Bókastaðir

Liðnum tveim vetrum útlegðar herra Guðmundar tendrast upp nökkurir menn góðfúsir beggja biskupsdæma, at leita til ef friðr mætti formerast millum hans ok mótgangsmanna; kemr svá með góðra manna tillögum ok bænarorðum, at fundr er laginn með herra biskupi ok Arnóri; verðr þat bezta boð Arnórs til friðar á þeim fundi við biskup, at Guðmundr biskup skal fá orlof at sækja undir hans handlegg heim til Hóla, ok stjórna kirkju sinni ok klerkum, en Arnórr vill hafa ræði öll nú sem fyrrum yfir gózi ok mönnum, en þvíat vinum biskups sýnist þetta boð hvorki glaðvert né góðrar trúar, kann biskup því eigi játta, ok sakir þess, at æðra frelsi kirkjunnar var forliga nítt, skilja þeir svá fundinn, at ei stóð betr en fyrr.verðr þat bezta boð Arnórs til friðar á þeim fundi við biskup, at Guðmundr biskup skal fá orlof at sækja undir hans handlegg heim til Hóla, ok stjórna kirkju sinni ok klerkum, en Arnórr vill hafa ræði öll nú sem fyrrum yfir gózi ok mönnum, en þvíat vinum biskups sýnist þetta boð hvorki glaðvert nè góðrar trúar, kann biskup því eigi játta, ok sakir þess, at æðra frelsi kirkjunnar var forliga nítt, skilja þeir svá fundinn, at ei stóð betr en fyrr. Reið herra Guðmundr biskup vestan er á leið sumarit allt it efra fjallveg með tíunda manu, kom ofan í Eyjafjörð, ok um síðir á þann búgarð, er sitr formaðr héraðsins, er Hallr hét, hann hafði forðum samnetjazt Sigurði í vanvirðu klaustrsins ok prestsins höfuðmund, sem fyrr var ritað, en er nú í góðri vináttu biskupsins með herra biskupi, ok því gengr hann í mót honum vel ok býðr honum með sér.Reið herra Guðmundr biskup vestan er á leið sumarit allt it efra fjallveg með tíunda manu, kom ofan í Eyjafjörð, ok um síðir á þann búgarð, er sitr formaðr hèraðsins, er Hallr hèt, hann hafði forðum samnetjazt Sigurði í vanvirðu klaustrsins ok prestsins höfuðmund, sem fyrr var ritað, en er nú í góðri vináttu biskupsins með herra biskupi, ok því gengr hann í mót honum vel ok býðr honum með sèr. Herra biskup hefir í ráði at fara í sýslu sína; en þegar Arnórr fregn þat, dregr hann lið saman ok ætlar í mót biskupi ef byrjar yfirferð. En er Hallr spyrr þetta dregr hann lið saman í annan stað, ok hugsar at veita biskupi; finnast þeir með fylktu liði, en skilja svá með góðra manna tilstilli, at menn eru úska [d] dir, en einn veg ok áðr missáttir. Hallr var drepinn næsta vetr eptir, var þat kennt kaldum ráðum Sighvats Sturlusonar, hafði hann tvær sakir, þá aðra, at hann var formaðr í Eyjafirði, þvíat Sighvatr vildi hans rúm, en þá aðra, at hann fylgði Guðmundi biskupi, ok þann arf vildi Sighvatr eigi taka eptir Hall með formannsskapnum; bjó hann síðan í Eyjafirði. Ferr herra Guðmundr biskup norðr á heruð um sumarit, ok dvelst þar lengi, lætr messur flytja í tjöldum, en því eigi í kirkjum, at móðurhúsit, heilug Hólakirkja, var enn í sút ok saurgan.Ferr herra Guðmundr biskup norðr á hèruð um sumarit, ok dvelst þar lengi, lætr messur flytja í tjöldum, en því eigi í kirkjum, at móðurhúsit, heilug Hólakirkja, var enn í sút ok saurgan. Þetta sama sumar koma út önnur bréf herra Þóris erkibiskups, bæði til herra Guðmundar biskups skrifuð ok þeirra, er svívirðu kirkjuna.Þetta sama sumar koma út önnur brèf herra Þóris erkibiskups, bæði til herra Guðmundar biskups skrifuð ok þeirra, er svívirðu kirkjuna. Skriptum til herra biskups hefir þann skilning endaligan, at hann kallast á fund erkibiskups at svara fyrir kirkjuna jafnfram sínum mótstöðumönnum, er stefndir vóru, til lögligrar umbótar, at friðr mætti formerast kirkjunni ok klerkunum til stöðugra náða. Stefnubréf þeirra kumpána annan veg hefir upp brotið þvílíkan skilníng.Stefnubrèf þeirra kumpána annan veg hefir upp brotið þvílíkan skilníng.

Þórir meðr guðs miskunn erkibiskup í Niðarósi sendir Arnóri Tumasyni, Sigurði Ormssyni, Þorvaldi Gizurarsyni, Snorra Sturlusyni ok öðrum þeim sem formenn eru kirkjunnar meingjörða norðanlands, þá kveðju, at hneigja frá illu ok gera gott. Sú hörmúngar framferð, er af yðr flyzt fyrir sannorða menn, angrar hjarta várt ok áeggjar, at vér heflm með hrygðar orðum heilræði vár til yðvar, því at svá sem postulinn lærir at glaum með góðum mönnum, svá erum vér skyldugir af hirðiligri sampíning at sýta með sýtöndum, en sakir þess, at frægðin flytr oss eigi fagnaðar efni eyrum várum, þat er yðr heyrir til, grætr mær ok móðir almennilig kristni, ok vér með móður várri af þeirri grimd ok ágang, er þér gerit henni ok hennar formönnum með berri úhlýðni við æzta hirði, er svá talaði til postulanna ok þeirra lögligra leytismanna: hverr er yðr heyrir, heyrir mik, ok hverr yðr hafnar, hafnar mik.Sú hörmúngar framferð, er af yðr flyzt fyrir sannorða menn, angrar hjarta várt ok áeggjar, at vèr heflm með hrygðar orðum heilræði vár til yðvar, því at svá sem postulinn lærir at glaum með góðum mönnum, svá erum vèr skyldugir af hirðiligri sampíning at sýta með sýtöndum, en sakir þess, at frægðin flytr oss eigi fagnaðar efni eyrum várum, þat er yðr heyrir til, grætr mær ok móðir almennilig kristni, ok vèr með móður várri af þeirri grimd ok ágang, er þèr gerit henni ok hennar formönnum með berri úhlýðni við æzta hirði, er svá talaði til postulanna ok þeirra lögligra leytismanna: hverr er yðr heyrir, heyrir mik, ok hverr yðr hafnar, hafnar mik. Þessi várs drottins orð, postulum gefin í fyrstu, líða fram til vár, er skipumst, þótt úverðugir, fyrir erfð ok hjörð almáttigs guðs, þvíat vér segjumst þeirra synir, sem próphetinn váttar, ef vér veitum guðs kristni þá kenníng, er þeir seldu oss, ok tökum líka ömbun sem þeir tóku, ef vér líkjumst þeim í ástundan ok einörð guðspjalligra boðorða, en ef vér föllum í letisvefn leigumannsins með hirðuleysu hjarðarinnar, töpum vér hirðis nafni ok kynferði postulanna, þar með oss sjálfa ok sálir várra undirmanna, er vér ættim at lífga með allri kunnastu, þvíat þenna ávinníng krefr hæsti konúngr framarr öllum fjárhlut af várri ármenníng;Þessi várs drottins orð, postulum gefin í fyrstu, líða fram til vár, er skipumst, þótt úverðugir, fyrir erfð ok hjörð almáttigs guðs, þvíat vèr segjumst þeirra synir, sem próphetinn váttar, ef vèr veitum guðs kristni þá kenníng, er þeir seldu oss, ok tökum líka ömbun sem þeir tóku, ef vèr líkjumst þeim í ástundan ok einörð guðspjalligra boðorða, en ef vèr föllum í letisvefn leigumannsins með hirðuleysu hjarðarinnar, töpum vèr hirðis nafni ok kynferði postulanna, þar með oss sjálfa ok sálir várra undirmanna, er vèr ættim at lífga með allri kunnastu, þvíat þenna ávinníng krefr hæsti konúngr framarr öllum fjárhlut af várri ármenníng; því stæði yðr vel at virða, hversu vér skyldumst af stríðu laganna, at boða glæpi várra undirmanna, þvíat ef vér vanrækjum þeirra líf, er þat várr dauði.því stæði yðr vel at virða, hversu vèr skyldumst af stríðu laganna, at boða glæpi várra undirmanna, þvíat ef vèr vanrækjum þeirra líf, er þat várr dauði. Nú þótt vér hnöggvim ok gangim verr en vera skyldi, er í mót öllum setníngum ok sjálfum náttúrulögunum, at limr af dæmi höfuðit sinni sæmd, hvat undrandi dirfðar vær heyrum með yðr gerast, at þér hafit dæmt til útlegðar föður yðvarn, en elskuligan bróður várn, herra Guðmund Hólabiskup, en hversu yðvart rasanda fors er lögunum fjarlægt, lýsist í þeim orðum, at yfir biskupinn er einkis manns dómr á jarðríki utan herra páfans ok várr af hans álfu.Nú þótt vèr hnöggvim ok gangim verr en vera skyldi, er í mót öllum setníngum ok sjálfum náttúrulögunum, at limr af dæmi höfuðit sinni sæmd, hvat undrandi dirfðar vær heyrum með yðr gerast, at þèr hafit dæmt til útlegðar föður yðvarn, en elskuligan bróður várn, herra Guðmund Hólabiskup, en hversu yðvart rasanda fors er lögunum fjarlægt, lýsist í þeim orðum, at yfir biskupinn er einkis manns dómr á jarðríki utan herra páfans ok várr af hans álfu. Hér fyrir veri yðr hugleiðanda, þó síðla sé, í hversu hátt forað ok greypiligan glæp þér hafit steypt yðrum sálum fyrir biskupsins útlegðardóm, presta dráp ok klerka, ok fleiri annarra undir kirkjunnar vernd.Hèr fyrir veri yðr hugleiðanda, þó síðla sè, í hversu hátt forað ok greypiligan glæp þèr hafit steypt yðrum sálum fyrir biskupsins útlegðardóm, presta dráp ok klerka, ok fleiri annarra undir kirkjunnar vernd. Fyrir þessar úhæfur ok aðrar hér úgreindar at sinni, er þér hafit í fallit í svá fordæmliga guðs reiði, at yðr má engi leysa eða upp reisa utan herra pávinn.Fyrir þessar úhæfur ok aðrar hèr úgreindar at sinni, er þèr hafit í fallit í svá fordæmliga guðs reiði, at yðr má engi leysa eða upp reisa utan herra pávinn. Vér höfum prófat at lina þessi mein með ámínníngar orðum ok verpst í vind, þvíat vandræði vaxa, ok gróðsamlig orð gera með yðr ekki frjó.Vèr höfum prófat at lina þessi mein með ámínníngar orðum ok verpst í vind, þvíat vandræði vaxa, ok gróðsamlig orð gera með yðr ekki frjó. Skiljum vér at þat leiðir af langri úlýzku ok ofbeldisfullum illvilja yðvars landsskapar.Skiljum vèr at þat leiðir af langri úlýzku ok ofbeldisfullum illvilja yðvars landsskapar. Nú sakir þess, at vér höfum leitað hver upprás gangi ríkast svá vándra vesalda fleiri en framlútr yðvarr illvili mót kirkjunni, flyzt oss þar af nökkuð ýmisligt.Nú sakir þess, at vèr höfum leitað hver upprás gangi ríkast svá vándra vesalda fleiri en framlútr yðvarr illvili mót kirkjunni, flyzt oss þar af nökkuð ýmisligt. Sjám vér eigi annat líkara kristni guðs til náða, en allr yðvarr áskilnaðr, af hvorra tveggju hálfu, komi fyrir oss;Sjám vèr eigi annat líkara kristni guðs til náða, en allr yðvarr áskilnaðr, af hvorra tveggju hálfu, komi fyrir oss; því bjóðum vér yðr öllum fyrrnefndum af því guðs valdi sem vér höldum, syndum yðrum til lausnar, kirkjunni til frelsis ok öllum landslýð til eiginligs friðar, at þér komit á várn fund forfallalaust sem fyrst megi þér, síðan skip ganga;því bjóðum vèr yðr öllum fyrrnefndum af því guðs valdi sem vèr höldum, syndum yðrum til lausnar, kirkjunni til frelsis ok öllum landslýð til eiginligs friðar, at þèr komit á várn fund forfallalaust sem fyrst megi þèr, síðan skip ganga; ok sakir þess, at vér höfum kallat biskupinn eigi síðr, bjóðum vér þér, Arnórr, undir banns viðrlögu, at þú veitir biskupinum liðugan gang til stóls síns, þar með allan kost á kirkjunnar náð.ok sakir þess, at vèr höfum kallat biskupinn eigi síðr, bjóðum vèr þèr, Arnórr, undir banns viðrlögu, at þú veitir biskupinum liðugan gang til stóls síns, þar með allan kost á kirkjunnar náð. Svá viljum vér ok bjóðum undir sömu striðu, at hann ok hans föruneyti hafi svá sæmiligan kost af kirkjunni fram ok aptr með henuar eyrindi, at hann megi vel fara hvar sem hann vill vera.Svá viljum vèr ok bjóðum undir sömu striðu, at hann ok hans föruneyti hafi svá sæmiligan kost af kirkjunni fram ok aptr með henuar eyrindi, at hann megi vel fara hvar sem hann vill vera. Nú ef þér þverist enn móti þessum várum veg, skulum vér hug á leggja sem skyldan býðr at koma mót yðr;Nú ef þèr þverist enn móti þessum várum veg, skulum vèr hug á leggja sem skyldan býðr at koma mót yðr; skipist þér ok vel við, skyldumst vér ok því framarr at gera yðrum málagreinum hvat gott er vér megum, því at máttigr er guð at reisa sonu Habraháms upp af steinum.skipist þèr ok vel við, skyldumst vèr ok því framarr at gera yðrum málagreinum hvat gott er vèr megum, því at máttigr er guð at reisa sonu Habraháms upp af steinum.

Heyrðum boðskap erkibiskups linast Arnórr svá mikit, at nú verr hann eigi vápnum biskupsstólinn; náir nú biskupinn herra Guðmundr at sitja um vetrinn í þvílíkum friði sem verða mátti; var þá heilög Hólakirkja hreinsuð, ok þeir menn leystir er sættast vildu, ok biskupinn sá sik vald yfir hafa. Á næsta sumar býst hann til siglíngar, ok sitr til vj vikur eðr vij, verðr tysvar aptrreka, ok um síðir borinn sjúkr af skipi; kemr hann til Hóla heim nær vetrnóttum, ok sitr þá heima í góðum náðum, þvíat Arnórr Tumason kom eptir boði erkibiskups á því sama sumri til Noregs, er Guðmundr biskup varð aptrreka. Eigi greina bækr, at fleiri nefndarmenn hafi siglt en Arnórr ok Þorvaldr Gizurarson, kómu þeir báðir fyrri til erkibiskups en herra Guðmundr, var því hans greinum ok framferðum heldr vikit afvegar. Má þat ok vel skilja, hvenn hlut Kygri-Björn, er fyrr var nefndr, mundi þar í eiga, þvíat hann var alla götu vin biskupsins óvina, fyrst Kolbeins Tumasonar, en síðan Sighvats Sturlusonar; er þat vísvitað, at Kygri-Björn fór til Noregs nær þessum tíma, ok þaðan út til Róms eigi miklu fyrir þíngit í Latran, er helt herra Innocentius tercius, sem greint var í hans kapítulo.er þat vísvitað, at Kygri-Björn fór til Noregs nær þessum tíma, ok þaðan út til Róms eigi miklu fyrir þíngit í Latran, er hèlt herra Innocentius tercius, sem greint var í hans kapítulo. Nú með flutníng ok fortölum því líkra, er svá vóru hallir í sínu fylgi, leiðist erkibiskupinn, kó [r] sbræðr ok þeirra klerkar, oflangt á þann veg, at heyra áleitni ok umlestr svá til herra Guðmundar, at náliga sýndist han [s] málavöxtr fyrir driflnn á garðinum, þvíat flestar hans gjörðir vóru afþýddar ok hneigðar til vinstri handar, ölmusur hans til auðnar, vígslur til ofdirfðar, einörð til ákefðar ok úfriðar. Því trúist, at ei sé getið Arnórs ok Þorvalds til andsvara, sem herra Guðmundr biskup kom fram á erkibiskups garð ári síðarr, at þeir þættist unnit hafa fort yfir öll þau mál, at ei um aldr mundi herra Guðmundr viðréttu fá þótt hann flytti sik án mótkast.Því trúist, at ei sè getið Arnórs ok Þorvalds til andsvara, sem herra Guðmundr biskup kom fram á erkibiskups garð ári síðarr, at þeir þættist unnit hafa fort yfir öll þau mál, at ei um aldr mundi herra Guðmundr viðrèttu fá þótt hann flytti sik án mótkast. En þar í mót fann herra Jesus Christus eitt ráð, at herra Guðmundr heyrðist ok hey [r] ðr tignaðist sem síðarr greinist. Herra Guðmundi biskupi byrjaði farsælt næsta sumar, ok kom til Niðaróss á fund erkibiskupsins, finnr hann brátt at hans mál hefir flutt verit á garðinum, þvíat erkibiskup var mjök úblíðr, svá at málaefnum herra Guðmundar nefndist engi dagr at sinni; sezt hann í bæ með klerkum sínum, ok gerir lítið um sik, þvíat hann heldr þeirri lund sem fyrr er skrifat, at hann er eigi mjök tillátssamr, ef honum er herða mun [r] boðinn. En svá bar til af rót vándra manna, at klerkar á garðinum setja biskupi kals nökkurn, ferr svá með þeim, at klerkar hafa kinnroða, en herra biskup sæmd með skilríki sinna greina, hvar af hér stendr skrifaðr einn eventus, þótt menn hafi utan bækr fleiri frásagnir.En svá bar til af rót vándra manna, at klerkar á garðinum setja biskupi kals nökkurn, ferr svá með þeim, at klerkar hafa kinnroða, en herra biskup sæmd með skilríki sinna greina, hvar af hèr stendr skrifaðr einn eventus, þótt menn hafi utan bækr fleiri frásagnir. Klerkar byrja svá orðræðu til biskupsins: er þat satt, herra Guðmundr, at þú orlofar tvímælt kjöt á föstudaga í biskupsdæmi þínu? — Þat neita ek þverliga, segir hann. Klerkar tala: hversu skipar þú, ef burðartíð vórs herra stendr á föstudag? — Þér talið ófróðliga, segir herra biskup, þvíat yðvart mál stendr allt ómöguligt.Klerkar tala: hversu skipar þú, ef burðartíð vórs herra stendr á föstudag? — Þèr talið ófróðliga, segir herra biskup, þvíat yðvart mál stendr allt ómöguligt. Hvar fyrir? segja þeir.

Þar fyrir, segir hann, at burðartíð vórs herra gengr skipaða rás, ok stendr optsinnis á sétta dag viku, en aldri á föstudag.Þar fyrir, segir hann, at burðartíð vórs herra gengr skipaða rás, ok stendr optsinnis á sètta dag viku, en aldri á föstudag. Klerkar tala: hvat gerir þú þá af föstunni, er þú ferr svá með? — Herra biskup svarar: hversu fari þér með myrkr þá er skært ljós kemr inn?Klerkar tala: hvat gerir þú þá af föstunni, er þú ferr svá með? — Herra biskup svarar: hversu fari þèr með myrkr þá er skært ljós kemr inn? Klerkum verðr þá orðfall. Herra biskup segir þá: hvárt vili [þér] sanna, at várr herra veri fæddr á drottinsdag eðr föstudag? — Þeir segjast þat hyggja, at hann veri fæddr á drottinsdag.Herra biskup segir þá: hvárt vili [þèr] sanna, at várr herra veri fæddr á drottinsdag eðr föstudag? — Þeir segjast þat hyggja, at hann veri fæddr á drottinsdag. Nú þá, segir herra Guðmundr, hvárt kalli [þér] burðartíðina föstudag eða drottinsdag, píslardag eðr gleðidag?Nú þá, segir herra Guðmundr, hvárt kalli [þèr] burðartíðina föstudag eða drottinsdag, píslardag eðr gleðidag? Þeir játtu því, at hann má sannliga heita gleði dagr ok fagnaðar. Herra biskup svarar: þá sýnist oss allt einn veg, þvíat svá sem myrkr flýr fyrir ljósi, svá flýr fasta fyrir dýrðarfullri hátíð várs herra Jesu Christi. Skildu þeir svá talið, at klerkar vóru seinni at andstefna með biskup, þvíat þeir skildu hann eigi vanbúinn við andsvörum. Svá segist, sem út dregr móti jólunum um vetrinn, ok nálægist burðartíð guðs vinar Thorláks biskups Skalholtensis, gengr herra Guðmundr til herra erkibiskups, ok spyrr, ef hann vill orlofa, at hann sýngi sælum þorláki eptir íslenzkum vana, en erkibiskup svarar heldr snart: þat lofast eigi, at þér brjótið lög á oss hér í Noregi, hversu sem þér gerit, herra, á Íslandi.Svá segist, sem út dregr móti jólunum um vetrinn, ok nálægist burðartíð guðs vinar Thorláks biskups Skalholtensis, gengr herra Guðmundr til herra erkibiskups, ok spyrr, ef hann vill orlofa, at hann sýngi sælum þorláki eptir íslenzkum vana, en erkibiskup svarar heldr snart: þat lofast eigi, at þèr brjótið lög á oss hèr í Noregi, hversu sem þèr gerit, herra, á Íslandi. Herra Guðmundr svarar: eigi skal þess þá lengi biðja; skilja þeir þá talið. Snemma morgins þorláksmessu gerir herra erkibiskup tvá klerka til þeirrar kirkju, er herra Guðmundr sýngr í, at prófa hvat hann hefst at; en er þeir koma aptr farandi, spyrr herra erkibiskup hversu Guðmundr biskup heldr boðskapinn. Þeir svöruðu: þar á yfir at standa yðvarr dómr, tíðagjörð er þar harðla sæmilig, með þeirri skipan sem hæfir hátíð allra heilagra. Herra erkibiskup svarar: vel má svá vera, þvíat eigi er hægt at lýta svá gert, mun þat herra Guðmundr ætla, at þorlákr skuli fá sinn hlut úskerðan í tíðagjörð þessi; er þat eigi hvers manns, at finna þvílíkan útveg; má þat ok eigi mjök undra, þótt hann verði þeim roskinn í leik, er á Íslandi eru; vant er mann at lofa meðan lifir, en þat er mín hugsan, at Guðmundr þessi hafi fá menn sér líka yfir mold, bæði til höfðíngsskapar ok mannkosta.vant er mann at lofa meðan lifir, en þat er mín hugsan, at Guðmundr þessi hafi fá menn sèr líka yfir mold, bæði til höfðíngsskapar ok mannkosta.

