ek ræ engan brott, enda bað ek fá vera; varð fyrir þessa grein kostnaðarsamt, þvíat fleirum þótti betri dvǫl en brottfǫr. Ek senda mína menn í heruð at heimta tolla ok tíundir, ok annat vitafé staðarins, ok ef þeir fóru nokkuð óspakliga án mínu boði, var þat æ ok æ mér eignat, at ek héldi ránsmenn ok ribbalda upp á kirkjunnar góðs, en ef ek fór í sýslu mína, samnaðisk at mér fjǫldi fólks, ok enn meirr fátækt, en þó senda ek øngum orð, en þat er satt, at mér þótti æ því betr, er fleirum guðs ǫlmusum leiddi hjálp af minni ferð, þvíat mér sýnisk þat heyra mínum stétt at vera þeim er þurftu þvílíkr sem þeir væntu, þvíat sjaldnar verðr sá heimsóttr, er fám gerir gott. Nú hefir ek sagt yðr sannan veg, hversu ek hefir gǫrt, en hver ástundan fylgt hefir verkinu er guði kunnigt; býð ek mik nú sem fyrr allan á guðs vald, hefir ek optsinnis boðit mín málaferli á dóm heilagrar Niðarósskirkju, þat sama geri ek enn í dag, þvíat yðvarn dóm þoli ek gjarna, sakir þess, at þat er skipan míns lávarðar herra Jesu Christi, ok virðuligs herra páfans."

Herra erkibiskup svarar: "vér hǫfum heyrt um hríð, bróðir, hversu þú hefir ǫndverðr staðit í guðs orrustu móti kirkjunnar úvinum, því munum vér tala til yðvar viðrligum orðum, sem Clemens páfi forðum til heilags Dionisium: farit í guðs blezan út til Íslands, flytið fram guðliga kenning, ok fylgit kirkjunnar rétt, þvíat þér erut vel lærðr at standa í guðs vingarði; þǫrf er nóg en fáir vinnumenn; gerit sterkliga, viknið ei fyrir, minnisk jafnan at ei krúnask upphafit, heldr endinn, hugsit optliga hversu þrǫngva vegu [gengu] fyrir feðr várir, þvíat æ því fegri gefsk denarius verkmanninum sem hann erfiðar lengr í vingarðinum.

Vatnvígslur yðrar viljum vér því síðr meina eða vanmegna, at vér biðjum yðr ok bjóðum, at þér blezit sem fyrr, þvíat trúin þróask með þvílíkri miskunn; skulum vér ok halda þenna skilning meðan guð þolir oss í þessu sæti, ok því gerum vér yðr í dag með biskupligu valdi frjálsan fyrir utan hverskyns lýti, ok dæmum sannan biskup, sæmdum tilheyriligan í nafni várs herra Jesu Christi, gefum vér oss ok vára hjǫrð undir yðrar bœnir."

Eptir svá talat gengr herra erkibiskup brott af stefnunni, ok skilja þeir herra Guðmundr með sannri blíðu, ok stóð svá meðan þeir lifðu báðir, en þat var eigi lengi, þvíat herra Þórir andaðisk á næsta sumar. Er þá kosinn sira Gutthormr, sæmiligr klerkr; fór hann á páfagarð, ok var í Róma sem þingit stóð í Latran, en herra Guðmundr sitr þann vetr í Noregi, er Gutthormr var utanlands, þvíat honum sýnisk eigi friðligt at leita út til Íslands undir vald úvina sinna; er hann lengstum í Niðarósi, en syngr at Kristskirkju allar stærstu hátíðir. Um viðrtal þeirra Þóris erkibiskups ok herra Guðmundar biskups kvað Einarr Gilsson sautján vísur, ok þetta upphaf á: