Bókastaðir

Nú er at segja frá ferðum Guðmundar biskups, at í meðal annarra góðra manna bjóða honum heim tveir skilríkir bœndr, var fólk margt með herra biskupi, bæði frjálst ok fátækt, en hallæri mikit í þeim heruðum, ok torfengr kostr til mannfœðu. Sá bóndinn, er fyrr tekr með honum, slær niðr tuttugu geldinga fyrir fátæka menn biskups, dvelsk hann þar tvær nætr ok líkar allvel.

Bóndi biðr, áðr hann riðr í brott, at hann vígi honum brunn, "vildi ek," segir hann, "at þat yrði með ǫllu heilagt vatn."

Herra biskup svarar: "sá er helgar alla hluti stjórnar því, hversu heilagt þat verðr, en bleza skal ek brunninn þinn sem ek kann."

Síðan vígir hann brunninn, ok er þat vatn svá mikillar blezanar, at margfaldar heilsubœtr gerask af. Ór þeim sama brunni var flutt vatn í línhúfu yfir þveran Steingrímsfjǫrð, sýndisk hon utan sem svell meðan hon helt, en þurt lín er ór var látit.

Heðan ferr biskup í annat heimboð; gerir sá bóndi líkt hinum fyrra, leggr niðr tuttugu geldinga fyrir fátæka menn, ok er kjǫtin eru upp gengin, dregr á gleði biskupsins með nǫkkurri fæð.

Bóndi finnr þat brátt, ok talar svá: "herra minn," segir hann, "hvat er þat í mínu valdi, er yðr þykkir at skorta?"

Herra biskup svarar: "heyrðisk mér rétt, at þú gæfir fátækum tuttugu geldinga?"

"Já, minn herra," segir hann.

Biskup svarar: "þarf hann nǫkkut hinn fátæki bæði á fót ok líkam."

Bóndi finnr nú hvar ferr, at hann hefir kippt geldinga gærunum í sína eign, en veitt kjǫtin slætt; því svarar hann svá til: "ek vil gjarna svá hafa gefit, sem yðr líkar betr;" Lætr síðan gærurnar til; skiptir biskup þeim með ǫlmusumǫnnum, ok er þá kátr sem áðr.

Í herbergjum þessa bónda var sá kvennkryplingr, at knéin þrǫngðu brjóstit með fǫllnum sárum. Hér um biðr bóndinn, at biskupinn muni líkna svá auman líkam.

Biskup svarar: "gjarna skal ek biðja drottinn minn ok hans sæla móður, at þau miskunni; legg ek þat til í fyrstu, at þér berit hana í sæng mína, sem ek geng til óttusǫngs í nótt."

Um morguninn eptir, sem þetta var áðr gǫrt, segir hann sjálfr messu, ok býðr at kryplingrinn skuli leggja niðr á gólfit hægra veg altaris í því sama officio, þar sem hann dœmir heyriligast, blezar [hann] þrysvar yfir kryplinginn.

En þann tíma eptir messuna, sem hann hefir tekit ablucionem calicis, vætir hann krepta limu með því vatni, ok guðs krapti tilkomanda réttask bjúgir limir svá, at hverr þjónar þægiligri skipan sinnar náttúru. Lifði sú kona lengi síðan, ok bar á brjósti æfinlig ǫr, er váttuðu hversu stórmerkisfullt verkit var fyrir guði ok mǫnnum.

Þessir tveir menn, er greindir vóru, ok fleiri bygðarlýðr, tjá mjúkliga herra Guðmundi hverr ágangr ok illska þrøngði þann auma lýð með falsi fjandans, er næst bjó bygðum Selkollu; þar með biðja þeir hans ágætt faðerni, at hann muni til fara ok álíta með sinni list, at þessi úhreinn andi mætti firrask.

Hann svarar: "þessi er mikil bœn, ok langt yfir mitt megn, at þreyta við helvízkt vald, þat er svá ofrar sér með sterkum yfirgang;" En [þó] sigrar hans mildi eptir vana, ok ferðask sem beðit var; vóru flestir þangat ófúsari en til boðinna brúðlaupa.

Fram kemr hann til þess bœjar, er úvinar máttr ok megin átti heima. Því var líkt sem allt þat hús veri grafit í dupt ok hárklæði með sorg ok sótt úbærra vesalda. Hér tekr herra biskup gisting, þótt ei væri glatt í móti gengit; var forbeini léttr um kveldit, þvíat sumir heimamenn lágu, en sumir litlu betr. Herra biskup býðr, at sæing hans sé gǫr í stofunni á hægra veg dyra, segir, at þar skal allt fólk hjá honum inni vera um nóttina. Herra biskup blezar þá menn, er í lágu stofunni, gengr síðan til sængr, ok sezk niðr í rúmit ok ætlar af klæðask.