Svá bar til um várit, at vinnumenn á erkibiskups garði fara í mörk at fella við, en hiti mikill með crfiði; verðr þeim heitt, ok beiðir hvíldar, setjast niðr ok snerpa öxar sínar; lítr þá einn þeirra, at lýngormr hrökkvist á grasinu upp á stofninn hjá honum; hann slæmir til öxinni ok sníðr orminn miðjan, brýnir síðan sem áðr, ok gleymir, hvað hann hafði gert, ok sakir þess at vatn er fjarri, snerpir hann eggvölinn sem verða kann meðr túngu sinni, ok án dvöl hleypr eitr í túnguna, ok þar næst í andlitið með svá óberiligum blástr, at túngan, stirð sem stokkr, slær sér út ór munninum;hann slæmir til öxinni ok sníðr orminn miðjan, brýnir síðan sem áðr, ok gleymir, hvað hann hafði gert, ok sakir þess at vatn er fjarri, snerpir hann eggvölinn sem verða kann meðr túngu sinni, ok án dvöl hleypr eitr í túnguna, ok þar næst í andlitið með svá óberiligum blástr, at túngan, stirð sem stokkr, slær sèr út ór munninum; augun umsnúin, ok frá mannligri mynd; verðr nú ferligsta úlíkan; svá flytja lagsmenn hann heim í Kristskirkju, ok leggja niðr á einn kögur, fyrir þann kross várs herra er Hjálpin kallast. Er þá sagt herra erkibiskupi, hvat gerzt hefir; gengr hann til með bæn sinni, stundar langri, ok er allt sem áðr. Þá er gengit til herra Guðmundar biskups, með bæn, at hann muni vitja hins sjúka. Hann svarar: hvað muna ek sálugr þar í vinna, er svá dýrligr maðr erkibiskupinn gekk í frá? — Þó, at margra bæn, ferr hann of síðir; stendr herra erkibiskup þar í hjá, ok vill sjá uppá hvað þessi guðs maðr tekr ráða. Í fyrstu sem hann til kemr, lyptir hann upp þá létta hulníng, sem lagin var yfir þá aumu ásján;Í fyrstu sem hann til kemr, lyptir hann upp þá lètta hulníng, sem lagin var yfir þá aumu ásján; en er hann sér, hversu guðs skepna er afmynduð sinni náttúru, andvarpar hann með ást við náúnginn.en er hann sèr, hversu guðs skepna er afmynduð sinni náttúru, andvarpar hann með ást við náúnginn. En eptir bæn gerva, spýtir hann sálifu í vinstra lófa, ok ríðr með henni hríng allt umbergis eitrblástrinn, en í hríngínum innan gerir hann kross; eptir þat dregr hann túngu sína þar allstaðar yfir, sem blástrinn var ákafastr undir; þar með les hann bænir sínar, blezar síðan hinn sjúka, ok gengr í frá. Hvað lengra? en þessi maðr varð alheill innan þriggja nátta, flagnaði öll ásjánan, ok bjart ok hreint hörund var undir með fullum bata í alla staði. Vann þetta ráð herra Jesu Christi, at herra erkibiskup blíðkaðist við herra Guðmund, ok vildi heyra þat er hans málagreinum tilheyrir, ok honum var til frama.

Sem sá dagr kemr, er herra erkibiskup vill skoða málavöxtu Guðmundar biskups, lætr hann kalla herra Guðmund til tals við sik ok byrjar svá ræðu með þvíliku efni. Vér höfum veitt yðr, herra Guðmundr, litla blíðu hér til, ei sakir illvilja, heldr fyrir þat, at oss hafa fluttar verit af yðr þær framferðir, at oss sýnast mót vera skrifaðum lögum feðranna, en nú er svá vikinn várr hugr, at vér viljum gjarna þeim greinum hlýða, er yðvarri sæmd megi til léttis vera;Vèr höfum veitt yðr, herra Guðmundr, litla blíðu hèr til, ei sakir illvilja, heldr fyrir þat, at oss hafa fluttar verit af yðr þær framferðir, at oss sýnast mót vera skrifaðum lögum feðranna, en nú er svá vikinn várr hugr, at vèr viljum gjarna þeim greinum hlýða, er yðvarri sæmd megi til lèttis vera; ok nú fyrir hverjar skynsemdir þér hafit gjört viljum vér at þér sýnit oss.ok nú fyrir hverjar skynsemdir þèr hafit gjört viljum vèr at þèr sýnit oss. Í fyrstu leitum vér, hví þér vígit fleirum vígslum í senn en skipað er, eða kirkjunnar vani sé til.Í fyrstu leitum vèr, hví þèr vígit fleirum vígslum í senn en skipað er, eða kirkjunnar vani sè til. Herra Guðmundr svarar: herra minn, gjarna skal ek svara yðrum spurníngum, sem guðs miskunn tjær mér framast at skilja, en þat þykkist ek sett hafa í ritníngum, at þröngvandi nauðsyn verðr lögum ríkari;Herra Guðmundr svarar: herra minn, gjarna skal ek svara yðrum spurníngum, sem guðs miskunn tjær mèr framast at skilja, en þat þykkist ek sètt hafa í ritníngum, at þröngvandi nauðsyn verðr lögum ríkari; mér þótti nauðsyn ínóg at prestar vígðist fljótara, sakir þess, at kristnin var þurfandi kennimanna ef nokkur guðs þjónusta skyldi flytjast norðanlands, sakir þeirra únáða, sem þar hafa um tíma yfirstaðit.mèr þótti nauðsyn ínóg at prestar vígðist fljótara, sakir þess, at kristnin var þurfandi kennimanna ef nokkur guðs þjónusta skyldi flytjast norðanlands, sakir þeirra únáða, sem þar hafa um tíma yfirstaðit. Sumir prestar mínir ok klerkar vóru svívirðir ok únáðaðir, aðrir drepnir ok útlægðir; nokkurir prestar ok kennimenn stóðu í úvina flokki með opinberum vápnum mér at móti, súngu messur í banni mínu, samneytta bannsettum mönnum, ok veittu þeim allar nauðsynjar ok þjónustu, þótt ek fyrirbyða;nokkurir prestar ok kennimenn stóðu í úvina flokki með opinberum vápnum mèr at móti, súngu messur í banni mínu, samneytta bannsettum mönnum, ok veittu þeim allar nauðsynjar ok þjónustu, þótt ek fyrirbyða; þorða ek eigi, at þvílíkir fórnfærðl í guðs musteri, læt ek þó marga hluti þá um líða í várum framferðum, sem stórir megu sýnast, ok þeim samir lítt at gera. Nú fyrir þessa grein lagða [ek] mitt mál upp á guðs náð, hverja várkynd hann dæmdi mér til slíkra verka, ok því vígða ek fljótara en ek vissa kirkjunnar lög til standa, sýnist mér þat ok heldr með en mót í minni gjörð, er ritníngin segir: qui vivit in æternum, creavit omnia simul. þvílíkar greinir hefir ek fyrir mér af þessu efni móti mínum úvinum;Nú fyrir þessa grein lagða [ek] mitt mál upp á guðs náð, hverja várkynd hann dæmdi mèr til slíkra verka, ok því vígða ek fljótara en ek vissa kirkjunnar lög til standa, sýnist mèr þat ok heldr með en mót í minni gjörð, er ritníngin segir: qui vivit in æternum, creavit omnia simul. þvílíkar greinir hefir ek fyrir mèr af þessu efni móti mínum úvinum; hygg ek ok þat, at þeir eiga enga sök á mér of þetta, ok ei sé þeirra valds at únýta vígslur mínar, eðr dæma mik ok mína klerka sem úlærða menn ok illvirkja.hygg ek ok þat, at þeir eiga enga sök á mèr of þetta, ok ei sè þeirra valds at únýta vígslur mínar, eðr dæma mik ok mína klerka sem úlærða menn ok illvirkja. Herra erkibiskup svarar: þótt svá væri, at þér hefðit eigi lögliga fram farit, var þat berliga rangt, at þér, eðr yðrar gjörðir, dæmdist af yðrum undirmönnum, gagnast oss ok vel hér um yðvarr framburðr.Herra erkibiskup svarar: þótt svá væri, at þèr hefðit eigi lögliga fram farit, var þat berliga rangt, at þèr, eðr yðrar gjörðir, dæmdist af yðrum undirmönnum, gagnast oss ok vel hèr um yðvarr framburðr. En nú er at tala um aðra grein, er segist, at þér sét mjök vígslugjarnir at krisma vötn eðr fleiri skepnur, ok kalla þat síðan helga dóma.En nú er at tala um aðra grein, er segist, at þèr sèt mjök vígslugjarnir at krisma vötn eðr fleiri skepnur, ok kalla þat síðan helga dóma. Herra Guðmundr svarar: svá mun yðr sýnast, at þat sé eigi greinarlaust at ek vígi vatn, en þó meira greinarmál, at ek leggi þeim helganar nafn, þvíat yðvarri vizku er vel kunnigt, at sá helgaði þau í sinni hervist, sem brunnr er allrar helganar, þá er hann steig niðr í Jórdan, ok heilagr andi í dúfu ásján krismaði vatnið sinni nákvæmd;Herra Guðmundr svarar: svá mun yðr sýnast, at þat sè eigi greinarlaust at ek vígi vatn, en þó meira greinarmál, at ek leggi þeim helganar nafn, þvíat yðvarri vizku er vel kunnigt, at sá helgaði þau í sinni hèrvist, sem brunnr er allrar helganar, þá er hann steig niðr í Jórdan, ok heilagr andi í dúfu ásján krismaði vatnið sinni nákvæmd; spretta upp af þessu vatni æ síðan margar æðar ok ýmisligar rásir í gegnum jörðina, heilagri kirkju til nytsemdar andar ok líkama. Ok hvað er þá annat sannara, en allar keldur eru Jórdanar vatn? þvíat þær fyllast allar af einni upprás með guðs forsjá.