En með því at þjónustumenn vangeyma at draga af honum skóklæðin, sér herra biskup, at kona skýzk fram at óvǫru ok gengr úboðin í þjónustu, lætr sér ei feilask, ok dregr af hosuna. Hann kennir hver komin var, þrífr af henni hosuna með afli, ok keyrir um hǫfuðit með þessum orðum: "far niðr, fjandi, ok gakk ei framarr!" — Ok svá varð, at Selkolla þorir eigi til þrautar at leggja við biskup. Flestir sváfu laust ok lítið í stofunni, en biskup vakir lengst á bœnum þá nótt.

Á myrgininn lætr biskup gera sex krossa með tré ok einn stóran, svá at fáir hafnarkrossar eru stœrri; síðan hefr hann sína ferð til þess altarishúss, er nálægast var í bygðinni, hefir með sér alla sex krossana, ok í veginum, sem þeir fram koma at einum læk, sjá ófreskir menn, at þar stendr Selkolla ok býsk enn til bragða. Þessa sýn óttask bæði menn ok hestar. Herra biskup sér ok hvar Selkolla stendr, víkr djarfliga at fram at henni ok gerir kross með sinni blezaðri hendi. Eptir hann gǫrvan talar hann svá: "sǫkk nú, fjándinn, ok kom aldri síðan upp í þessum landsfjórðungi, en ef þú bíðr þess, er ek steypi þér þriðja sinni!, skaltu sjálft undirdjúpit finna." Selkolla sǫkk við þetta boð.

Sem herra Guðmundr kemr fram til kirkjunnar, segir hann fyrst sjálfr altarismessu, en vígir síðan krossana alla, ok vatn þvísa næst í einu keri; síðan lætr hann setja uppreista krossana í kerit, ok væta alla með vatni, en þat vatnit, sem áðr vígðisk ok nú flaut af krossunum, byðr hann dreifask syðra veg upp á kirkjuþekjuna, segisk þess vænta, at af því grasi er þar vex muni menn fá létta meina sinna, biðr menn ok þat varask, þótt húsit verði þakt með nýju, at æ nǫkkuð fyrra samblandisk í þekjuna, segir ef svá er gǫrt, at ei mun grasrótin tapa sinni náttúru ok dygð. Prófaðisk þetta síðan sem hann fyrir sagði, ok brátt mun lesask með einu vitni.

En nú fyrst eptir svá gǫrt, er greinanda, at hann snýr aptr í veg, ok sem hann kemr til bekkjarins þar er Selkolla sǫkk, byðr hann í þeim sama stað niðr skipask þann stœrsta krossinn, ok aðra fjóra setr hann í fjórar hǫfuðættir umbergis bœinn, ok fimmta uppi á stofuþekjunni, þar skíðlægt yfir, sem Selkolla hafði niðr leitat undan hosunni. Síðan huggar hann þat auma fólk, segisk þess vænta, at ei muni Selkolla þar ganga um sýslur [frá] þeim degi.

Sjúka bónda byðr hann þat, at hann láti flytja sik til sóknarkirkju sinnar, segir, at hann mun þá eigi langa krǫm bera. Þetta fór enn svá; hann lét flytja sik ok andaðisk innan fárra nátta; fluttu forsýnir menn, at í hans graftar stund stóð skelmir fyrir utan kirkjugarð ok treystisk eigi nær koma, sakir þeirrar blezanar til fararleyfis, er maðrinn hafði þegit af herra Guðmundi biskupi, en frændi bóndans, er augna sprenginn fekk, var steinblindr á alla sína daga.

Litlu síðarr koma þeir menn á fund herra Guðmundar biskups, er ráðit hafa sína skipferð norðr yfir þann fjǫrð eða flóa, [sem liggr] meðal nerðra biskupsdœmis. Þeir ganga til herra Guðmundar ok biðja blezanar til fararleyfis. Herra biskup blezar þeim ok talar svá: "farit vel, synir, verit varir, ok signit yðr kristiliga, þvíat við brǫgðóttan er at beita."