Ok í aðra grein, þótt várr herra hafi svá skipat sem hæfði, at ei skal skírn veitast sama manni meirr en um sinn í heilagri kirkju, veitir mildr drottinn andliga skírn fólki sínu með synda afþvátt í sama vatni Jórdanar, þá er þat rennur um æðar líkamans at hjartanu, ok þaðan út af augunum, með svá mikilli fljótvirkt ok heilagleik, at sá er í morgin var grimmr guðs úvin, hann er í kveld hinn kærasti guðs ástvin. Í þriðja stað er merkjanda, hversu förkunnliga elsku lausnarinn lagði á þessa skepnu, þá er hann valdi hana til upphafs sinna jartegna in Chana Galilee. Nú sakir þess, minn sæti herra, at ek fann í bókunum skrifað þesskyns embætti, ok þar með vissi ek efalaust, at lögligir menn höfðu framit fyrir mér þetta verk, er brunna vígsla heitir, treystir ek þar með miskunn guðs með ritníngoni: non ad mensuram dat deus spiritum.Nú sakir þess, minn sæti herra, at ek fann í bókunum skrifað þesskyns embætti, ok þar með vissi ek efalaust, at lögligir menn höfðu framit fyrir mèr þetta verk, er brunna vígsla heitir, treystir ek þar með miskunn guðs með ritníngoni: non ad mensuram dat deus spiritum. Hér með virðist tign almáttigs guðs at herða minn hug til þeirrar þjónustu, þvíat heilum mönnum varð í kærleik, en krönkum heilsubót.Hèr með virðist tign almáttigs guðs at herða minn hug til þeirrar þjónustu, þvíat heilum mönnum varð í kærleik, en krönkum heilsubót. Herra erkibiskup talar þá: harðla venar greinir gefr guð fyrir yðvarn munn. En nú næst er þar til víkjanda, er flyzt, at þér hafit ok yðvarr kennidómr þar jafnan nálægr verit, er orrustur heyjast með berum fólkvápnum, þvíat enginn tekr þurr í tjörn.En nú næst er þar til víkjanda, er flyzt, at þèr hafit ok yðvarr kennidómr þar jafnan nálægr verit, er orrustur heyjast með berum fólkvápnum, þvíat enginn tekr þurr í tjörn. Herra Guðmundr svarar: nú þykkist ek skilja, herra, hversu flutníngr hefir farit, efni ok ásýn míns lýtis hafa tjáð verit, en várkynd með skynsemdum hefir niðri legit; nær var ek hjá orrustum nema nauðigr, svá til dæmis, sem herfenginn maðr ok fjötraðr? — ek leitaði at flýja ok firrast ei seinna brott af mínu biskupsdæmi en aðra vegu undan stríði ok baráttu, en þar er mér ok mínu fólki váru forsátir veittar svá sterkar, at ei skyldi vegrinn rýmast án orrustu, varð ek þar at vera, þótt mér þætti illt bæði fyrir mik ok aðra;nær var ek hjá orrustum nema nauðigr, svá til dæmis, sem herfenginn maðr ok fjötraðr? — ek leitaði at flýja ok firrast ei seinna brott af mínu biskupsdæmi en aðra vegu undan stríði ok baráttu, en þar er mèr ok mínu fólki váru forsátir veittar svá sterkar, at ei skyldi vegrinn rýmast án orrustu, varð ek þar at vera, þótt mèr þætti illt bæði fyrir mik ok aðra; minir menn saklausir skyldu falla úhelgir ok urðgræfir, sem þeir er sækjast til fullra sekta fyrir fordæðuskap undir landslögum, en þeir er lífinu heldu höfðu enga hvíld eðr hjálp, nema fylgja mér, þvíat eigi seinna en ek viki þeim brött, var úti þeirra blóð.minir menn saklausir skyldu falla úhelgir ok urðgræfir, sem þeir er sækjast til fullra sekta fyrir fordæðuskap undir landslögum, en þeir er lífinu hèldu höfðu enga hvíld eðr hjálp, nema fylgja mèr, þvíat eigi seinna en ek viki þeim brött, var úti þeirra blóð. Einn var vegr, at ek hefða mátt forðast um stundar sakir orrustur minna úvina, þegja ok þola glæpi þeirra með fors ok fóttroð kirkjunnar laga, at svá væri sóttr ok særðr lærðr sem úlærðr, ok var þó mjök óvíst hvert friðkaup veizt hefði síðan úeinörð var útlagin, þvíat þessa heims líf er allt ófrjálst ok stendr æ því ánauðgara sem valdsmaðr er verri, þvíat þeir með lastauðgu eptirdæmi ok illu foraði gera sárastan kinnroða heilagri kristni. En þar, minn herra, er þér nefndut tjörn, þykkist ek skilja, at þér merkit fyrir hennar nafn samneyti þat er ek veit [t] i þeim er stóðu í manndrápum, svara ek svá til, at ek vil vænta, at sú tjörn verði oss til hreinsanar heldr en saurganar, þvíat ek hefir yðr sannliga flutt, hverjum hætti ok fyrir hverja sök manndrápin urðu, þvíat atvik ok ástundan dæmir alla hluti, sem ritað er: quicquid agant homines intentio judicat omnes.En þar, minn herra, er þèr nefndut tjörn, þykkist ek skilja, at þèr merkit fyrir hennar nafn samneyti þat er ek veit [t] i þeim er stóðu í manndrápum, svara ek svá til, at ek vil vænta, at sú tjörn verði oss til hreinsanar heldr en saurganar, þvíat ek hefir yðr sannliga flutt, hverjum hætti ok fyrir hverja sök manndrápin urðu, þvíat atvik ok ástundan dæmir alla hluti, sem ritað er: quicquid agant homines intentio judicat omnes. Herra erkibiskup talar: góða trú berum vér til yðvarrar undirstöðu, kunni þér ok þat vel styðja meðr skilríkum orðum.Herra erkibiskup talar: góða trú berum vèr til yðvarrar undirstöðu, kunni þèr ok þat vel styðja meðr skilríkum orðum. En nú stendr eptir ein grein óleyst, er segist, at þér dragit fjölmenni eptir yðr, ok mart úvandat, hvørt