Þeir koma til skips, ok ýta lítið undan landi, áðr í kemr skipit svá mikill ofrþungi úsýniligr, at skipit er með ǫllu kafhlaðit. Þeir litask um þetta undr ok sjá øngva nýlundu, utan sýnisk sem ein stór ok svǫrt beinknúta liggi aptr í skutinn. Hraðr var byrr, en mjǫk bárstórt ok lítit borð við báru, því lystir þá at vinna kyrt, ok verðr ei út kastat knútunni; halda þeir inn á Miðfjǫrð, er fyrr var nefndr, ok taka land með hǫldnu. En þann tíma sem skipit kennir grunn, kastar einn kumpána knútunni fyrir borð, veltisk [hon] með varpi sjófarins upp í flœðarmál, sér þá skygn maðr, at þar ríss upp Selkolla ok gengr á land.

Sé hér dýrðligan verðleik, er flóttrak helvízkan anda ok fjǫtraði jafnfram, svá at hann mátti kristnum mǫnnum ei granda. Man þat enginn aldr síðan, at hon hafi sezk eða meinat í Vestfjǫrðum. Síðan er hon ór sǫgunni.

En nú skal enn aptr víkja ok sjá, hvat herra Guðmundr biskup veitti Vestfirðingum fyrir þau grǫs ok heilagan kross, er hann leifði þeim í elskumark fyrir margan greiða ok góðvilja, er þeir gerðu honum bæði fyrr ok síðarr. Ok þó at þessi lutr hafi síðarr gǫrzk en hann fór til guðs, ritask hann í þessum stað tilheyrandi fyrra efni. Eptir Selkollu sǫgu kvað Einarr Gilsson tuttugu vísur ok eina, ok er þetta upphaf á:

Smalamaðr var einn trúlitill ok úskynsamr, hann hljóp til fjár um morna, svá at hann signdi sik varla, ok fyrirlét kirkjuna. Hann var á þeim bœ, er herra Guðmundr vígði krossana ok grǫsin vaxa. Nú gengr svá til einn morgin, sem hann hefir heim rekit fé ok er mœddr af hlaupi, at hann fleygir sér niðr at læk, ok drekkr þegar ósigndr sem eitt kvikvendi. En eptir þann drykk setr honum upp stór óp, sem gellr í, segir þar með, at sá úvinrinn, er hann gleypti af lœknum, rífr ok ruggar ǫll hans iðr. Nú er runnit sem hvatast eptir at taka gras þat, er herra Guðmundr vígði, af kirkjunni, ok ei seinna en þat kemr í hans kvið fær hann svá harðan krepping, at með fossfalli skýzk fram af hans munni þat eitrfulla líf, er hann svalg, mjótt ok svart með snǫrpum tindum, svá fljótt ok frátt, at þegar [tók] á rás aptr í lækinn; liggr maðrinn sem í dái svá langan tíma, sem vánligt var at grasit móaðisk með honum eptir náttúru. Eptir þat liðit œpir hann í sinn annat með ógurligum tannagnist ok svá fǫllnum orðum: "nú er úvinrinn aptr kominn at drepa mik," ok litlu síðarr deyr hann.

Var hér sýndr verðleikr herra Guðmundar á þann hátt, sem virðuligs vinar hans Ambrosii, þá er óðr maðr var leiddr í veg at græðask af honum, fyrirlét úvinrinn á miðri gǫtu sitt herbergi, en tók þat aptr í sama stað til sín, sem maðrinn fór ór augliti Ambrosii. Birtisk fyrir þetta, at tign heilagra manna má eigi draga syndugan mann undan leyndum ok endaligum guðs dómi, þótt þeirra kærleikr birtisk í fyrra stað fyrir augum heilagrar kristni.

Þat er segjanda af þeim stóra krossi, er við lækinn stendr, at um langan tíma var þangat eigi minni sókn en til þeirrar kirkju, er herra páfans vald hefir til syndalausnar, því at þetta signaða mark flaut í jartegnum, sem herra Guðmundr sagði fyrir þá er krossinn var niðr settr. Fyrir honum brunnu log, sem í húsi, þótt hagl ok hreggviðri væri úti; svá var hann klofinn, telgdr ok skoraðr af pílagrímum sínum, at um síðir var náliga brottu bæði hendr ok hǫfut, þvíat einn ok annarr vildi bera spón með sér til heilsubótar mǫnnum ok fénaði.

Ok sem krossinn er svá fallinn, berr svá til í nálægu héraði, at einn sjá maðr sviptisk þeirri hamingju, sem honum hafði lengi veizt. Hann var klókr skyti, ok hinn mesti veiðimaðr til allra sjáfanga; hafði hann með þeim listum jafnliga flutt allt sitt fólk. Þessi ǫll framferð fyrirlætr hann nú, vefsk honum allt ok veltr í ǫreign. Hann snýr sér nú til áheita við guð ok heilaga menn, ok stendr it sama, þar til at hann treystir nefniliga á Guðmund Hólabiskup; ok litlu síðarr birtisk honum í svefni sá guðs maðr ok talar svá: "þat skal vera skilorð með okkr, at ek skal þiggja fyrir þína hǫnd fengsemi þá alla, er þú hafðir forðum, en þú skalt semja kross minn, þvíat þú ert hagr vel; seg þat ok sóknarmǫnnum, at ek vil ei láta lýta krossinn síðan þú skilr við."

Þetta gekk sǫmu leið, hann samdi kross, ok var saminn til féfanga framarr en fyrr; var ok sá hinn heilagi kross minnr skoraðr en áðr, þótt hann sé nokkuð snortinn jafnan fyrir elsku sakir, stendr hann enn í sama stað með sínum blóma, veitanda várum herra Jesú Christo, er lifir blezaðr í veraldir. amen.

Fyrr í sǫgunni var sagt hǫfðingjaskipti í Niðarósi, at Eiríkr fell frá en herra Þórir kom til; segja sumar bœkr, at Eiríkr gæfi lifandi upp erkibiskupsdóminn, fyrir þat tilfelli er hann varð sjónlauss. Þórir var þenna tíma kórsbróðir austr í Vík, býðr erkibiskup honum á sinn fund ok leynir eyrindum þar til þeir finnask; en síðan birtir hann sinn vilja, at sira Þórir kjósisk af kórsbrœðrum til erkibiskups með samþykki Hákonar konungs; gengr svá fram, at herra Þórir ferr ór landi ok þiggr pallium af fyrrnefndum Innocentio páfa tertio, ok kemr heim ári siðarr.

Herra Þórir var ríkr maðr, vitr ok vinsæll; hann heyrir af Íslandsfǫrum hversu sáran sjúkdóm heilug kristni þolir á Íslandi, einkanliga norðanlands; hǫfuð hennar, sjálfr biskupinn, er keyrðr í útlegð, en brúðr hans, heilug Hólakirkja með sínum réttarbótum, liggr sem herfengin ambátt í tárligum trega undir bannsettra manna drottnan, svívirð ok saurguð utan ok innan með þeirra meinligri nákvæmd, svá at hon fær eigi augum upp litit til gleði fyrir því brígzli ok háðung, sem henni veitisk á nátt ok dag. Prestar hennar ok klerkar eru slegnir af sem sauðir, ok aðrir hennar synir svá nær henni drepnir, at þeirra dreyri støkkr á hennar mǫttul, ok ei því síðr þolir hon úgrœddum angri allar sínar meingerðir.

Heðan hugleiðir erkibiskup sem góðr hirðir, hversu þesskyndis fóttroð ok fyrirlitning heilagra guðs laga var almúgnum opit efni tjóns ok tapanar, síðan sá fannsk varla, at gæfi leyndar áminningar guðs vegar, en sá með ǫllu engi, er legði opinbert á við með hirting laganna, ok þótt hann sjái ofsóknar grein verða útlægum biskupinum til krúnu, skilr hann, at flestum verðr til bótlausrar pínu. Nú þótt hann sjái brotin svá stór, at vert sé sterkrar pínu, vill hann fyrri prófa, sakir guðhræzlu, ef hann fær linat sem friðsamr læknir svá þrjózkufullum þrota vándra manna; því skrifar hann bréf til Arnórs ok Sigurðar með hógværri ávítan ok fǫðurligum áminningum, at þeir lægi sinn ofmetnað, ok mýkisk til friðar við heilaga Hólakirkju ok hennar formann, herra Guðmund biskup, bœti svá yfir afbrotin, at þeir styrki kristinndóminn ok veri hans rétt fyrir ranglátum, ok verði svá makligir at kallask ok vera kirkjunnar synir.

Þessor erkibiskups bréf koma til Íslands á því sumri, sem herra Guðmundr ferr yfir Vestfjǫrðu ok vinnr yfir úvin, sem fyrr er skrifat; gera þeir Arnórr ok Sigurðr svá mikinn rétt erkibiskups ok hans heilræðum, at herra Guðmundr biskup var í útlægð vetr annan sem fátækr maðr; sat hann þá í Steingrímsfirði með vinum sínum, þvíat ei þurfti frið at nefna ef hann fór í sjálfs sins biskupsdœmi. Þenna vetr andaðisk Páll biskup í Skálholti, verðr þá fyrrnefndr Magnús Gizurarson næstr biskup Skalholtensis.