er þér sitið kyrr eðr farit;En nú stendr eptir ein grein óleyst, er segist, at þèr dragit fjölmenni eptir yðr, ok mart úvandat, hvørt er þèr sitið kyrr eðr farit; kalla menn þetta hófleysu í fátæknu landskap ok þröngu biskupsdæmi. Herra Guðmundr svarar: hér er sú sök, er ek mun eigi hart verja, þvíat hún er sönn, en þó þykki mér eigi víst, hvárt þeir fóru syndlaust, er yðr sögðu, þvíat atvikin munu enn þessu ráða.Herra Guðmundr svarar: hèr er sú sök, er ek mun eigi hart verja, þvíat hún er sönn, en þó þykki mèr eigi víst, hvárt þeir fóru syndlaust, er yðr sögðu, þvíat atvikin munu enn þessu ráða. Þá er ek sit heima at Hólum, koma nökkurir at minni orðsending, en þeir mikla fleiri, er ek kalla eigi, síðan sitr hverr sem líkar, þvíat ek ræ engan brótt, enda bað ek fá vera; varð fyrir þessa grein kostnaðarsamt, þvíat fleirum þótti betri dvöl en brötför. Ek senda mína menn í heruð at heimta tolla ok tíundir, ok annat vílafé staðarins, ok ef þeir fóru nokkuð óspakliga án mínu boði, var þat æ ok æ mér eignat, at ek héldi ránsmenn ok ribbalda upp á kirkjunnar goðs, en ef ek fór í sýslu mína, samnaðist at mér fjöldi fólks, ok enn meirr fátækt, en þó senda ek öngum orð, en þat er satt, at mér þótti æ því betr, er fleirum guðs ölmusum leiddi hjálp af minni ferð, þvíat mér sýnist þat heyra mínum stétt at vera þeim er þurftu þvílíkr sem þeir væntu, þvíat sjaldnar verðr sá heimsóttr, er fám gerir gott.Ek senda mína menn í hèruð at heimta tolla ok tíundir, ok annat vílafè staðarins, ok ef þeir fóru nokkuð óspakliga án mínu boði, var þat æ ok æ mèr eignat, at ek hèldi ránsmenn ok ribbalda upp á kirkjunnar goðs, en ef ek fór í sýslu mína, samnaðist at mèr fjöldi fólks, ok enn meirr fátækt, en þó senda ek öngum orð, en þat er satt, at mèr þótti æ því betr, er fleirum guðs ölmusum leiddi hjálp af minni ferð, þvíat mèr sýnist þat heyra mínum stètt at vera þeim er þurftu þvílíkr sem þeir væntu, þvíat sjaldnar verðr sá heimsóttr, er fám gerir gott. Nú hefir ek sagt yðr sannan veg, hversu ek hefir gjört, en hver ástundan fylgt hefir verkinu er guði kunnigt; býð ek mik nú sem fyrr allan á guðs vald, hefir ek optsinnis boðit mín málaferli á dóm heilagrar Niðarósskirkju, þat sama geri ek enn í dag, þvíat yðvarn dóm þoli ek gjarna, sakir þess, at þat er skipan míns lávarðar herra Jesu Christi, ok virðuligs herra páfans. Herra erkibiskup svarar: vær höfum heyrt um hríð, bróðir, hversu þú hefir öndverðr staðit í guðs orrustu móti kirkjunnar úvinum, því munum vér tala til yðvar viðrligum orðum, sem Clemens páfi forðum til heilags Dionisium: farit í guðs blezan út til Íslands, flytið fram guðliga kenníng, ok fylgit kirkjunnar rétt, þvíat þér erut vel lærðr at standa í guðs víngarði;Herra erkibiskup svarar: vær höfum heyrt um hríð, bróðir, hversu þú hefir öndverðr staðit í guðs orrustu móti kirkjunnar úvinum, því munum vèr tala til yðvar viðrligum orðum, sem Clemens páfi forðum til heilags Dionisium: farit í guðs blezan út til Íslands, flytið fram guðliga kenníng, ok fylgit kirkjunnar rètt, þvíat þèr erut vel lærðr at standa í guðs víngarði; þörf er nóg en fáir vinnumenn; gerit sterkliga, viknið ei fyrir, minnist jafnan at ei krúnast upphafit, heldr endinn, hugsit optliga hversu þröngva vegu [gengu] fyrir feðr várir, þvíat æ því fegri gefst denarius verkmanninum sem hann erfiðar lengr í víngarðinum.

Vatnvígslur yðrar viljum vér því síðr meina eða vanmegna, at vér biðjum yðr ok þjóðum, at þér blezit sem fyrr, þvíat trúin þróast með þvílíkri miskunn;Vatnvígslur yðrar viljum vèr því síðr meina eða vanmegna, at vèr biðjum yðr ok þjóðum, at þèr blezit sem fyrr, þvíat trúin þróast með þvílíkri miskunn; skulum vér ok halda þenna skilníng meðan guð þolir oss í þessu sæti, ok því gerum vér yðr í dag með biskupligu valdi frjálsan fyrir utan hverskyns lýti, ok dæmum sannan biskup, sæmdum tilheyriligan í nafni várs herra Jesu Christi, gefum vér oss ok vára hjörð undir yðrar bænir.skulum vèr ok halda þenna skilníng meðan guð þolir oss í þessu sæti, ok því gerum vèr yðr í dag með biskupligu valdi frjálsan fyrir utan hverskyns lýti, ok dæmum sannan biskup, sæmdum tilheyriligan í nafni várs herra Jesu Christi, gefum vèr oss ok vára hjörð undir yðrar bænir.

Eptir svá talað gengr herra erkibiskup bröt af stefnunni, ok skilja þeir herra Guðmundr með sannri blíðu, ok stóð svá meðan þeir liíðu báðir, en þat var eigi lengi, þvíat herra Þórir andaðist á næsta sumar. Er þá kosinn sira Gutthormr, sæmiligr klerkr; fór hann á páfagarð, ok var í Róma sem þíngit stóð í Latran, en herra Guðmundr sitr þann vetr í Noregi, er Gutthormr var utanlands, þvíat honum sýnist eigi friðligt at leita út til Íslands undir vald úvina sinna; er hann lengstum í Niðarósi, en sýngr at Kristskirkju allar stærstu hátíðir. Um viðrtal þeirra Þóris erkibiskups ok herra Guðmundar biskups kvað Einarr Gilsson xvij vísur, ok þetta upphaf á: